Bijlage 9 - Handreiking individuele aquathermie
Tekst van het document
1 Handreiking aanpak individuele aquathermie Inhoudstafel 1 Wat houdt individuele aquathermie in? .............................................................. 2 1.1 Techniek ................................................................................................................ 2 1.2 Kostenindicatie ...................................................................................................... 3 1.2.1 Investeringskosten .............................................................................................................. 4 1.2.2 Operationele kosten ........................................................................................................... 4 1.2.3 Kostenoverzicht op lange termijn en vergelijking met andere technieken ................................ 5 2 Stappenplan voor jouw woning .......................................................................... 8 2.1 Stap 1: Plaatsbezoek installatiebedrijf, aanvragen kostenoverzicht en o@erte ........... 8 2.1.1 Plaatsbezoek met installatiebedrijf ...................................................................................... 8 2.1.2 Beknopte haalbaarheidsanalyse ..........................................................................................
8 2.1.3 ODerte ............................................................................................................................... 9 2.2 Stap 2: Vergunningen en/of meldingen ................................................................... 10 2.2.1 Wetterskip ........................................................................................................................ 10 2.2.2 Gemeente ........................................................................................................................ 11 2.2.3 Vergunning check en aanvraag .......................................................................................... 11 2.3 Stap 3: Uitvoering/installatie ................................................................................ 13 2.4 Schematische samenvatting stappen .................................................................... 13 3 Checklist met vragen om aan jezelf te stellen in je traject .................................. 14 4 Appendix A: Vergelijking warmte-oplossingen ................................................... 16 5 Appendix B: Uitgebreide toelichting melding of vergunning ............................... 17 2 1 Wat houdt individuele aquathermie in? Als waterrijke provincie bij uitstek is aquathermie in Fryslân een voor handen duurzame warmtebron.
Vele huishoudens in Friesland zijn bovendien rechtstreeks aan een waterlichaam gelegen waardoor een individueel aquathermiesysteem een uitstekende oplossing biedt. Eén van de vele voorbeelden van zeer geschikte locaties zie je hieronder voor Terherne en Nes. Dit document brengt de stappen om een individueel aquathermie systeem te realiseren voor jouw woning in kaart. Het brengt ook inzicht in de techniek en de kosten die men kan verwachten bij dit systeem. Op het einde van dit document worden enkele ‘checklist’ vragen meegegeven die je jezelf kan stellen om te weten of je op het juiste spoor bent in je screening naar aquathermie. 1.1 Techniek Een aquathermie systeem bestaat uit 3 hoofdcomponenten. Een (1) warmtewisselaar in het water onttrekt warmte uit het waterlichaam. (2) Leidingwerk zorgt voor een connectie tussen het water en de woning. In de woning staat een (3) warmtepomp die de nodige warmte aan de vereiste temperatuur in de woning voorziet. Dit type uitvoering, waarbij een warmtewisselaar rechtstreeks in het water geplaatst wordt, noemen we een gesloten aquathermiesysteem. Een andere variant is een open systeem. Hierbij wordt de warmte uitgewisseld door een warmtewisselaar op het land en pompt men water heen en terug vanuit het waterlichaam.
Voor individuele toepassingen zijn deze systemen echter steeds duurder in vergelijking met gesloten systemen voor zowel de investering (+- 500 €/kW duurder voor systemen < 100 kW) als operationele kosten door hogere pompenergie (e"ciëntie (SPF) is 0,3 lager bij open systemen). Daarnaast vragen deze systemen ook meer onderhoud, voornamelijk bij waterlichamen met lagere waterkwaliteit (bv. sterke aanwezigheid slib). Hierdoor gaan we dus steeds uit van een gesloten aquathermiesysteem in deze handreiking. Woningen rechtstreeks aan het water gelegen in Terherne Woningen rechtstreeks aan het water gelegen in Nes 3 Een warmtepomp kan gebruikt worden in combinatie met klassieke verwarmingssystemen als radiatoren. Echter zal een warmtepomp e"ciënter werken naarmate je afgiftetemperatuur afneemt. Deze kun je dus beter zo laag mogelijk houden. In vele gevallen zijn huidige verwarmingssystemen afgesteld om op hogere temperaturen (+-70°C) te verwarmen. Het is belangrijk om in je woning in dit geval een test te doen of het nog steeds warm wordt met 50-55°C. Is dat het geval, dan kan een warmtepomp een interessante oplossing zijn. En onthoudt: hoe lager de temperatuur, hoe beter. 1.2 Kostenindicatie Een belangrijke keuze om aquathermie al dan niet toe te passen zijn de investerings - en operationele kosten.
Hierbij is het belangrijk om het financieel plaatje steeds te evalueren op lange termijn. De investering van het systeem is namelijk duurder dan aardgas maar qua maandlasten zal je goedkoper uitkomen. Een warmtepomp op aquathermie is namelijk een e"ciënt systeem dat jaarlijks voor een sterke kostenbesparing kan zorgen in vergelijking met bv. gas of lucht-water warmtepompen waardoor ze op het einde van de rit een financieel voordeel biedt. Dit illustreren we met resultaten van een onderzoek naar de haalbaarheid van individuele aquathermie in Terherne. Hierbij werden de volgende gegevens gebruikt van een bestaande woning om een financiële analyse te maken: • Oppervlakte woning: 110 m2 • Energielabel: B • Jaarlijkse warmtevraag: 10.000 kWh (1.000 m3 gas) (ruimteverwarming + warm water) • Piekvermogen: 9 kW • Eenheidsprijs elektriciteit: 0,25 €/kWh • Eenheidsprijs gas: 0,16 €/kWh (1,6 €/m3 gas) (al rekening houdend met een taks-shift, 20% toename op de gasprijs t.o.v. huidig scenario)
1.2.1 | Investeringskosten De investeringskosten | van een aquathermie systeem | zijn sterk afhankelijk van het benodigd vermogen | van | de | woning. | Hoe | groter | je | woning, | hoe | groter | het | nodige | vermogen | van | de warmtepomp en wisselaar en hoe hoger de investeringskosten. De investering voor jouw woning zal dus afhangen van de o#erte op maat van jouw behoeften, zie hiervoor het stappenplan verder in het document. Als voorbeeld voor de investeringskost wordt het volgende resultaat uit de studie van Terherne gebruikt met de aannames vermeld hierboven. Hierbij werd uitgegaan van de ISDE subsidie voor een | water-water | warmtepomp | van | €4.425. | Deze | prijzen | zijn | inclusief | BTW. | Het | totale investeringsbedrag is in dit voorbeeld €19.270 EUR. Investeringskost voorbeeldwoning Terherne 9 kW (incl. BTW) 20000 18000 | € 3 488 16000 14000 | € 3 267 12000 | Installatie kost 10000 | Leidingen Warm te pomp 8000 | € 10 700 | Warm te wisselaar 6000 4000 2000 € 1 815 0 1.2.2 | Operationele kosten Ook de operationele kosten zijn sterk afhankelijk van je woning en vooral je warmtebehoefte. Daarnaast zal ook je contractprijs voor elektriciteit veel bepalen. Verder beïnvloedt | een jaarlijks onderhoudscontract de totale operationele kosten.
