Bijlage 2a - Ontwerpnota Holwerd aan Zee

Holwerd aan Zee Ontwerpnota Definitief 14 mei 2024

Project Document Status Datum Referentie

Opdrachtgever Projectcode Projectleider Projectdirecteur

Auteur(s) Gecontroleerd door Goedgekeurd door

Holwerd aan Zee Ontwerp notitie Definitief 14 mei 2024 138634/24-005.241 Stuurgroep Holwerd aan Zee 136834 S.D. Haitsma MSc A.M. Springer-Rouwette MSc L.J.H van Zwam MSc S.D. Haitsma MSc S.D. Haitsma MSc

Paraaf

Witteveen+Bos Daalsesingel 51c P.O. Box 24087 3502 MB Utrecht The Netherlands +31 570 69 79 11 www.witteveenbos.com

Adres

Het kwaliteitsmanagementsysteem van Witteveen+Bos is gecertificeerd op basis van ISO 9001. © Witteveen+Bos Niets uit dit document mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt in enige vorm zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van Witteveen+Bos Raadgevende ingenieurs B.V. noch mag het zonder dergelijke toestemming worden gebruikt voor enig ander werk dan waarvoor het is vervaardigd, behoudens schriftelijk anders overeengekomen. Witteveen+Bos aanvaardt geen aansprakelijkheid voor enigerlei schade die voortvloeit uit of verband houdt met het wijzigen van de inhoud van het door Witteveen+Bos geleverde document.

INHOUDSOPGAVE

1

INTRODUCTIE

1

2

BUITENDIJKS

3

2.1

Natuurontwikkeling in de kwelder

3

2.2

Recreatie in de kwelder

8

3

DOOR DE DIJK

12

3.1

Regelwerk

12

3.2

Stormvloedkering

13

4

BINNENDIJKS

14

4.1

Ringdijk en waterkerend landschap

14

4.2

Natuurontwikkeling

18

4.3

Recreatie en voorzieningen

24

4.4

Watersysteem

34

5

HOLWERD EN DE REGIO

41

5.1

Holwerd als zoekgebied voor recreatief programma

41

5.2

Westzijde

45

1 INTRODUCTIE In 2019 is door de samenwerkende partijen (Stichting Holwerd aan Zee, Vogelbescherming, provincie Fryslân, gemeente Noardeast Fryslân en het Wetterskip Fryslân) de Intentieverklaring getekend om samen de plannen voor Holwerd aan Zee verder uit te werken. Door verschillende werkgroepen zijn Programma’s van Eisen opgesteld en in juni 2021 heeft de Stuurgroep het voorkeursalternatief (VKA) vastgesteld. Door de combinatie Arcadis, Deltares en Waterproof zijn de bouwstenen van het voorkeursalternatief verder uitgewerkt naar een voorlopig ontwerp. Door bestuurders is de vraag gesteld of er binnen het VKA nog mogelijkheden zijn om het ontwerp te optimaliseren. Van april - juni 2022 hebben hiertoe diverse optimalisatiesessies plaatsgevonden. In november 2022 heeft de Stuurgroep ingestemd met de verdere uitwerking van optie A, de natuurlijke variant (niet unaniem), met nadrukkelijk de opdracht het EBO en de financiering verder uit te werken en te verkennen. Provinciale Staten hebben in februari 2023 hiervoor 1,2 miljoen euro beschikbaar gesteld vanuit de Regio Deal Middelen Noordoost-Fryslân en daar via een amendement specifieke vragen bij gesteld. Dat amamendement is in de stuurgroep HaZ behandeld en overgenomen. In de periode van april 2022 tot heden is het voorkeursalternatief (VKA) van 2021 op onderdelen geoptimaliseerd en aangepast naar een natuurlijker variant.

Er hebben telkens ontwerpwijzigingen op onderdelen plaatsgevonden, die in separate rapporten of notities zijn beschreven. Omwille van het overzicht is eind 2023/begin 2024 op basis van alle voorgaande wijzigingen het ontwerp aangepast tot een nieuw ontwerp. Dat ontwerp is tot stand gekomen in drie ontwerpsessies, waaraan vertegenwoordigers van de provincie Fryslân, de gemeente Noardeast Fryslân, PAGW (Programma Aanpak Grote Wateren), Vogelbescherming Nederland, Stichting Holwerd aan Zee en de Waddenvereniging hebben deelgenomen. Het ontwerp zelf is een coproductie van Buro Harro en Witteveen+Bos. Voorliggende ontwerpnota vormt de toelichting op het aangepaste ontwerp, zodat op één plek te lezen is hoe het ontwerp er nu uitziet. Hiertoe licht het de separate onderdelen toe en gaat daarbij van het buitendijkse, via de dijk, naar het binnendijkse deel van het plan. Om het document beknopt te houden, richt dit zich op de hoofdlijnen van het ontwerp, en verwijst het op diverse plekken voor specifieke informatie en onderbouwing naar eerder opgestelde rapporten en notities. Het ontwerp dat in deze nota wordt beschreven is een voorlopig ontwerp, nog geen definitief ontwerp. In een planuitwerkingsfase dient het ontwerp op een hoger detailniveau te worden uitgewerkt om ook vergunningsaanvragen etc. op te kunnen baseren.

