Bijlage 4 - Onderzoeksrapport De Steekproef (archeologisch onderzoeksrapport definitief’)

Op 29 april 2024 heeft de heer P. Braam namens de gemeente Noardeast-Fryslan kennisgegeven het rapport goed te keuren en bovenstaand advies betreffende het plangebied over te nemen.

28

6.4

Selectievoorstel vondsten (KNA 4.1: OS13) Opgesteld door J.B. Veenstra MA (senior KNA-materiaalspecialist, actorreg. nr. 41859613) Tijdens het onderzoek zijn drie scherven aardewerk en twee fragmenten metaal verzameld. Alle vondsten zijn verweerd en gefragmenteerd, er is geen sprake van complete vormen (gaafheid en conservering is laag). Het aardewerk bestaat uit drie scherven middeleeuws kogelpotaardewerk. Het metaal bestaat uit twee fragmenten: een recent stuk en een spijker. Met betrekking tot het aardewerk gaat het om een veel voorkomende categorie aardewerk (zeldzaamheid is laag). De determinatie van de vondsten heeft echter bijgedragen aan het kunnen beantwoorden van de onderzoeksvragen. Als zodanig bevatten ze een zekere informatiewaarde en ensemblewaarde. Er wordt voorgesteld de aardewerkscherven te selecteren voor deponering in het provinciaal depot voor bodemvondsten. Het onderzoek aan het metaal heeft niet bijgedraagd aan het kunnen beantwoorden van de onderzoeksvragen. De vondsten zijn of recent, of dusdanig algemeen en veel voorkomende dat eraan geen informatie kan worden ontleend. Bovendien kunnen ze niet aan sporen worden gerelateerd. Voorgesteld wordt de metaalvondsten te deselecteren voor deponering in het provinciaal depot voor bodemvondsten. Dit selectievoorstel wordt ter goedkeuring voorgelegd aan de depothouder: de provincie Fryslân.

Op 25 juli heeft namens de provincie Fryslân, de heer G. de Langen kennisgegeven akkoord te zijn met dit selectievoorstel.

29

Literatuur en bronnen AHN-Viewer. www.AHN.nl. Actueel Hoogtebestand Nederland. Rijkswaterstaat, Adviesdienst Geoinformatie en ICT. ARCHIS 3. www.zoeken.cultureelerfgoed.nl Bajema, J.F. en R. Rap 2023. Nes, Efterwei (Noardeast-Fryslân, Fr.) Een Archeologisch Bureauonderzoek en Inventariserend Veldonderzoek (Karterende Fase). Steekproefrapport 202302/10. De Steekproef, Zuidhorn. Beek, J. L. van, Veen, S. van der. 2019. Onderzoeksgebied Waddenzeedijk Koehool-Lauwersmeer. RAAP-rapport 3890. Weesp: RAAP Beelbank Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE). beeldbank.cultureelerfgoed.nl Brenk, S. van den, Lil, R. van & Cassée, R. W. 2020. Net op Zee. Ten noorden van de Waddeneilanden – Offshore export Kabeltracés Pariplus/Archeomare Rapport 19A002-02. Amsterdam: Periplus Archeomare. Friesland op de Kaart. www.frieslandopdekaart.nl Heul van der, J.S. 2024. Nes, Efterwei. Programma van Eisen Proefsleuvenonderzoek. Steekproefrapport 2024-01/21. De Steekproef, Zuidhorn. Historische kaarten via www.topotijdreis.nl Kwaliteitsnorm Nederlandse Archeologie 4.1. www.SIKB.nl. 2018. Centraal College van Deskundigen Archeologie. Langen, G. de & H. Mol. 2016. Terpenbouw en dorpsvorming in het Friese kustgebied tussen Vlie en Eems in de volle middeleeuwen. In: A. Nieuwhof (red.) Van Wierhuizen tot Achlum. Honderd jaar Archeologisch Onderzoek in Terpen en Wierden (pp. 99-128).