Als voorbeeld voor de operationele kosten wordt het volgende resultaat uit de studie van Terherne gebruikt met de aannames vermeld hierboven. Deze prijzen zijn inclusief BTW. De totale jaarlijkse operationele kosten zijn €904. 4 5 1.2.3 Kostenoverzicht op lange termijn en vergelijking met andere technieken Voor de voorbeeldwoning van Terherne is hieronder het kostenoverzicht over een periode van 20 jaar zichtbaar. Hierbij wordt ook de vergelijking gemaakt met een lucht-water warmtepomp, een geothermische warmtepomp (bodemlus) en gas. Voor lucht-water warmtepompen wordt uitgegaan dat het vermogen op 12kW gedimensioneerd moet worden i.p.v. 9 kW omdat deze bij zeer koude buitenlucht temperaturen anders het gewenste vermogen niet kunnen leveren. Verder wordt ook uitgegaan van lucht-water warmtepompen die goed presteren o.b.v. geluidsproductie om hinder zoveel mogelijk te vermijden. Hierdoor zijn de lucht-water warmtepompen duurder qua investeringen dan bij warmtepompen van lagere kwaliteit. Het is duidelijk dat de hogere e"ciëntie van een aquathermie systeem resulteert in lagere totale energiekosten t.o.v. lucht-water warmtepompen en gassystemen en dit op lange termijn zorgt voor een interessante oplossing. Aquathermie presteert in deze analyse ook beter dan een bodemwarmtepomp die wel jaarlijks lagere energiekosten heeft maar een hogere investering vereist.
€ 704 € 200 0 100 200 300 400 500 600 700 800 900 1000 Jaarlijkse kost (EUR) Jaarlijkse operationele kost voorbeeldwoning Terherne Onderhoud Energie kosten (incl CO2 taks) 6 Naast een financiële vergelijking tussen bronnen is het natuurlijk ook belangrijk om een kwalitatieve vergelijking te maken als men verschillende technieken vergelijkt. De tabel hieronder geeft een vergelijking tussen verschillende mogelijke technieken. Appendix A geeft nog een extra kwalitatief overzicht. Gas • Eenvoudige installatie • Zeer lage investeringskost • Groot temperatuurbereik • Afhankelijke voorziening • Fossiele brandstof • Volatiliteit gasprijs door • Geen koelmogelijkheden Lucht • Onafhankelijke voorziening • Lage investeringskost • Eenvoudige installatie • Koelmogelijkheden • Beperkte e!ciëntie (€ & CO2) • Condensvorming • Geluidshinder • Beperkt temperatuurbereik • Zichtbaarheid • Beperkte levensduur • Hoge netimpact (in de winter) Aquathermie • Onafhankelijke voorziening • Hoge e!ciëntie (€ & CO2) • Hoog comfortniveau • Geen zichtbaarheid • Lange levensduur • Lage netimpact • Grote investeringskost • Beperkt temperatuurbereik • Beperkte koelmogelijkheden 0 5000 10000 15000 20 000 25000 30 000 35000 40000 45 000 50000 Gasketel Lucht/water Aquathermie Bodemwarmte Kost (EUR) Totale kosten op 20 jaar (incl. BTW) Onderhoud Energiekost (incl. CO2 taks) Investeringskost netto
7 Geothermie • Onafhankelijke voorziening • Hoge e!ciëntie (€ & CO2) • Hoog comfortniveau • Passieve koelmogelijkheden • Geen zichtbaarheid • Lange levensduur • Laagste netimpact • Zeer grote investeringskost • Beperkt temperatuurbereik
8 2 Stappenplan voor jouw woning 2.1 Stap 1: Plaatsbezoek installatiebedrijf, a anvragen kostenoverzicht en o!erte Allereerst moet je specifiek voor jouw case informeren naar de kosten en de praktische mogelijkheden. De kosten eerder in dit document voor een woning in Terherne zijn indicatief. De onderstaande stappen zijn nodig om een voorstel op maat te krijgen. 2.1.1 Plaatsbezoek met installatiebedrijf Om de lokale specifieke context mee te nemen in de investeringskosten dient een installateur de situatie op locatie te verkennen. Hierbij wordt aandacht gegeven aan de mogelijke bevestiging van de warmtewisselaar, het traject om de leidingen te plaatsen en de praktische invulling van de warmtepomp en toebehoren in de technische ruimte. Verder worden de warmtevraag (bv. van tapwater) en ook koeling afgestemd en informatie opgevraagd van huidige verbruiken en dimensies van het verwarmingssysteem. Het is aan te raden om meerdere ’installateurs langs te laten komen zodat je later o#ertes kan vergelijken.
Om een kwalitatief goede o#erte te ontvangen geven we de onderstaande vereisten mee bij het selecteren van een installatiebureau: • Meer dan 3 jaar ervaring in aquathermie • Meer dan 3 aquathermie installaties geïnstalleerd • Lokale beschikbaarheid voor snel onderhoud • Monitoring van het systeem voor optimalisatie • Er wordt gewerkt met producten die garanties bieden van minimaal 5 jaar • Kennis over het vergunningsproces en ondersteuning bij aanvragen van vergunningen/meldingen 2.1.2 Beknopte haalbaarheidsanalyse Naast het opvragen van een specifieke o#erte (zie later) is het ook aan te raden om een kleine haalbaarheidsanalyse te laten uitvoeren. Hierbij is het doel dat een overzicht gemaakt wordt van het concept, het kostenplaatje en de thermische impact op het water. Je kan hierbij de volgende vereisten opvragen aan het installatiebureau.