1 | 47

Witteveen+Bos | Holwerd aan Zee ontwerpnota | Eindconcept

lo

2 | 47

Witteveen+Bos | Holwerd aan Zee ontwerpnota | Eindconcept

ca

tie

i

i nd

ca

tie

f

2 BUITENDIJKS

2.1 Natuurontwikkeling in de kwelder Verbindingsgeul Tussen de dijk en de Waddenzee komt een verbindingsgeul die door de kwelder wordt uitgegraven aansluitend bij de huidige kweldersloten. Bij de droogvallende plaat ten noorden van de kwelder zal de geul zelf zijn weg vinden. Hiervoor wordt het rijshout aan de rand van de kwelder verwijderd. Na aanleg zal de geul, met uitzondering van het meest zuidelijk gelegen deel dat aansluit op het regelwerk, een eigen meandering ‘kiezen’. Hierdoor ontstaan ondiepe en diepere delen, deels uitgesleten bochten en randen die met laagwater droogvallen. Vissen, met name getijdensoorten, kunnen via de verbindingsgeul het getijdenmeer bereiken. Deze geul zal door de omvang en instelling van het regelwerk slibvrij gehouden worden, zonder baggerinspanningen. ¹. De verbindingsgeul krijgt een vertakking naar een geul die in verbinding staat met water rondom een nieuw broedeiland. Deze geul krijgt aan de zijde met de verbindingsgeul een drempel waardoor de hoeveelheid slib in de geul en achterliggend water wordt gereduceerd. Het getij in deze geul zorgt voor droogvallende randen bij laag water. De verbindingsgeul wordt uitgegraven op een diepte van -1,5m NAP. Zie onderstaande afbeelding voor het profiel van de geul, met rechts de NAP-hoogtes.

Vogelbroedeiland Het huidige vogelbroedeiland van 0,04 hectare moet wijken voor de verbindingsgeul naar het meer. Op de locatie van de huidige zomerdijk komt een nieuw vogelbroedeiland van 2 hectare. Rondom dit eiland komt een bij laagwater droogvallende rand met daarachter dieper water (-3m NAP) dat continu onder water staat met daaromheen opnieuw een droogvallende zone. Dit broedeiland richt zich onder andere op N2000 doelsoorten als visdief, Noordse stern, kluut en bontbekplevier. Afgraven kwelder Een deel van de kwelder rondom dit water, en in het verlengde van de oostelijk gelegen geul, zal verlaagd worden zodat deze bij hoge hoogwaterstanden vaker onderlopen dan de hoogste delen van de kwelder. Ook worden er verjongingsmaatregelen getroffen. Op de themakaarten van hoogwater en laagwater is dit te zien. Dit ontwerp is in 2022 tot stand gekomen in een werkgroep waarin RWS, PAGW, Vogelbescherming, Staatsbosbeheer en provincie Fryslân zitting hadden. De afgraving draagt, in combinatie met het broedeiland en het geulenstelsel, bij aan de opgaven vanuit het Beheerplan N2000, verzachten van de randen van het Wad, en betekent een impuls voor N2000 doelsoorten voor vogels.

Verlagen (afgraven en verjongingsmaatregelen) van de kwelder aansluitend op het water rond het broedeiland draagt bij aan verjonging en pionierssituaties in de kwelder en gaat daarmee de ongewenste verruiging tegen. Daarmee wordt ook buitendijks een bijdrage geleverd aan de PAGW doelstelling verzachten randen van het Wad.¹.

1. Waterproof (2022) Belangrijkste conclusies natuurlijke variant Holwerd aan Zee op hydro-morfodynamica en aanslibbing, d.d.

18 november 2022.

2. Wing & Witteveen+Bos (2022) Notitie van bevindingen uitwerking natuurlijke variant, d.d. 17 november 2022.

3 | 47

Witteveen+Bos | Holwerd aan Zee ontwerpnota | Eindconcept

Omvang afgraven kwelder nader uit te werken De omvang van het afgraven van de kwelders is een van de punten die in de uitwerking van het definitieve ontwerp aandacht vraagt. In overleg met Rijkswaterstaat kwam naar voren dat een minder omvangrijke ingreep mogelijk de haalbaarheid vergroot in het kader van Natura 2000. Hieronder zijn enkele afbeeldingen opgenomen van hoe zo’n minder omvangrijke ingreep eruit zou kunnen zien. Daarbij worden wel de verbindingsgeul, het nieuwe broedeiland en omliggend water gerealiseerd, maar niet de vergraving ten oosten daarvan. Kaart van de minder omvangrijke ingreep in de kwelders

4 | 47

Witteveen+Bos | Holwerd aan Zee ontwerpnota | Eindconcept

Birdseye sfeerimpressies van de minder omvangrijke ingreep in de kwelders

5 | 47

Witteveen+Bos | Holwerd aan Zee ontwerpnota | Eindconcept

Natuurontwikkeling voor doelsoorten Het ontwerp is gericht op de natuurontwikkeling van specifieke soorten, de doelsoorten. Hiervoor zijn elementen in het ontwerp opgenomen die bijdragen aan het leefgebied van deze doelsoorten. Zo dragen de diepen geulen bij aan foerageergebied voor vissen en vogels en is de nat-droog overgang in de kwelders en het getijdenmeer interessant voor de vogels. Daarnaast zijn er broedeilanden opgenomen in het ontwerp voor de doelsoorten. In de kaarten wordt inzichtelijk gemaakt welke elementen van het ontwerp geschikt zijn voor welke doelsoorten. De doelsoorten voor dit ontwerp zijn:

6 | 47

Witteveen+Bos | Holwerd aan Zee ontwerpnota | Eindconcept

7 | 47

Witteveen+Bos | Holwerd aan Zee ontwerpnota | Eindconcept

2.2 Recreatie in de kwelder Belevingspaden In het buitendijkse deel worden nieuwe, onverharde, belevingspaden aangelegd, aansluitend op de bestaande vogelkijkhut. Deze paden vervangen het huidige pad over de zomerdijk en sluiten aan op de natuurrecreatieve voorzieningen in het getijdemeer. Op een aantal plekken steekt het pad een geul over, via een brug op palen. Een referentiebeeld van zo’n brug is opgenomen in onderstaande afbeelding. De wandelpaden en vogelkijkhutten liggen op minimaal 200 meter afstand van de vogelbroedeilanden, om verstoring te voorkomen. Hiermee wordt aangesloten op het advies van de Wadvogelwerkgroep voor het project ‘Op Paad lâns it Waad’¹. Een verdere beschrijving van de wandelroutes is opgenomen in de paragraaf ‘recreatie’. Vogelkijkhut De bestaande vogelkijkhut blijft behouden. In het ontwerp is buitendijks nog een tweede vogelkijkhut opgenomen, om de vogels op het broedeiland te kunnen observeren zonder deze te verstoren. Hieronder is een referentiebeeld opgenomen voor deze vogelkijkhut. 1

Wadvogelwerkgroep FFF (2021) Advies Waadfûgelwurkgroep Fryske Feriening foar Fjildbiology over het project ‘Op Paad lâns it Waad’. D.d. november 2021.

Loopbrug door kwelder Vogelkijkhut

8 | 47

Witteveen+Bos | Holwerd aan Zee ontwerpnota | Eindconcept

Ontwerp: Topia landskapsarkitekter

Referentie loopbrug op palen door kwelderlandschap

Ontwerp: Nomaji Bron: Mika Huisman Decopic

Referentie loopbrug op palen door kwelderlandschap

Ontwerp: Ro&ad Architecten

Referentie vogelkijkhut in het kwelderlandschap

9 | 47

Witteveen+Bos | Holwerd aan Zee ontwerpnota | Eindconcept

10 | 47

Witteveen+Bos | Holwerd aan Zee ontwerpnota | Eindconcept

11 | 47

Witteveen+Bos | Holwerd aan Zee ontwerpnota | Eindconcept

3 DOOR DE DIJK 3.1 Regelwerk Met een speciaal regelwerk kan het getij in het getijdemeer worden toegelaten, terwijl tegelijk het regelwerk zorgt voor het tegengaan en vertragen van het dichtslibben van het meer en voor het doorspoelen van de verbindingsgeul. Het regelwerk is niet bevaarbaar. De natuurlijke verbindingsgeul zorgt voor toe- en afvoer van het zoute water in het getijdemeer. Het spuiregelwerk wordt uitgevoerd door hefschuiven waardoor draaiende onderdelen zoveel mogelijk boven water zitten. Daarnaast is dit systeem ‘zelfreinigend’ waardoor het systeem minder gevoelig is voor aanslibbing/aanzanding. Door het plaatsen/weghalen van schotbalken kan de vaste drempelhoogte van het Spuiregelwerk worden aangepast. Hiermee kan bijvoorbeeld zeespiegelstijging opgevangen worden maar kan ook in de praktijk het systeem worden bijgestuurd wanneer uit monitoring blijkt dat hiermee optimalisatie (vermindering baggerbezwaar of vergroting vismigratiemogelijkheden) te bereiken is. Het Spuiregelwerk zal elk getij (elke 12,5 uur) circa 1,0 tot 1,5 uur lang water vanuit het Getijdenmeer spuien op de verbindingsgeul. Dit gebeurt tijdens eb wanneer de ebstroomsnelheden in het buitenwater ook hoog zijn (1,0 tot 1,5 m/s stroom)¹. Het Spuiregelwerk beschikt over drie doorstroomopeningen, een Spuiregelwerk en twee vloedregelwerken. Het Spuiregelwerk kent drie standen: 1.

spuifunctie: beweegbare schuiven volledig getrokken; 2. regelfunctie: onderste schuif op de drempel, bovenste beweegbare schuif in regelstand. Bovenkant schuif op circa NAP +0 m t/m NAP +1,5 m; 3. gesloten: geen doorstroming mogelijk. Waterkerend tot NAP +2,5 m.

12 | 47

Witteveen+Bos | Holwerd aan Zee ontwerpnota | Eindconcept

3.2 Stormvloedkering Naast een regelwerk is een stormvloedkering nodig om te voldoen aan de eisen voor waterveiligheid. Dit is een stormvloedkering met een verticale hefschuif. Een verticale hefschuif heeft een hogere betrouwbaarheid (hefschuif kan passief sluiten op eigen gewicht) dan bijvoorbeeld (dubbele) puntdeuren, die met een elektrisch mechanische installatie sluiten bij een klein verval in het waterpeil. In een hoogwatersituatie zorgt de neergelaten schuif in combinatie met de keermuur voor de kering. De hoogwaterkering sluit bij een voorspelde waterstand van circa NAP +3,42 meter of hoger. Dit is circa 1x per 10 jaar in 2023 of 1x per jaar in 2100 afhankelijk van de zeespiegelstijging. Frequentere sluiting om waterstanden in het beleefmeer voldoende laag te houden is toelaatbaar 2. 1 Arcadis (2022). Oplegnotitie voor stuurgroep, d.d. 21 januari 2022. Referentie: D10039022:464. 2 Arcadis (2022). Regelwerk voor natuurlijke geul. Provincie Fryslân, d.d. 11 november 2022. Versie 0.1.

13 | 47

Witteveen+Bos | Holwerd aan Zee ontwerpnota | Eindconcept

4 BINNENDIJKS Binnendijks komt een getijdenmeer van circa 43 hectare. Binnen het meer wordt een geulenstelsel gegraven met diepe en ondiepe plekken, twee broedvogeleilanden aangelegd en een slibopvangput direct achter het regelwerk. Hieronder worden de separate elementen in en rondom het getijdenmeer beschreven.