Jaarverslagen van de Vereniging voor Terpenonderzoek 98, Groningen. OpenStreetmap. www.openstreetmap.org Publieke Dienstverlening Op de Kaart, www.pdok.nl Schwabbink, M. (red.) 2015. Vier eeuwen boeren: Synthese Oogst voor Malta onderzoek, archeologische sporen van boerderijen en erven 1250-1650. Nederlandse Archeologische Rapporten (NAR) 49. Rijksdienst voor het cultureel erfgoed, Amersfoort. Verhoeven, A.A.A. 1998. Middeleeuws gebruiksaardewerk in Nederland: (8ste-13de eeuw). Amsterdam: Amsterdam University Press. Vos, P., M. van der Meulen, H. Weerts en J. Bazelmans 2018. Atlas van Nederland in het Holoceen. Landschap en bewoning vanaf de laatste ijstijd tot nu. Amsterdam (Prometheus). Waterbolk, H.T. 2009. Getimmerd verleden: Sporen van voor- en vroeghistorische houtbouw op de zand- en kleigronden tussen Eems en IJssel. Eelde: Barkhuis. Worst, D. & Coppens, S. 2021. Landschapsbiografie van Noardeast-Fryslan. Heerde: Cultuurland Media https://www.frieslandwonderland.nl/friesland/plaats/nes-dongeradeel https://www.aldefrysketsjerken.nl/kerkbeschrijvingen/N/Nes_D2002.pd

Lijst van figuren Figuren 1

Topografische kaart

2

Paleogeografische reconstructies

3

Hoogtekaart

4

ARCHIS kaart

5

Uitsnede uit de kaart van Schotanus (1718)

6

Uitsneden uit de kadastrale minuutplan (1811-1832) en de kaart van Eekhoff (1849)

7

Diverse historische kaarten

8

De aangelegde proefsleuven

9

Profielen 1 en 2 in proefsleuf 1

10 Profielen 3 en 4 in proefsleuf 2 11 Overzicht van de gevonden sporen 12 Coupe van spoor 9: paalgat met paalkern 13 Advieskaart.

Tabellen 1

Overzicht van bekende archeologische waarden in de omgeving

2

Scoretabel waardestelling

31

Appendix I: Archeologische periodes paleolithicum: paleolithicum vroeg: tot 300.000 BP paleolithicum midden: 300.000 - 35.000 BP paleolithicum laat: 35.000 BP - 8.800 vC paleolithicum laat A: 35.000 - 18.000 BP paleolithicum laat B: 18.000 BP - 8.800 vC mesolithicum: mesolithicum vroeg: mesolithicum midden: mesolithicum laat:

8.800 - 7.100 vC 7.100 - 6.450 vC 6.450 - 4.900 vC

neolithicum: neolithicum vroeg: neolithicum vroeg A: neolithicum vroeg B: neolithicum midden: neolithicum midden A: neolithicum midden B: neolithicum laat: neolithicum laat A: neolithicum laat B:

5.300 - 4.200 vC 5.300 - 4.900 vC 4.900 - 4.200 vC 4.200 - 2.850 vC 4.200 - 3.400 vC 3.400 - 2.850 vC 2.850 - 2.000 vC 2.850 - 2.450 vC 2.450 - 2.000 vC

bronstijd: bronstijd vroeg: bronstijd midden: bronstijd midden A: bronstijd midden B: bronstijd laat:

2.000 - 1.800 vC 1.800 - 1.100 vC 1.800 - 1.500 vC 1.500 - 1.100 vC 1.100 - 800 vC

pleistoceen: elsterien saalien weichselien holoceen:

2,5 miljoen - 10.000 BP 475.000 - 410.000 BP 200.000 - 130.000 BP 116.000 - 10.000 BP 10.000 - heden

vC nC BP

= = =

voor Christus na Christus before present; present = 1950

ijzertijd: ijzertijd vroeg: ijzertijd midden: ijzertijd laat:

800 - 500 vC 500 - 250 vC 250 - 12 vC

romeinse tijd: romeinse tijd vroeg: romeinse tijd vroeg A: romeinse tijd vroeg B: romeinse tijd midden: romeinse tijd midden A: romeinse tijd midden B: romeinse tijd laat: romeinse tijd laat A: romeinse tijd laat B:

12 vC - 70 nC 12 vC - 25 nC 25 - 70 nC 70 - 270 nC 70 - 150 nC 150 - 270 nC 270 - 450 nC 270 - 350 nC 350 - 450 nC

middeleeuwen: middeleeuwen vroeg: middeleeuwen vroeg A: middeleeuwen vroeg B: middeleeuwen vroeg C: middeleeuwen vroeg D: middeleeuwen laat: middeleeuwen laat A: middeleeuwen laat B:

450 - 1.050 nC 450 - 525 nC 525 - 725 nC 725 - 900 nC 900 - 1.050 nC 1.050 - 1.500 nC 1.050 - 1.250 nC 1.250 - 1.500 nC

nieuwe tijd: nieuwe tijd vroeg: nieuwe tijd midden: nieuwe tijd laat:

1.500 - 1.650 nC 1.650 - 1.850 nC 1.850 – heden

Algemeen Steentijd (tot 2000 vC) De steentijd is opgedeeld in het paleolithicum, mesolithicum en neolithicum. Het paleolithicum (oude steentijd) wordt vooral gekenmerkt door de ijstijden. Na het laatpaleolithicum verbetert het klimaat. Vindplaatsen uit het late paleolithicum zijn vooral te herkennen aan concentraties vondstmateriaal (bewerkt en/of verbrand vuursteen, houtskool) met weinig en moeilijk te herkennen grondsporen zoals kuilen, paalgaten en houtskoolconcentraties die mogelijk wijzen op haardplaatsen. Vondsten uit het mesolithicum of midden steentijd, gekenmerkt door sporen en vondsten van rondtrekkende jagers en verzamelaars, bestaan voornamelijk uit bewerkt vuursteen, verbrande hazelnootdoppen en houtskoolfragmenten. Mesolithische grondsporen zijn vooral oppervlakte-haarden en haardkuilen. In een natte omgeving kunnen ook werktuigen van gewei of hout bewaard zijn gebleven. Voorbeelden hiervan zijn geweibijlen, bogen, visfuiken, etc. In het neolithicum (nieuwe steentijd) werden dieren gehouden en in het neolithicum werd eveneens akkerbouw bedreven. Grondsporen uit deze periode kunnen bestaan uit paalgaten van bijvoorbeeld boerderijen, resten van beschoeiingen, greppels, (afval)kuilen en haardplaatsen. Aardewerk komt in deze tijd voor, evenals bewerkt (vuur)steen en geslepen bijlen.

Metaaltijden (2000-12 vC) In de bronstijd en ijzertijd kwam bemesting en wisselbouw binnen de akkerbouw voor. Sporen uit de bronstijd en ijzertijd kunnen bestaan uit kuilen, paalgaten van boerderijplattegronden, bijgebouwen of spiekers, waterkuilen of -putten, erf- ofakkerafscheidingen en sporen van akkerbewerking zoals de kruiselings getrokken voren van een eergetouw. Houtskool kan duiden op de aanwezigheid van haarden voor voedselbereiding of het bakken van aardewerk. Ook kunnen er restanten gevonden worden die duiden op metaalbewerking, zoals stukken ovenwand, brons- of ijzerslakken, sintels, mallen, smeltkroezen, metaal bedoeld voor omsmelten, etc. Vondsten kunnen verder bestaan uit bijvoorbeeld metalen voorwerpen of voorwerpen van aardewerk zoals vaatwerk, maar ook slingerkogels, rammelaars, spinklosjes en weefgewichten. Romeinse tijd (12 vC-450 nC) In de romeinse tijd vormde de Rijn de noordelijke grens van het romeinse rijk. Langs deze grens, de limes, werden grensposten, nederzettingen en wegen gebouwd. In het noorden van Nederland zijn ook romeinse vondsten gedaan, maar dit zijn voornamelijk losse vondsten als romeinse munten, mantelspelden en scherven romeins aardewerk. Middeleeuwen en nieuwe tijd (450 nC-heden) Na een afname in de bevolkingsdichtheid aan het einde van de romeinse tijd en de periode erna, steeg deze weer in het begin van de middeleeuwen.