• Concept ontwerp o Een overzicht waar welke componenten liggen o Wat is het geselecteerde vermogen van de wisselaar en de warmtepomp o Hoe wordt de wisselaar gemonteerd o Welke afgiftetemperaturen kan de warmtepomp aanbieden o Waar lopen de leidingen o Hoe wordt de warmtepomp opgesteld in de technische ruimte 9 o Technisch schema waarbij de functionering van de warmtepomp mee wordt voorgesteld • Financiële analyse o Overzicht van de verschillende investeringskosten per onderdeel (minstens warmtewisselaar, warmtepomp en installatiewerken) o Overzicht van de ingeschatte operationele kosten: Jaarlijkse energiekosten en jaarlijkse onderhoudskosten o Subsidie mogelijkheden en impact op de investeringskosten o Financiële parameters aanleveren: Minstens TCO (totale kosten voor 20 jaar) en LCOE (levelized cost of energy) • Simuleren thermische impact (Alleen bij systemen groter dan 30 kW) o In kaart brengen lokale temperatuurdaling ter hoogte van de warmtewisselaar en in een zone van 50m rondom de wisselaar o Advies of een back-up system nodig is bij te sterke temperatuurdalingen 2.1.3 O!erte De finale o#erte van de installatiebureaus zal verder bouwen op de financiële analyse die gemaakt werd in de haalbaarheidsanalyse. De investeringskosten worden hier in detail in kaart gebracht.
Let bij het opvragen en evalueren van een o#erte op de volgende zaken: • Wat is er voorzien in het onderhoudscontract? Bij voorkeur wordt het systeem gemonitord op afstand waardoor de installateur bij problemen of ine"ciënties kan ingrijpen en je zelf een beter beeld krijgt van de operationele werking • Is het merk van de warmtepomp kwalitatief goed? Is de voorziene e"ciëntie (COP) in lijn met wat men kan verwachten voor een water-water warmtepomp en de gewenste afgiftetemperatuur? • Is het merk van de warmtewisselaar kwalitatief goed? Heeft het product zich al bewezen op de markt? Zijn er reeds projecten uitgevoerd met deze wisselaar die langer dan 1 jaar actief zijn? • Zijn alle posten opgenomen in de o#erte of dienen er zaken nog extern te gebeuren (bijvoorbeeld graafwerkzaamheden voor de leidingen)? • Volledig hydraulisch schema met aansluiting op bestaande infrastructuur en beschrijving van regeltechniek/sturing • Opleveringsperiode na plaatsing van minimaal 3 maanden • Plaatsing met benodigde isolatiematerialen, dempende sokkel voor warmtepomp, elektrische aansluitingen volgens norm • Verwijdering van de bestaande verwarmingsinstallatie • Aansprakelijkheid bij schade door weersomstandigheden, externe invloeden zoals stroomonderbreking, schokken, brand, waterschade of aanraking (door mensen, dieren of voorwerpen), een te lage waterstand 10 • Technische ondersteuning
aangeboden voor het regelen van alle mogelijke vergunningen en toelatingen 2.2 Stap 2: Vergunningen en/of meldingen In Friesland heb je voor het gebruik van aquathermie een melding of vergunning nodig van Wetterskip Fryslân. Hiernaast heb je in veel gevallen een vergunning nodig van de gemeente. In deze stap vind je eerst een uitleg over het verschil tussen een melding of een vergunning. Hierna volgt een uitleg voor het controleren van de benodigde vergunningen/meldingen in jouw specifieke situatie. Daarna volgt een stappenplan met toelichting op de belangrijkste vragen die beantwoord moeten worden bij de vergunning check en vergunningsaanvraag. 2.2.1 Wetterskip Het Wetterskip is het bevoegd gezag om een vergunning omtrent het water te verstrekken in Friesland. Hieronder lees je in welke situatie een vergunning nodig is of wanneer een melding volstaat.
In de meeste gevallen is een melding voldoende bij het Wetterskip, bijvoorbeeld als: • je een gesloten systeem gebruikt • het thermisch vermogen maximaal 30 kW is • de installatie niet in een vaarweg, waterkering of natuurgebied ligt Een vergunning bij het Wetterskip is nodig als: • de installatie in een vaarweg, waterkering of natuurgebied ligt • je deel uitmaakt van een groter project met meerdere lozingen • je een open systeem gebruikt (er gelden dan ook temperatuurregels) Houd in het geval van een melding rekening met enkele weken doorlooptijd. In het geval van een vergunning duurt dit maanden. Voor meer verdieping over meldingen en vergunningen kun je het Appendix B raadplegen. Criterium Melding Vergunning Thermisch vermogen van de installatie ≤ 30 kW > 30 kW Temperatuurverschil inname — lozing ≤ 5°C > 5°C Cumulatie van lozingen — Onderdeel van project met meerdere lozingen. 11 Locatie van warmtewisselaar Buiten vaarweg, waterkering of natuurgebied. Binnen vaarweg, waterkering of natuurgebied. Tabel 1: Melding of vergunning voor jouw installatie? 2.2.2 Gemeente Voor het plaatsen van een warmtewisselaar in de fysieke omgeving – bijvoorbeeld in een sloot, kanaal of meer – is meestal een vergunning vereist bij de gemeente. Plaats je de warmtewisselaar onder een bestaande steiger, dan valt dit vaak binnen de reeds verleende vergunning (indien de steiger vergund is).