4.1 Ringdijk en waterkerend landschap Rondom het meer ligt een kering, die nodig is vanuit waterveiligheid. Het meer staat immers onder invloed van het getij en kent daarmee ook hoogwater. De kruinhoogte van de kering ligt op 3,66m +NAP. Deze hoogte hangt af van de kans dat de stormvloedkering in de dijk faalt. In dat geval kan het water van de Waddenzee vrij het meer instromen. Een nadere onderbouwing van de ontwerpuitgangspunten van de ringdijk is opgenomen in een technisch achtergronddocument ¹. Er is uitgebreid onderzocht of de ringdijk ook lager kan worden aangelegd, om kosten te besparen en zoveel mogelijk de zichtrelatie tussen het dorp Holwerd en het getijdenmeer te behouden. Daarvoor zijn verschillende mogelijkheden, die zijn beschreven in een separate notitie 2. Hierover vindt nog afstemming plaats met Wetterskip Fryslân. In de SSK-raming is veiligheidshalve een hoogte van 3,66m +NAP aangehouden. Daarnaast wordt inzichtelijk gemaakt wat de kostenbesparing is van een lagere ringdijk. Op basis daarvan kan worden besloten of verdere inspanning wordt verricht om de ringdijk te verlagen. In het zuidelijke deel van het meer is de kering ontworpen als een multifunctioneel waterkerend landschap. Dit heeft een aantal redenen.

Allereerst wordt zo de zichtrelatie tussen het dorp en het getijdenmeer behouden: in plaats van dat er tussen het dorp en het meer een ringdijk van circa 2,5m boven maaiveld ligt, loopt het landschap nu geleidelijk op en is een deel van het glooiende, natuurlijk getijdenlandschap meteen vanuit het dorp te zien én te beleven. Het is direct toegankelijk vanuit het dorp, om een ommetje doorheen te maken, als natuurlijk speellandschap voor kinderen óf als start van langere wandelingen door de kweldernatuur. Door in plaats van een dijk een natuurlijk zacht glooiend landschap te creëren ligt het dorp in de beleving ook echt direct aan de natuur, er ligt geen dijk tussenin. De glooiingen zijn een verwijzing naar de terp waarop Holwerd gebouwd is en verbinden ook op die manier dorp en omgeving met elkaar. Deze natuurlijke terpen in het waterkerend landschap bieden tegelijkertijd de mogelijkheid voor het inpassen van recreatiewoningen, die hier als clusters hoogwaardige lodges op deze terpen liggen, met zicht rondom én zichtbaar vanuit het dorp. Zo vormen deze ‘nieuwe terpen van Holwerd’ een iconische toevoeging aan het beeld en de beleving van het dorp. Tenslotte komt het water van het meer hiermee verder van het dorp af te liggen en wordt voorkomen dat het meer het grondwater onder het dorp wegtrekt (expert judgment Acacia Water).

De ringdijk loopt onzichtbaar onder dit waterkerend landschap door, met een kleilichaam dat aan weerszijden een talud van 1:3 heeft. Daarmee blijft de waterveiligheid geborgd en is er ook een afgebakend deel waarover afspraken kunnen worden gemaakt wat betreft eigendom, beheer en onderhoud. Op één plek is de ringdijk uitgevoerd als verharde waterkering. Hier is de dijk onderdeel van een plein en een kade. Op deze plek maakt het dorp de connectie met het getijdenmeer en liggen er enkele schepen. Deze schepen faciliteren overnachtingsmogelijkheden maar mogen niet rondvaren op het meer. Ze dragen bij aan de beleving van een kade. Aan de dorpszijde van de waterkering en het plein is een locatie toegewezen voor een boetiekhotel en een horecavoorziening.

14 | 47

Witteveen+Bos | Holwerd aan Zee ontwerpnota | Eindconcept

Flauwe oevers Het waterkerend landschap kent flauw aflopende oevers met een helling van 1:15 tot 1:20. Ook de ringdijk zelf kent dergelijke flauwe oevers. Hiermee ontstaan voedselrijke slibranden waar vogels voedsel vinden. Daarnaast is met een flauwe hellingshoek geen steenbestorting nodig, waarmee kosten worden bespaard en een natuurlijke uitstraling wordt behouden. 1. Arcadis (2021). Holwerd aan Zee - een waterveilig gat in de dijk. Technische onderbouwing, d.d. 15 november 2021. Referentie:

D10035564:930.