Vondsten uit de middeleeuwen en later bestaan voornamelijk uit scherven aardewerk, waaronder importaardewerk, munten en metalen voorwerpen (zoals mantelspelden, spijkers), resten van aardewerkproductie, metaalbewerking, wolbewerking etc. Belangrijke gebouwen (bijvoorbeeld kerken en borgen) werden van baksteen / kloostermoppen gebouwd.

Plangebied Greppel

Kuil Paalgat

Verstoring Proefsleuf

Profiel

DATUM_COUPE

Appendix III: Sporenlijst 2024-02/07, Nes Efterwei

Vlak

Lengte in cm

Breedte in cm

Diepte in cm

Kleur

Textuur

Vorm in vlak

Vorm in coupe

Interpretatie

Sructuur

Begin periode

Eind periode

1

85

100

18

dbr

zs3

OVAAL

KOM

KUIL

0

XXX

XXX

Z

kogelpot; breedte is 100+ cm

7-2-2024

2

1

1

1

75

75

22

lbr

zs3

ROND

KOM

KUIL

0

XXX

XXX

W

puin

7-2-2024

3

1

1

1

240

230

dbr

zs3

OVAAL

KUIL

0

XXX

XXX

4

1

2

1

0

0

brgr

zs3

OVAAL

KUIL

0

XXX

XXX

huttenleembrokken

7-2-2024

5

1

2

1

0

0

brgr

zs3

RECHTHOEK

KUIL

0

XXX

XXX

puin, o.a. dakpan

7-2-2024

6

1

2

1

28

0

lbrgr

zs3

LINEAIR

GRACHT

0

XXX

XXX

7-2-2024

7

1

2

1

70

50

brgr

zs3

OVAAL

PAALGAT

0

XXX

XXX

7-2-2024

8

1

2

1

90

60

brgr

zs3

OVAAL

PAALGAT

0

XXX

XXX

7-2-2024

9

1

2

1

60

36

brgr

zs3

OVAAL

PAALGAT

0

XXX

XXX

10

1

2

1

108

75

brgr

zs3

OVAAL

PAALGAT

0

XXX

XXX

7-2-2024

11

1

2

1

56

50

brgr

zs3

OVAAL

PAALGAT

0

XXX

XXX

7-2-2024

KOM

Datum

24

Opmerking

Put 1

Richting

Vulling 1

Coupe

Spoor 1

7-2-2024

Z

schelprestenvlek

7-2-2024

Pagina 1 van 1

Appendix IV: Vondstenlijst 2024-02/07, Nes Efterwei

Put

Vlak

Spoor

Vulling

Materiaalcategorie

Aantal

Gewicht

Verzamelwijze

1

1

1

1

KER

1

29

COUPE

7-2-2024

2

1

1

1

4

1

KER

1

6,7

AANLEG

7-2-2024

3

1

0

0

KER

1

35,2

LOS

vondsten van omwonenden uit plangebied

7-2-2024

3

2

0

0

MXX

2

168,1

LOS

vondsten van omwonenden uit plangebied

7-2-2024

Opmerking

Verzameldatum

Splitsnummer 1

Vak

Vondstnummer 1

Pagina 1 van 1

Appendix V: Keramische artefacten 2024-02/07, Nes Efterwei

artefacttype

rand

wand

bodem

overig

totaal

mai

gewicht

beginperiode

KGP

1

0

0

0

1

1

29

MELA

2

1

KER

KGP

0

1

0

0

1

1

6,7

MEVC

MELB

3

1

KER

KGP

1

0

0

0

1

1

35,2

MELA

MELB

oro

gs

mg

mfs

fs

z

c

org

MELB

1100

1300

1x r IJlst type B1

1100

1300

1x r IJlst type B1

opmerkingen

ror

overig

woensdag 24 april 2024

roo

einddatering

materiaalcategorie KER

red

begindatering

volgnr 1

ox

eindperiode

Vondstnr 1

magering

bakking

Pagina 1 van 1