Het kan zijn dat je voor het plaatsen van de warmtewisselaar een visuele wijziging aanbrengt, bijvoorbeeld het plaatsen van een steiger of een damwand. Hiervoor brengt de welstandscommissie vervolgens een advies uit. Zij zien erop toe dat het visuele aanzi en past binnen de omgeving. De gemeente gebruikt dit advies bij de beoordeling van de vergunning. In het dorp Baard worden damwandprofielen gebruikt met warmtewisselaars. Dit heeft een industrieel uiterlijk dat op advies van de welstandscommissie wordt verzacht door het toepassen van een houten afscherming op het zichtbare deel van de damwand boven de waterlijn. Wanneer je met meerdere buren gaat verwarmen op basis van aquathermie, dan zijn cumulatieve e#ecten te verwachten. Dit heeft e#ect op de melding/vergunning bij het waterschap. Door je project te melden bij de gemeente kun je mogelijk ondersteuning krijgen. Deze ondersteuning kan gericht zijn op het maken van een plan (wijkuitvoeringsplan, WUP) om samen met je buren of de hele buurt duurzaam te gaan verwarmen. Mogelijk wil de gemeente ook financieel bijdragen in het onderzoek dat nodig is voor de thermische studie voor de impact van de cumulatieve e#ecten. De gemeente heeft een visie voor hoe elke buurt/wijk in de toekomst duurzaam wordt verwarmd.
Het is goed om hier bij aan te sluiten of bij wijzigingen die betrekking hebben op een groot deel van de buurt hierover in contact te zijn met de gemeente. 2.2.3 Vergunning check en aanvraag Voor een vergunningsaanvraag/melding, start je met het uitvoeren van de vergunning check. Door de vergunning check te doen, kom je erachter welke stappen je precies moet doorlopen om legaal een warmtewisselaar te plaatsen. Hierbij controleer je zelf wat in jouw situatie geldt via: omgevingswet.overheid.nl/checken Voor hulp bij het selecteren van de juiste antwoorden op de vragen kun je het blauwe tekstvak op de volgende pagina gebruiken. Let op: in het eindscherm van de vergunning check wordt je doorverwezen naar de webpagina's waar je de benodigde vergunningen kunt aanvragen of meldingen kunt doen. Blijf de aanwijzingen op het scherm volgen totdat je alle benodigde meldingen hebt gedaan en vergunningen hebt aangevraagd. 12 Walk through vergunningcheck: 1. Klik op de knop: Doe de vergunning check (omgevingswet.overheid.nl/checken) 2. Zoek eventueel op het adres en selecteer het gebied waar de warmtewisselaar komt. 3. Klik op de knop: Volgende stap 4. Zoek in de zoekbalk op: "Aquathermie". Selecteer de werkzaamheid: "Thermische energie uit water halen". 5. Klik weer op de knop: Volgende stap 6.
Doorloop de volgende vragen die gesteld worden op het scherm en selecteer de antwoorden die van toepassing zijn. 7. Bij het toepassen van een gesloten warmtewisselaar kan aangegeven worden dat er kleiner dan of gelijk aan 250 m³/uur aan water wordt geloosd. Er wordt namelijk geen water geloosd bij een gesloten systeem. 8. Er wordt ook geen afgekoeld of opgewarmd water geloosd. selecteer op deze vraag "nee". 9. Bij het toepassen van een gesloten warmtewisselaar, dan wordt er wel indirect koude of warmte gebracht in het oppervlaktewaterlichaam door het plaatsen van de warmtewisselaar. Bij deze vraag is het belangrijk of de warmtewisselaar in het water wordt geplaatst of strak tegen de kant of een steiger. Selecteer bij deze vraag "Nee" wanneer de warmtewisselaar strak tegen de kant of onder een bestaande steiger wordt geplaatst. Selecteer "Ja" wanneer deze warmtewisselaar in het oppervlaktewaterlichaam wordt geplaatst. 10. Je gaat nu mogelijk door naar een volgende set vragen. 11. Is of wordt de warmtewisselaar zo strak als mogelijk tegen de oever geplaatst? Selecteer "Ja" tenzij anders voorzien. 12. Kan er uit de warmtewisselaar of bijbehorende constructie vloeistof naar het oppervlaktewater lekken? Selecteer "Nee". De warmtewisselaar betreft namelijk een gesloten systeem. 13. Wordt een onverhoopte lekkage direct verholpen? Selecteer "Ja". 14.
Na het beantwoorden van bovenstaande vragen in de vergunning check krijg je een eindscherm. Hier staat welke vergunningen/meldingen nodig zijn. Let op, je hebt de vergunning dus nog niet aangevraagd. Dit doe je door verder te gaan via de link(s) op dit eindscherm. Voor hulp en ondersteuning bij het indienen van de vergunning kun je op deze websites terecht. Hier wordt ook verwezen naar contactmogelijkheden met het betre#end bevoegd gezag. Overige vragen en informatie: - Het vermogen van een warmtepomp voor een woning is praktisch altijd lager dan 30 kW - Bij een gesloten warmtewisselaar is het temperatuurverschil kleiner dan 5 graden. - Bij een gesloten warmtewisselaar wordt vaak als koelmedium een mix van water en bioglycol toegepast. De toevoeging van bioglycol zorgt ervoor dat het koelmiddel ook bij temperaturen onder 0°C vloeibaar blijft. - Glycol is een koelmiddel dat bij calamiteuze lekkage schade toe kan brengen aan het milieu als het volume en de concentratie te hoog is. - Mogelijk krijg je vragen over of een onverhoopte lekkage direct wordt verholpen en/of dat bij een geconstateerde lekkage zo spoedig mogelijk, maar uiterlijk de eerstvolgende werkdag het dagelijks bestuur van het waterschap wordt geïnformeerd over de geconstateerde lekkage en de te tre#en of getro#en maatregelen.
Selecteer bij deze vragen "Ja" en handel hier vervolgens ook naar wanneer dit onverhoopt van toepassing is. 13 2.3 Stap 3: Uitvoering/installatie Eénmaal je een interessante o#erte ontvangen hebt, een vergunning of melding binnengehaald hebt en je melding gegeven hebt bij je gemeente kan je naar installatie gaan. Een te verwachte doorlooptijd voor een installatie is 2-4 dagen, deze hangt af van de complexiteit van je systeem. Aquathermie systemen worden meestal geplaatst in de periode april tot oktober aangezien de watertemperatuur dan aangenamer is voor de installateur. 2.4 Schematische samenvatting stappen De bovenstaande stappen worden in het schema hieronder samengevat.