2. Witteveen+Bos (2024). Notitie kunstwerken en ringdijk, d.d. 16 februari 2024. Referentie: 136834/24-002.331.

15 | 47

Witteveen+Bos | Holwerd aan Zee ontwerpnota | Eindconcept

16 | 47

Witteveen+Bos | Holwerd aan Zee ontwerpnota | Eindconcept

Bron: archeologie.frl

Ontwerp: Omgeving Bron: Christophe van Cauteren

Terpendijk als inspiratie voor dijk zuidzijde

Hoogteverschillen aanleiding voor vogelspotplekken

Ontwerp: MTD landscape architects

Ontwerp: MTD landscape architects

Bron: Joep Jacobs

Bron: Joep Jacobs

Wandelpaden op verschillende hoogtes Ontwerp: Burobol

Ontwerp: Dijk&co Landschapsarchitectuur Bron: MG2 Merijn Groenhart

Kade nabij het dorp

17 | 47

Verhard dijklichaam met verblijfskwaliteit bij de kade

Witteveen+Bos | Holwerd aan Zee ontwerpnota | Eindconcept

4.2 Natuurontwikkeling Broedeilanden In het getijdenmeer liggen twee vogelbroedeilanden waar in de broedtijd soorten als kluut en stern kunnen broeden. In andere seizoenen kunnen de eilanden dienen als hoogwatervluchtplaats voor vogels. De eilanden worden omringd door geulen waarin altijd water staat (om predatie tegen te gaan) en door droogvallende delen. De eilanden worden van klei, zand en schelpen gemaakt om onderhoud te minimaliseren. Slibinvang en kleirijperij Direct binnendijks van de doorgang door de dijk, wordt een diepere bak aangelegd waar het slib dat door het regelwerk komt, kan bezinken. Vanuit deze bak kan het richting de kleirijperij worden verpompt. De kleirijperij is een vak van maximaal 2,5 hectare waar het slib kan liggen rijpen tot klei, zoals nu ook gebeurt in de haven van Lauwersoog. De oppervlakte van 2,5 hectare is gedimensioneerd op een sliblast in het getijdenmeer van ca 100.000m3/jaar. Uit berekeningen van Waterproof 1 blijkt dat de te verwachten sliblast bij het ontwerp van het buitendijkse deel en het regelwerk zoals nu opgenomen, circa 25.000m3/ jaar bedraagt. De precieze locatie van de kleirijperij moet nog worden bepaald. Uitgangspunt is nu dat het binnen een straal van 2 kilometer van het meer komt, zodat het slib met één pomp verpompt kan worden. 1.

Waterproof (2022) Belangrijkste conclusies natuurlijke variant Holwerd aan Zee op hydro-morfodynamica en aanslibbing, d.d.

18 november 2022.

Promenade

18 | 47

Terpendijk

Witteveen+Bos | Holwerd aan Zee ontwerpnota | Eindconcept

Nat-droog overgang

Diepe geul

Vogelkijkhut

Doorsteek

19 | 47

Terpendijk met lodges

Witteveen+Bos | Holwerd aan Zee ontwerpnota | Eindconcept

20 | 47

Witteveen+Bos | Holwerd aan Zee ontwerpnota | Eindconcept

Bron: Staatsbosbeheer

Huidigbroedeiland in kwelder als inspiratie Bron: Hugo Wieleman

Leefgebied voor steltlopers creëren

Bron: Ravon.nl

Brakwatergrondel als een van de doelsoorten

Bron: Foto archief LC/ Niels Westra

Bloemen en kruidenrijklandschap

21 | 47

Witteveen+Bos | Holwerd aan Zee ontwerpnota | Eindconcept

Bron: Ecoshape

Pioniersbeplanting in de kwelder

22 | 47

Witteveen+Bos | Holwerd aan Zee ontwerpnota | Eindconcept

23 | 47

Witteveen+Bos | Holwerd aan Zee ontwerpnota | Eindconcept

4.3 Recreatie en voorzieningen Accommodaties Vanuit door Ginder opgestelde toeristisch-recreatieve positionering komt naar voren dat er circa 700 bedden nodig zijn om de eerste stap te maken naar een recreatieve bestemming¹. In het ontwerp zijn (zoekgebieden voor) mogelijke locaties voor accommodaties opgenomen. Deze accommodaties worden niet vanuit het (budget van) project Holwerd aan Zee zelf aangelegd, maar door externe investeerders/ exploitanten. Enkel de lodges in het waterkerend landschap vallen in het plangebied zelf. Overige locaties zijn zoekgebieden buiten het plangebied, die zijn verkend om zicht te krijgen op potentiële locaties. In het ontwerp zijn de benodigde accommodaties als volgt verdeeld: • 50 lodges in het waterkerend landschap, in de zuidelijke helft van het getijdenmeer. Dit zijn architectonisch hoogstaande accommodaties. Hiermee worden 200 bedden ingevuld; • zoekgebied voor 50 bedden in ‘geschakelde accommodaties met vogelkijkhut’, op de plek van het huidige dijkhuis op de dijkovergang, ten noordwesten van het plangebied; • zoekgebied voor 40 lodges in beschutte en beboste randen ten zuiden van Holwerd, met elk 5 bedden.

Hiermee worden 200 bedden ingevuld; • 25 nieuwe hotellodges op de huidige camping, met elk 2 bedden, resulterend in 50 bedden; • 100 bedden in nieuw te realiseren boutique hotels, in een bestaand karakteristiek pand in het dorp zelf en/of in een architectonisch hoogwaardig nieuw gebouw op locatie van het huidige projectbureau zelf. Er is ook gekeken naar een nieuwe locatie voor de huidige camping, maar uit de marktverkenning gedaan door Leisure Brains² blijkt dit niet rendabel te zijn. Om die reden is hiervoor geen concreet zoekgebied opgenomen in het ontwerp. De resterende 100 bedden moeten nog worden ingepast in een straal van 3km rondom Holwerd. Expeditiecentrum Uit de marktverkenning blijkt dat er behoefte is aan een expeditiecentrum, het hart van de beleving van het getijdenmeer. Dit vormt geen onderdeel van het plangebied zelf, maar is iets wat door ontwikkelaars opgezet wordt. Wel is in het ontwerp gekeken naar potentiële locaties hiervoor. Vanuit exploitatie heeft een bestaand karakteristiek pand langs de rand van het dorp (Ternaarderwei) de voorkeur. Dit wordt de start van wandelroutes en wadlooproutes. Vanaf de Ternaarderwei en de nieuwe promenade lopen bezoekers gemakkelijk het landschap van het getijdenmeer en het waddengebied in.

1 Ginder (2022). Toeristisch recreatieve positionering, d.d. 11 november 2022. 2 Leisure Brains (2024) Holwerd aan Zee - financiële doorrekening en marktverkenning, d.d. 19 februari 2024.