14 3 Checklist met vragen om aan jezelf te stellen in je traject De onderstaande vragen kunnen je helpen om te reflecteren of je over belangrijke zaken hebt nagedacht in je verkenning naar individuele aquathermie. Bij vragen waar je geen ‘ja’ op kan antwoorden, geven we indien mogelijk ook aan waar in dit document je meer informatie kan vinden om deze vraag wel te beantwoorden. 1. Inhoudelijk begrip & geschiktheid (meer informatie in hoofdstuk 1) o Begrijp ik het verschil tussen een gesloten en open aquathermiesysteem? o Weet ik waarom in mijn geval voor een gesloten systeem wordt gekozen? o Ligt mijn woning aan of dicht bij een waterlichaam? o Is mijn huidige verwarmingssysteem geschikt of aanpasbaar voor lage temperatuurverwarming (50°C)? o Heb ik een globale inschatting van mijn warmtevraag (kWh/jaar)? 2. Kosteninzicht en financiële haalbaarheid (meer informatie in hoofdstuk 1.2) o Heb ik een idee van de investeringskosten voor mijn situatie? o Heb ik inzicht in de jaarlijkse operationele kosten? o Heb ik de totale kosten over 20 jaar vergeleken met alternatieven (gas, lucht/water, bodem)? o Ben ik op de hoogte van mogelijke subsidies zoals de ISDE? o Is de terugverdientijd of TCO (Total Cost of Ownership) voor mij acceptabel? 3.
Technische voorbereiding (meer informatie in hoofdstuk 2.1) o Heeft een installatiebedrijf een plaatsbezoek uitgevoerd? o Is er een conceptontwerp gemaakt met vermogenskeuze, leidingtraject, locatie van componenten en technische schema’s? o Is de technische ruimte geschikt of aangepast voor plaatsing van een warmtepomp? o Is een beknopte haalbaarheidsanalyse uitgevoerd (inclusief thermische impact op water)? 4. O!erte en installateurselectie (meer informatie in hoofdstuk 2.1) o Heb ik meerdere o#ertes opgevraagd en vergeleken? o Voldoet het installatiebedrijf aan de eisen (ervaring, garanties, beschikbaarheid)? o Bevat de o#erte: o Duidelijke specificatie van alle kosten (warmtepomp, warmtewisselaar, installatiewerken)? o Onderhoudscontract en monitoringopties? o Technisch/hydraulisch schema met regeling? o Verwijdering van oude systemen? o Garantie op producten en plaatsing? o Vermelding van verantwoordelijkheden bij schade? 15 5.
Vergunningen en meldingen (meer informatie in hoofdstuk 2.2) o Heb ik via omgevingswet.overheid.nl/checken gecontroleerd of een melding of vergunning nodig is? o Weet ik of mijn systeem onder een melding of vergunning valt bij Wetterskip Fryslân? o Heb ik een melding of vergunning aangevraagd en verkregen van: o Wetterskip Fryslân? o Gemeente (indien visuele of fysieke aanpassing)? o Heb ik rekening gehouden met eventuele adviezen van de welstandscommissie? o Is het e#ect van cumulatieve warmteonttrekking besproken bij collectieve aanpak? 6. Planning en installatie o Heb ik een realistische planning afgesproken met de installateur? o Valt de installatietijd binnen het aanbevolen seizoen (april – oktober)? o Zijn alle voorbereidende werken (zoals leidinggraafwerken of technische ruimte) uitgevoerd of ingepland? Tot slot: o Voel ik me voldoende geïnformeerd over de techniek, kosten, wetgeving en uitvoering? o Heb ik vertrouwen in de installateur en gekozen oplossing? o Heb ik alles gedocumenteerd en geback-upt voor latere referentie? 16 4 Appendix A: Vergelijking warmte-oplossingen
17 5 Appendix B: Uitgebreide toelichting melding of vergunning Oktober 2024 HOE KRIJG IK MIJN TEO-PROJECT LEGAAL? EEN PRAKTISCHE GIDS VOOR EEN SOEPEL VERGUNNINGSTRAJECT
Ekwadraat | Praktische gids voor een soepel TEO-gerelateerd vergunningstraject 2 Hoe krijg ik mijn TEO-project legaal? Een praktische gids voor een soepel vergun- ningstraject is opgesteld door Ekwadraat BV en is het eerste document in de serie Oh, oh, TEO . De gids is specifiek geschreven voor projecten die onder Wetterskip Fryslân vallen. Adviseur Ekwadraat BV Ynduksjewei 4 8914 CA Leeuwarden T. 088 4000 500 info@ekwadraat.com Versie 1.0.
Inhoudsopgave Waarom? 1 Leeswijzer .................................................................................... 1 Melding of vergunning? 2 Melding ........................................................................................ 2 Vergunning .................................................................................. 3 Natuurvergunning ...................................................................... 3 Melden of aanvragen ................................................................. 3 Beoordeling ............................................................................. 4 Na goedkeuring: ..................................................................... 4 Nog onzeker over een vergunning of melding? ..................... 4 Wettelijk kader 5 Bal ................................................................................................. 5 Bkl ................................................................................................. 5 Omgevingsplannen en waterschapsverordeningen .............. 6 Specifieke zorgplicht .................................................................. 6 Tabel Tabel 1 Melding of vergunning? ................................................. 2 Figuren Figuur 1 Gesloten TEO-systeem .................................................
4 Figuur 2 Open TEO-systeem ........................................................ 4 Figuur 3 Gebied met TEO-systemen .......................................... 6
Ekwadraat | Praktische gids voor een soepel TEO-gerelateerd vergunningstraject 1 Waarom? Een installatie voor thermische energie uit oppervlaktewa- ter (TEO) is een slimme keuze om jouw bedrijf en/of ge- bouw te verduurzamen. Het gebruik van energie uit opper- vlaktewater biedt enorme kansen om minder afhankelijk te worden van fossiele brandstoffen. Maar voordat je aan de slag gaat, is er een belangrijke stap die je niet mag over- slaan: het checken of je een vergunning nodig hebt of dat een melding voldoende is. Omdat je bij een TEO-installatie gebruik maakt van opper- vlaktewater, valt je project onder de regels van het water- schap. Voor Friesland betekent dit dat Wetterskip Fryslân verantwoordelijk is voor het beheer en de bescherming van ons water. Een vergunning of melding is dus nodig om ervoor te zorgen dat je project geen negatieve impact heeft op de waterkwaliteit of de omgeving. Bij een TEO-installatie is het belangrijk dat waterbeheer- ders controleren of het project geen negatieve impact heeft op de ecologie. Denk bijvoorbeeld aan het verstoren van de paaitijd van vissen of het beïnvloeden van de groei van waterplanten. Een van de belangrijkste regels binnen het waterbeheer is dat de waterkwaliteit niet mag ver- slechteren.