24 | 47

Witteveen+Bos | Holwerd aan Zee ontwerpnota | Eindconcept

Ontwerp: Studio Puisto

Bron: MarinaPark Bad Nederrijn

Bron: Marc Goodwin/ Archmospheres

Lodges met grote ramen voor beleving van landschap

Lodges met verschillende orientaties in het landschap

Bron: Camping Mölke

Ontwerp: Wingardhs Bron: Joakim Nadell

Logdes in een beschutte en boomrijke omgeving

Logdes in een beschutte en boomrijke omgeving

Bron: it Dreamlân

Lodges op de camping

25 | 47

Witteveen+Bos | Holwerd aan Zee ontwerpnota | Eindconcept

Recreatieve routes In het plangebied zijn diverse nieuwe wandelroutes opgenomen. Rondom het meer ligt een wandelpad, die grotendeels aan de buitenzijde van de ringdijk loopt en op een paar plekken de ringdijk op gaat bij een vogelkijkhut. Dit om ervoor te zorgen dat broedende vogels niet worden verstoord door wandelaars, maar buiten het zicht achter de ringdijk blijven. Op zes plekken wordt een vogelkijkhut aangelegd om vogels te kunnen observeren zonder deze te verstoren. In het zuiden is er een wandelpad door het meer opgenomen, die door het waterkerend landschap loopt en op twee plekken de uitlopers van het meer oversteekt. Zie referentiebeelden hieronder voor een impressie van deze doorsteek.

26 | 47

Witteveen+Bos | Holwerd aan Zee ontwerpnota | Eindconcept

Promenade In de overgang van het dorp naar het meer wordt een nieuwe ‘belevingspromenade’ aangelegd, een overgangslandschap waar het getijdemeer, de vogels en de natuur goed zijn te beleven, met ook speelvoorzieningen voor kinderen (contact met het water). Hierbij blijft de huidige provinciale weg (Ternaarderwei) intact, voor het verkeer dat er nu ook gebruik van maakt. De parallelweg wordt omgevormd tot een wandelpad, waarbij er ruimte is om aan bestaande bebouwing terrassen te exploiteren. Aan de andere kant van de weg wordt met vlonders een wandelpad langs het waterkerend landschap aangelegd. Vanaf dit pad kan er op diverse plekken het waterkerend landschap ingewandeld worden. Hieronder is een impressie opgenomen van deze promenade.

27 | 47

Witteveen+Bos | Holwerd aan Zee ontwerpnota | Eindconcept

28 | 47

Witteveen+Bos | Holwerd aan Zee ontwerpnota | Eindconcept

Ontwerp: Karavan landskapsarkitekter

Ontwerp: AFA Group

Bron: Göran Ekeberg

Bron: Anton Donikov

Elementen om het landschap beleefbaar te maken

Verblijfskwaliteit toevoegen voor een leuke wandeling

Bron: Thomas Hellmann

Ontwerp: McGregor Coxall + Room11 Bron: Ben Hosking

Doorsteek door het waddenlandschap

Referentie van doorsteek en informatievoorziening

Bron: Natuurmonumenten

Horecagelegenheden met beleving van het landschap

Bron: Zee van Tijd

Het dorp als onderdeel van wandelrondjes

29 | 47

Witteveen+Bos | Holwerd aan Zee ontwerpnota | Eindconcept

Initiatieven als Zee van Tijd maakt het dorp levendig

30 | 47

Witteveen+Bos | Holwerd aan Zee ontwerpnota | Eindconcept

31 | 47

Witteveen+Bos | Holwerd aan Zee ontwerpnota | Eindconcept

32 | 47

Witteveen+Bos | Holwerd aan Zee ontwerpnota | Eindconcept

Parkeren In het plangebied van Holwerd aan Zee ligt in de huidige situatie een parkeerplaats (P2) van Wagenborg, voor passagiers naar Ameland. Deze parkeerplaats heeft 1000 parkeerplekken en is ca 2,5 hectare groot. In het ontwerp is deze parkeerplaats verplaatst naar de westkant van het industrieterrein. Op die manier blijft het dichtbij de huidige locatie, maar uit het zicht van recreanten bij het getijdenmeer. Ook voor de bestemming Holwerd aan Zee zijn parkeerplaatsen nodig, voor dagjesmensen en voor mensen die overnachten in de accommodaties. Uitgangspunt hierbij zijn de volgende getallen: • voor de 700 bedden wordt uitgegaan van 300 parkeerplaatsen; • gerekend is met 208.400 dagjesmensen per jaar¹. Dat zijn gemiddeld 570 per dag, maar in het hoogseizoen naar verwachting meer. Hiervoor worden 400 parkeerplaatsen gerealiseerd. In totaal komen er voor de bestemming Holwerd aan Zee dus 700 parkeerplaatsen, plus verplaatsing van de huidige 1.000 parkeerplaatsen van Wagenborg. Voor het perceel waar de parkeerplaatsen nu zijn ingetekend, zijn ook plannen bekend voor het ontwikkelen van een zonnepark. Dit kan gecombineerd worden met parkeerplaatsen (zonnepanelen boven parkeerplaatsen). De locatie aan de westzijde van het bedrijventerrein biedt tevens kansen voor de toekomst.

Als de Grândyk in de toekomst in plaats van strak om het dorp heen, verplaatst zou worden naar de westzijde van het bedrijventerrein, wordt de verkeersdrukte van het dorp en het getijdenmeer afgehouden en ligt de route vanaf de rotonde westelijk van Holwerd in een logische rechte lijn naar het noorden. De ruimte die dan ontstaat aan de oostzijde van het bedrijventerrein maakt de beleving van het getijdenmeer beter en de verstoring van het verkeer op de Grândyk minder. Daarnaast maakt de herontwikkeling van dit bedrijventerrein naar een passender functie aannemelijker waarin de mogelijkheden van het getijdenmeer (toeristisch) meer worden benut. 1 Witteveen+bos (2022) MKBA Holwerd aan Zee. Vergelijking van twee natuurlijke planvarianten. D.d. 12 december 2022.