Om dit te waarborgen, worden er in Nederland eisen ge- steld aan de ecologische kwaliteit van onze wateren, zoals vastgelegd in de Europese Kaderrichtlijn Water (KRW, 2000/60/EG). Elk TEO-project moet hieraan worden ge- toetst om zeker te zijn dat het geen achteruitgang veroor- zaakt en helpt bij het behalen van de KRW-doelstellingen. Leeswijzer In dit document helpen we je om te bepalen wat er voor jouw project nodig is: een vergunning of een melding. Daarnaast vind je een overzicht van de relevante wet- en regelgeving en waar je meer informatie kunt vinden. Zo weet je precies wat er van je verwacht wordt en kun je snel aan de slag zonder onnodige vertragingen.
Ekwadraat | Praktische gids voor een soepel TEO-gerelateerd vergunningstraject 2 Melding of vergunning? Om vast te stellen of je het project kan regelen met een melding of dat er een vergunning aan te pas moet komen, moet je naar een aantal technische details van jouw toe- komstige TEO-installatie kijken. Het thermisch vermogen, de mate van warmte- of koudelozing, opeenstapeling van lozingen, en de locatie van de warmtewisselaar zijn hierin bepalend. Een overzicht van regels wordt weergegeven in Tabel 1. Melding Bij kleinschalige TEO-initiatieven kan vaak worden vol- staan met een melding in plaats van een vergunning. Dit geldt vooral voor projecten die een beperkte hoeveelheid water onttrekken en lozen, waarbij de impact op de ecolo- gie als gering wordt beschouwd. Volgens artikelen 2.36 en 2.37 van de Waterschapsveror- dening kwalificeert een TEO-installatie met een vermogen van minder dan 30 kilowatt (kW), een temperatuurverschil tussen het ingenomen oppervlaktewater en het te lozen water van maximaal 5°C als een kleinschalige installatie. Als er sprake is van één TEO-installatie kan er vaak worden volstaan met een melding. Als het project meerdere instal- laties behelst, dan kan er cumulatie – een opeenstapeling – van lozingen plaatsvinden, dan is er een vergunning no- dig. De plaatsing van de warmtewisselaar hangt af van het type installatie.
Je kunt ervoor kiezen om de warmtewisselaar op de wal te plaatsen of direct in het water. Als de warm- tewisselaar op de wal staat, wordt het water uit het opper- vlaktewater gehaald, over de warmtewisselaar geleid, en daarna weer geloosd. Dit water kan dan opgewarmd of af- gekoeld zijn. Om te voorkomen dat dit temperatuurverschil schadelijke effecten heeft op het waterleven, is er de eerdergenoemde Tabel 1 Melding of vergunning? Criterium Melding Vergunning Thermisch vermogen van de installatie ≤ 30 kW > 30 kW Temperatuurverschil inname — lozing ≤ 5°C > 5°C Cumulatie van lozingen — Onderdeel van project met meerdere lozingen. Locatie van warmtewisselaar Buiten vaarweg, waterke- ring of natuurgebied. Binnen vaarweg, waterke- ring of natuurgebied. Voor kleinere projecten en gesloten systemen kan een melding volstaan, mits de impact beperkt blijft. Grotere projecten of projecten met signifi- cante ecologische of hydrologische effecten vereisen doorgaans een ver- gunning. Zie ook Tabel 1. De actuele Waterschapsverordening van Wetterskip Fryslân is te vinden op http://lokaleregelgeving.over- heid.nl/CVDR705929. Artikel 2.36 be- vat de algemene regels voor het lo- zen van koude en warmte bij aquathermie. Gesloten systeem Bij een gesloten TEO-installatie wordt een warmtewisselaar in het opper- vlaktewater geplaatst.
Het systeem is volledig gesloten; dat de vloeistoffen binnen het systeem niet in contact komen met het oppervlaktewater (Fi- guur 1). Hierdoor worden er geen stoffen in het water gebracht, maar is er alleen sprake van een thermische belasting van het water. Hoewel de installatie zelf geen stof- fen loost, kunnen er bij de aanleg, on- derhoud of calamiteiten wel stoffen in het water terechtkomen. Om ver- ontreiniging te voorkomen, kunnen hiervoor specifieke regels in de ver- gunning worden opgenomen.
Ekwadraat | Praktische gids voor een soepel TEO-gerelateerd vergunningstraject 3 regel die stelt dat het verschil tussen het ingenomen en geloosde water niet meer dan 5°C mag zijn. Wanneer de warmtewisselaar echter in het water wordt geplaatst, zijn er meestal geen negatieve effecten te verwachten van de afgegeven koude of warmte. Daarom gelden er in dat ge- val geen temperatuurrestricties. Vergunning Een vergunning is vereist wanneer de beoogde installatie negatieve ecologische effecten kan hebben, zoals het ver- storen van de ecologie, het beïnvloeden van waterplanten of het creëren van migratiebarrières voor vissen. Dit geldt vooral als de TEO-installatie invloed heeft op oppervlakte- wateren die vallen onder de KRW of Natura 2000-gebie- den. De aanvraag moet worden getoetst aan de doelen van waterbeheer en de KRW-doelstellingen om te waar- borgen dat er geen achteruitgang van de waterkwaliteit plaatsvindt. Bij open TEO-systemen, waar water wordt onttrokken aan en teruggevoerd naar het oppervlaktewater, is vrijwel al- tijd sprake van een vergunningplicht, vooral als er een aan- zienlijke hoeveelheid water wordt onttrokken of geloosd. Voor lozingen op rijkswateren is een vergunning nodig als de koudelozing significante effecten heeft op de water- kwaliteit. Dit wordt beoordeeld op basis van de omvang van de lozing en de ecologische impact.