Referentie 128458/03

Bron: Endura Harderwijk

Parkeren combineren met zonnepanelen

33 | 47

Witteveen+Bos | Holwerd aan Zee ontwerpnota | Eindconcept

4.4 Watersysteem Zoet-zout overgang In het zuidwesten van het meer komt een zoet-zoutovergang richting Holwerter Feart. Als er voldoende zoet water beschikbaar is, kan er zoet water het meer worden ingelaten en zodoende een lokstroom op gang komen voor vissen. In droge periodes is er niet voldoende zoetwater beschibkaar in het gebied om een lokstroom op gang te brengen. In het Zuidwesten van het meer komt een zoet-zout overgang richting de Holwerterfeart. Dit zorgt voor beperkte zoetwater lokstroom (niet jaarrond) in het meer die voldoende is om de daar aanwezige getijdemigranten als glasaal en stekelbaars naar de Friese boezem te lokken. De omvang van de lokstroom is afhankelijk van de hoeveelheid beschikbaarheid van zoetwater. Meer informatie over vismigratie en zoetwater is te vinden in het achtergrondrapport dat eerder door Arcadis is opgesteld. 1 Zoetwater Het ontwerp kent een aantal maatregelen voor het behoud van zoetwaterbeschikbaarheid in het gebied. Ten oosten van het getijdenmeer komt een brede infiltratiesloot. Deze wordt 20 meter breed (op maaiveldhoogte), met taluds van 1:3 en een diepte van -1,3m NAP en doet daarmee tevens dienst als zoetwaterbuffer voor de landbouw. De inschatting van Acacia Water is hiermee de aangrenzende percelen van ca 30ha bij de grotere fluctuaties ca. een week van water kunnen worden voorzien 1.

Door de infiltratiesloot wordt verzilting van omliggende percelen tegengegaan . De precieze ligging van de zoetwaterbuffer in relatie tot de grens van het plangebied en aangrenzende agrarische percelen moet in de planuitwerking verder worden uitgewerkt. In de huidige situatie wordt de Holwerderpolder via gemaal Tjessens voorzien van zoetwater vanuit de boezem. Het water wordt via de Holwerder Oostpolder richting de Holwerder Westpolder gestuurd. Door de aanleg van het getijdenmeer wordt deze aanvoer onderbroken. Daarom is in het plan een nieuw gemaal (capaciteit 10m3/minuut) opgenomen bij de rotonde van de N357 en de N356. Dit gemaal kan geplaatst worden ter hoogte van de Ljouwertedyk op de peilscheiding, op dezelfde plaats waar nu een duiker ligt voor de afvoer van de Holwerderpolder richting de Holwerter Feart. In de wintersituatie watert het grootste deel van het water af via deze afsluitbare duiker. Er moet bovendien naast dit gemaal nog een stuw komen voor de waterafvoer, omdat ook in de zomer het teveel aan water moet worden afgevoerd naar de boezem. Het gemaal bevat een verdeelwerk, waardoor het én naar het meer stuurt én naar het westelijk deel van de polder in dat peilvak. De aanvoer van zoetwater richting binnenmeer, vindt plaats via de zuidwestzijde van het meer. Dit gebeurt via de watergang die langs de camping en de begraafplaats loopt.

Deze watergang moet hiervoor wel visvriendelijk worden gemaakt, met beschutte plekken. Er is nieuwe voorziening voor vismigratie nodig op de plek waar het water vanuit de watergang richting getijdenmeer gaat. De precieze uitwerking van de zoetwatervoorziening en de afstemming hierover met Wetterskip Fryslân verdient nog aandacht in de planuitwerkingsfase.