Bij TEO-systemen die zich binnen een beperkingengebied bevinden (bijvoorbeeld waterkeringen of beschermingszo- nes rondom oppervlaktewaterlichamen), kan ook een ver- gunning vereist zijn. Natuurvergunning Als een TEO-project plaatsvindt in een aangewezen Natura 2000-gebied zal hiervoor een natuurvergunning nodig zijn, als er effecten zijn te verwachten op de instandhoudings- doelen. Dit kan een tweede vergunning betekenen. Of een gebied een Natura 2000-gebied is, kun je verifiëren op natura2000.nl/gebieden. Melden of aanvragen Je maakt een melding of vraagt een vergunning aan via het Digitaal Stelsel Omgevingswet (DSO), bereikbaar via omge- vingswet.overheid.nl. Bovenaan de pagina vind je het tab- blad 'Vergunningcheck'. Door de vragen te beantwoorden, krijg je specifieke activiteiten en vervolgacties te zien. Zorg Open systeem Bij een open TEO -installatie wordt water uit het oppervlaktewater ge- haald, de warmte wordt eruit ont- trokken, en vervolgens wordt het af- gekoelde water weer teruggevoerd in het oppervlaktewater (Figuur 2 Open TEO-systeem). Bij open systemen kan het ook voor- komen dat er stoffen, zoals chemica- liën, in het water worden gebracht om het water geschikt te maken voor gebruik in de installatie. Daarnaast kunnen er lozingen plaatsvinden als gevolg van de aanleg, onderhoud, of calamiteiten.
Voor deze situaties gel- den in principe dezelfde of vergelijk- bare regels als voor lozingen bij ge- sloten TEO-systemen. KRW-oppervlaktewater(lichaam) Een KRW -oppervlaktewater omvat alle binnenwateren, overgangswate- ren en kustwateren, met uitzonde- ring van grondwater (artikel 2, onder 1). Een KRW -oppervlaktewaterli- chaam is een specifiek, groot waterli- chaam, zoals een meer, rivier, kanaal of kuststrook (art ikel 2, onder 10). Kortgezegd zijn praktisch alle wate- ren in Nederland een KRW -opper- vlaktewater, maar niet altijd een KRW-oppervlaktewaterlichaam. Deze regels en aanwijzingen zijn verwerkt in de Waterschapsverordening. STOWA-handreiking De Handreiking voor Beoordeling van Ecologische Effecten van TEO-Systemen (versie 2) van Stichting Toegepast On- derzoek Waterbeheer en bijbeho- rende, losse, doorklikbare stroom- schema's zijn te vinden op de pagina met dezelfde naam op de STOWA - website. De link in dit stukje is opge- slagen op het internetarchief.
Ekwadraat | Praktische gids voor een soepel TEO-gerelateerd vergunningstraject 4 ervoor dat je vooraf de details van je project, zoals locatie, vermogen, en of het om een open of gesloten systeem gaat, duidelijk hebt. Om de melding te doen of een vergunning aan te vragen, moet je inloggen in het DSO. Dit kan met DigiD (voor par- ticulieren) of eHerkenning (voor bedrijven). Bij het doen van een melding vul je het meldingsformulier in met gegevens zoals de locatie van het project, of het een open of gesloten systeem is, de hoeveelheid onttrokken en geloosd water, en de temperatuur van het geloosde water. Voor een vergunningaanvraag zijn meer details nodig, zo- als een ecologische beoordeling. Het DSO past de vragen aan op basis van de keuzes die je maakt, zodat je de juiste informatie kunt aanleveren. Beoordeling Het waterschap beoordeelt je melding of vergunningaan- vraag. ▪ Bij een melding krijg je meestal binnen enkele we- ken bevestiging dat je project kan starten. ▪ Bij een vergunningaanvraag kan het waterschap aanvullende vragen stellen of extra informatie op- vragen. De beoordeling kan enkele maanden du- ren, afhankelijk van de complexiteit. Het waterschap toetst je aanvraag op basis van de KRW, de ecologische effecten en de impact op de waterkwaliteit.
Na goedkeuring: Na goedkeuring van je melding of verlening van je vergun- ning kun je beginnen met de werkzaamheden aan je TEO- systeem. Houd je aan de voorwaarden die in de vergun- ning of meldplicht staan, zoals het bijhouden en registre- ren van lozingen of rapportages aan het waterschap. Als je project is afgerond, kun je (indien gevraagd) een mel- ding maken dat het systeem in gebruik is genomen. Nog onzeker over een vergun- ning of melding? Dit hoofdstuk heeft een globale weergave van de melding of vergunningkwestie gegeven. Details zijn te vinden in de STOWA-handreiking en de doorklikbare stroomschema's. De Vergunningcheck van het DSO kan ook helpen. Warmte? We hadden het toch over koude? Bij TEO -projecten wordt er geen warmte geloosd, maar juist koude. Toch gebruikt de wet in artikel 6.55 van het Bal en de Omgevingswet de term ‘warmte’ voor alle lozingen, om- dat koude in feite ook een vorm van warmte is (het gaat om de bewe- gingsenergie van moleculen). Simpel gezegd: zowel water dat warmer is als water dat kouder is dan het opper- vlaktewater heeft effect op de water- kwaliteit. Daaro m valt koude lozen ook onder de term ‘warmtelozing’. Voor jouw TEO-project is het belang- rijk om te weten dat je bij de vergun- ningcheck in het DSO goed kijkt naar lozingen van koude, zodat je de juiste regels toepast. Figuur 1 Gesloten TEO-systeem Figuur 2 Open TEO-systeem
Wettelijk kader In het wettelijk kader voor TEO-projecten is de regelgeving | Het Bal is te vinden op https://wet- onder de Omgevingswet van groot belang. Hieronder een | ten.overheid.nl/BWBR0041330/2024- aantal belangrijke regels die gelden voor TEO, zoals opge- | 07-01/. Een bijwerking van het besluit is voorzien voor 1 januari 2025. nomen in het Besluit | activiteiten | leefomgeving (Bal), het Besluit | kwaliteit | leefomgeving (Bkl) en andere relevante | Hoofdstuk 6 van het Bal heeft betrek- wet- en regelgeving. | king op activiteiten in of bij water- staatswerken in beheer bij het Rijk. Artikel | 6.17 benoemt | de | gevallen Bal | waarbij een vergunning verplicht is Het Bal stelt algemene regels voor activiteiten in de fysieke | voor activiteiten in beperkingenge- leefomgeving. Voor TEO-projecten zijn de hoofdstukken 6 | bieden die te maken hebben met een oppervlaktewaterlichaam. Verder be- en 7 van het Bal van belang, omdat deze gaan over lozings- | vat | het | hoofdstuk | informatie over activiteiten op rijkswateren en de Noordzee. Hoewel kou- | welke informatie er bij een melding of delozing van een TEO-systeem zelf geen specifiek gedefi- | vergunning verstrekt moet worden. nieerde milieubelastende activiteit is in het Bal, kunnen | Hoofdstuk 7 heeft betrekking op acti- maatwerkvoorschriften worden toegepast om mogelijke | viteiten in de Noordzee.
Artikel 7.17 gevolgen zoals koude lozingen te reguleren. | benoemt de gevallen waarbij een ver- gunning verplicht is voor activiteiten Hieruit blijkt dat lozingen op rijkswateren of de Noordzee | in | een | beperkingengebied | in | de Noordzee. Verder bevat het hoofd- vallen onder een meldplicht of vergunningplicht. Voor | stuk informatie over welke informatie warmtewisselaars op rijkswateren is een vergunning ver- | er bij een melding of vergunning ver- eist bij vaste funderingen (artikel 6.17), en maatwerkvoor- | strekt moet worden. schriften kunnen worden opgesteld wanneer lozingen mo- | Het Bkl is te vinden op https://wet- gelijk cumulatieve negatieve effecten hebben op de water- | ten.overheid.nl/jci1.3:c:BWBR00413 kwaliteit. | 13&z=2024-07-01&g=2024-07-01. Een bijwerking van het besluit is voor- In hoofdstuk 6 van het Bal is het onttrekken van oppervlak- | zien voor 1 januari 2034. tewater, bijvoorbeeld bij open TEO-systemen, geregeld. | Hoofdstuk 6 van het Bkl heeft betrek- Voor rijkswateren gelden specifieke vergunningregels, af- | king | op waterschapsverordeningen hankelijk van het innamedebiet en de instroomsnelheid. | en valt terug opr de KRW. Hoofdstuk Voor regionale wateren kunnen waterschappen zelf bepa- | 8 bevat bepalingen voor de aanwij- zing | van | milieubeschermingsgebie- len of een vergunningplicht of meldplicht nodig is. | den en zones.
Dit hoofdstuk regu- leert onder andere welke gebieden Bkl | extra bescherming krijgen vanwege Het Bkl bevat instructieregels voor het opstellen van wa- | hun milieuwaarde terschapsverordeningen en de beoordelingsregels voor | Het Bal is te vinden op https://wet- vergunningen voor activiteiten die impact hebben op wa- | ten.overheid.nl/BWBR0041330/2024- tersystemen. Artikel 8.84 van het Bkl, bijvoorbeeld, stelt | 07-01/. Een bijwerking van het besluit is voorzien voor 1 januari 2025. dat bij de beoordeling van vergunningaanvragen rekening gehouden moet worden met de waterkwaliteitsdoelen van | Hoofdstuk 6 van het Bal heeft betrek- de KRW, en dat er geen achteruitgang mag plaatsvinden in | king op activiteiten in of bij water- staatswerken in beheer bij het Rijk. de ecologische toestand van waterlichamen. | Artikel | 6.17 benoemt | de | gevallen waarbij een vergunning verplicht is voor activiteiten in beperkingenge- bieden die te maken hebben met een oppervlaktewaterlichaam. Verder be- vat | het | hoofdstuk | informatie over welke informatie er bij een melding of vergunning verstrekt moet worden. Hoofdstuk 7 heeft betrekking op acti- Ekwadraat | Praktische gids voor een soepel TEO-gerelateerd vergunningstrajectviteiten in de Noordzee. | Artikel 7.17 benoemt de gevallen waarbij een ver- | 5 gunning verplicht is voor activiteiten in | een | beperkingengebied | in | de Noordzee.
Verder bevat het hoofd- Ekwadraat | Praktische gids voor een soepel TEO-gerelateerd vergunningstraject 6 Omgevingsplannen en water- schapsverordeningen TEO-projecten moeten ook regels volgen die in gemeente- lijke omgevingsplannen of waterschapsverordeningen zijn opgenomen. Gemeenten bepalen in hun plannen onder meer de toedeling van functies aan locaties, terwijl water- schappen vaak lozingsregels of specifieke zorgplichten op- nemen. Je kunt via het Omgevingsloket, onder het tabblad Regels op de kaart, bekijken welke specifieke regels van toepas- sing zijn op jouw locatie. Specifieke zorgplicht Een belangrijk principe onder de Omgevingswet is de spe- cifieke zorgplicht. Deze houdt in dat initiatiefnemers ver- antwoordelijk zijn voor het beperken van negatieve milieu- effecten van hun activiteiten, zelfs wanneer er geen speci- fieke regels of vergunningplicht van toepassing is. Bij de realisatie van een TEO-project moet dus altijd reke- ning worden gehouden met deze zorgplicht, zodat de im- pact op het milieu zo klein mogelijk blijft. De Waterverordening van Wetterskip Fryslân is besproken in het hoofdstuk Melding of vergunning? Het is vooral belangrijk na te gaan welke specifieke regels er gelden op gemeentelijk niveau, of als jouw pro- ject onder een ander waterschap valt, omdat lokale regels kunnen variëren.
Meer details over het wettelijk kader zijn te vinden in de Handreiking voor Beoordeling van Ecologische Effecten van TEO-Systemen. De Waterverordening van Wetterskip Fryslân is besproken in het hoofdstuk Melding of vergunning? Het is vooral belangrijk na te gaan welke specifieke regels er gelden op gemeentelijk niveau, of als jouw pro- ject onder een ander waterschap valt, omdat lokale regels kunnen variëren. Meer details over het wettelijk kader zijn te vinden in de Handreiking voor Beoordeling van Ecologische Effecten van TEO-Systemen. Figuur 3 Gebied met Aquathermie-systemen Bron: https://www.stowa.nl/onderwerpen/energietransitie/produceren -van-energie-om-aquathermie/aquathermie