1 Aracadis, 2021. Zoetwateraanvoer Holwerd aan Zee.

34 | 47

Witteveen+Bos | Holwerd aan Zee ontwerpnota | Eindconcept

laagwater

hoogwater

Laagwater 1m -NAP buitendijks

Hoogwater 1m +NAP buitendijks

Laagwater 0,1m +NAP binnenmeer

35 | 47

Hoogwater 0,8m +NAP binnenmeer

Witteveen+Bos | Holwerd aan Zee ontwerpnota | Eindconcept

hoogwater springtij

Hoogwater springtij 1,35m +NAP

36 | 47

Witteveen+Bos | Holwerd aan Zee ontwerpnota | Eindconcept

Bron: Rijkswaterstaat

Voorbeeld van vismigratie door de dijk

Bron: Waterschap Hollandse Delta

Voorbeeld van ecologische oever

Bron: Hoogheemraadschap van Rijnland

Voorbeeld van ecologische oever voor watergang tussen gemaal en dijk

Bron: Waterschap Rivierenland

Voorbeeld van een zoetwaterbuffer met aan één kant een dynamische oever

37 | 47

Witteveen+Bos | Holwerd aan Zee ontwerpnota | Eindconcept

38 | 47

Witteveen+Bos | Holwerd aan Zee ontwerpnota | Eindconcept

39 | 47

Witteveen+Bos | Holwerd aan Zee ontwerpnota | Eindconcept

40 | 47

Witteveen+Bos | Holwerd aan Zee ontwerpnota | Eindconcept

5 HOLWERD EN DE REGIO

5.1 Holwerd als zoekgebied voor recreatief programma Het dorp Hoewel het historisch terpdorp Holwerd al een grote ruimtelijke en historische kwaliteit heeft, zowel qua architectuur als openbare ruimte, is het logisch dat de nieuwe context van het dorp en gewijzigde stromen van bezoekers kleinschalige herinrichtingsopgaven in het dorp zelf te weeg brengt. Denk aan bebording, tegengaan van ‘wild’ parkeren in openbare ruimte door o.a. vergroening en aansluiting van promenade en eventueel ‘t Keechje op het dorp. Hiervoor is een stelpost van 1 miljoen opgenomen in de SSK-raming. Ondanks dat het dorp niet onderdeel is van het plangebied is het dorp een belangrijk onderdeel van het zoekgebied. Het open en wijds karakter van het getijde meer en de kwelder is typerend voor het landschap van de regio. In dit landschap zijn de dorpen en terpen plekken van beslotenheid en geborgenheid. Dit is de plek waar bezoekers overnachten en gemoedelijk op het terras een drankje doen en een hapje eten. Hierdoor is het dorp zoekgebied voor boetiek hotels zoals ‘Zee van tijd’. Horeca gelegenheden kunnen aan de promenade of in de oude straatjes van het dorp. Daarnaast nodigt het dorp uit voor afwisselende wandelingen. Een wandeling waarbij het oude historische dorp wordt afgewisseld met het openlandschap van het getijdemeer en het wad.

In het ontwerp sluiten de paden naar de terpendijk in het getijdemeer aan op de smalle straatjes door het dorp. Hierin wordt de kade aan het getijdemeer met de promenade een belangrijke verbindende functie tussen het dorp en het open landschap.

41 | 47

Witteveen+Bos | Holwerd aan Zee ontwerpnota | Eindconcept

42 | 47

Witteveen+Bos | Holwerd aan Zee ontwerpnota | Eindconcept

Zuidzijde van Holwerd De zuidrand van het dorp wordt gekarakteriseerd door een afwisselend landschap van watergangen, boomstructuren, dichte beplanting, open landschappen en historische bebouwing. Een herkenbaar element in het landschap is de voormalige spoorlijn dat nu een recreatieve bestemming heeft gekregen als onderdeel van het regionale wandel- en fietsnetwerk. Deze lijn wordt tot op heden gemarkeerd met een lange beplantingsstructuur. Met een klein bruggetje kruist de voormalige spoorlijn de Holwerter Feart. Hier ligt een kans om de oevers bereikbaar te maken en onderdeel te laten zijn van het wandelnetwerk. Hierdoor wordt de ijsbaan en het bosje daarnaast verbonden met de molen van De Hoop, een icoon in het landschap. Daarnaast liggen er kansen om op de randen van erven wandelroutes aan te leggen die het polderlandschap, het dorp, het getijdenmeer en het waddenlandschap met elkaar verbonden. Zo ontstaat er een afwisselend landschap met interessante wandelingen en fietsroutes. Aan de oevers van de Holwerter Feart is het zoekgebied voor lodges in een bosrijke omgeving. Hiervoor kan bos worden aangeplant. Deze logdes kunnen worden verbonden met het recreatieve netwerk en via aantrekkelijke routes kunnen de overnachtingsfaciliteiten worden verbonden met het dorp en het getijdenmeer.

Deze maatregelen maken geen deel uit van het huidige plan voor Holwerd aan Zee en de daarvoor opgestelde SSK-raming.

Bron: Mooi Friesland

43 | 47

Witteveen+Bos | Holwerd aan Zee ontwerpnota | Eindconcept

44 | 47

Witteveen+Bos | Holwerd aan Zee ontwerpnota | Eindconcept

5.2 Westzijde

Opdracht van de stuurgroep was om de natuurlijker variant verder uit te werken. Die is hierboven beschreven. Parallel daaraan is gevraagd om te verkennen wat de meerwaarde is van het toevoegen van de westzijde aan het plan Holwerd aan Zee. Het ontwerp van de westzijde is opgenomen in onderstaande afbeelding. In het ontwerp is voor de westzijde het volgende opgenomen: • langs de straat ‘It Keechje’ wordt een kade aangelegd; • het huidige kaatsveld en naastgelegen weiland wordt afgegraven, zodat hier water komt te staan. • waar de N358 (Fiskwei) zich afsplitst van de N356 (Grândyk), komt een brug om het water aan weerszijden met elkaar te verbinden; • in een volgende stap kan de Grândyk eventueel worden omgelegd, zodat deze langs de westkant van het industrieterrein komt te liggen. De voor- en nadelen van het toevoegen van de westzijde worden beschreven in de notitie van bevindingen.1 1 Wing & Witteveen+Bos, 2024. Notitie van bevindingen Holwerd aan Zee

45 | 47

Witteveen+Bos | Holwerd aan Zee ontwerpnota | Eindconcept

46 | 47

Witteveen+Bos | Holwerd aan Zee ontwerpnota | Eindconcept

47 | 47

Witteveen+Bos | Holwerd aan Zee ontwerpnota | Eindconcept

Holwerd als recreatief knooppunt Vanuit het dorp starten er wandel en fietsroutes door de regio, dit zijn allemaal reeds bestaande routes. Hierin is Holwerd een belangrijke schakel in het recreatieve netwerk. Dankzij dit netwerk is de historische kern van het dorp verbonden met andere historische kernen en iconische plekken in het Friese landschap. Vanuit Holwerd zijn veel bezienswaardigheden binnen handbereik, dat maakt het dorp een goede uitvalbasis wanneer men de regio wil ontdekken.

48 | 47

Witteveen+Bos | Holwerd aan Zee ontwerpnota | Eindconcept

49 | 47

Witteveen+Bos | Holwerd aan Zee ontwerpnota | Eindconcept

www.witteveenbos.com