Bijlage 1a - BI9287-RHD-ZZ-XX-RP-Z-0001- Effectstudie sluis Noorderverlaat - 12april23

RAPPORT Effectstudie sluis Noorderverlaat

Klant:

Gemeente Noardeast-Fryslân

Referentie: BI9287-RHD-ZZ-XX-RP-Z-01 Status:

Definitief/01

Datum:

12 april 2023

HASKONINGDHV NEDERLAND B.V.

Laan 1914 no.35 3818 EX Amersfoort Netherlands Water & Maritime Trade register number: 56515154 +31 88 348 20 00 T +31 33 463 36 52 F info@rhdhv.com E royalhaskoningdhv.com W

Titel document: Effectstudie sluis Noorderverlaat Sub titel: Referentie: BI9287-RHD-ZZ-XX-RP-Z-01 Status: 01/Definitief Datum: 12 april 2023 Projectnaam: Sluis Noorderverlaat Projectnummer: BI9287 Auteur(s): Opgesteld door: Gecontroleerd door: Datum: 12/04/2023 Goedgekeurd door: Datum: 12/04/2023

Classificatie Open

Behoudens andersluidende afspraken met de Opdrachtgever, mag niets uit dit document worden verveelvoudigd of openbaar gemaakt of worden gebruikt voor een ander doel dan waarvoor het document is vervaardigd. HaskoningDHV Nederland B.V. aanvaardt geen enkele verantwoordelijkheid of aansprakelijkheid voor dit document, anders dan jegens de Opdrachtgever. Let op: dit document bevat mogelijk persoonsgegevens van medewerkers van HaskoningDHV Nederland B.V.. Voordat publicatie plaatsvindt (of anderzins openbaarmaking), dient dit document te worden geanonimiseerd of dient toestemming te worden verkregen om dit document met persoonsgegevens te publiceren. Dit hoeft niet als wet- of regelgeving anonimiseren niet toestaat. 12 april 2023

BI9287-RHD-ZZ-XX-RP-Z-01

ii

Inhoud 1

Effectstudie sluis Noorderverlaat

5

1.1

Opzet van de analyse

5

2

Opvaartengebied

6

3

Analyse bestaande situatie en kansen

8

3.1

Gebruikswaarde – functionele analyse van de opvaarten

8

3.2

Belevingswaarde – hoe kan het worden beleefd

12

3.3

Narratieve waarde – de verhalen om te vertellen

21

4

Draagvlak en Koppelkansen

24

4.1

Draagvlak

24

4.2

Koppelkansen

26

5

Conclusies en aanbevelingen

27

5.1

Potentie van het opvaartengebied

27

5.2

Effectanalyse

28

5.3

Noorderverlaat als onderdeel van een bredere strategie

28

5.4

Vervolgstappen

29

6

Financiering

32

6.1

Financieringsstrategieën

32

6.2

Verantwoordelijkheden en mogelijkheden

32

Bijlagen A1

Gemeten waterpeil in het opvaartengebied

A2

Gepeilde waterdieptes opvaartengebied

12 april 2023

BI9287-RHD-ZZ-XX-RP-Z-01

iii

Figuren Figuur 2-1: Belangrijkste opvaarten en kunstwerken in het projectgebied inclusief bruggen en duikers. De kleur van de watergangen geeft een peilverschil aan. NB: Plaatsnamen zijn per 1 januari 2023 in het Fries, in deze kaart zijn GIS-bestanden van voor die datum gebruikt. 6 Figuur 2-2: Opvaart langs Ealsum, goed te bereiken met de voorgestelde aanpassingen aan de Noorderverlaatsluis en de duikers in de Ealsumer feart. 7 Figuur 2-3: De 'Goffe Tille', een brug over de middeleeuwse zeearm, welke verderop de Wierumer feart heet.

7

Figuur 3-1: Beeld van de Noorderverlaatsluis vanaf de noordelijke stadsgrachten gezien.

8

Figuur 3-2: Activiteit op het water in het opvaartengebied, gelogd door Strava Labs.

10

Figuur 3-3: Kenmerkend beeld vanaf de opvaarten in het gebied.

13

Figuur 3-4: Overzicht van horeca en overnachtingsmogelijkheden in het opvaartengebied. Bron: masterplan opvaarten, GIS-viewer. 14 Figuur 3-5: Haventje 'de Opslach' in Niawier, geopend november 2021, bron: facebookpagina Niawier Haventje “de opslach”. 15 Figuur 3-6: Fietsroute 'van meer naar Wad en stad', met meerdere highlights uit het gebied op de route, maar zeer beperkte verbinding met het netwerk aan opvaarten. 16 Figuur 3-7: Wandelroute 'Bonifatius Kloosterpad', via Dokkum, Ealsum, Nijewier, Hantum en Hiaure. Onder andere de romaanse kerken op terpen en de stoepa bij Hantum. 16 Figuur 3-8: Uitsnede van een informatieplaat uit het gebiedsdocument van samenwerkingsverband 1DYK, november 2023.

17

Figuur 3-9: Scheepswrak op het wad bij Wierum, bij laag water te zien, ook aangemerkt in Figuur 3-7.

18

Figuur 3-10: Verhuur van visbootjes bij Tacozijl.

19

Figuur 3-11: Bezienswaardigheden in het opvaarten- en waddenkustgebied. Kerken, musea, monumenten etc. Bron: Dynamische waddendelta, Landschapstriënnale 2023. 20 Figuur 3-12: De molen bij Hantum.

20

Figuur 3-13: Route Bildtstars en Eigeheimers Waddenkust Friesland.

21

Figuur 3-14: Informatiebord bij de 'Spaense Peal', op de zeedijk aan 't Skoar bij Ternaard.

22

Figuur 3-15: Kerk op de terp bij Ealsum.

23

Figuur 3-16: Trekschuit naar origineel model, tegenwoordig in gebruik als rondvaartschip in Dokkum en omgeving.

23

Figuur 4-1: Open motorbootje te water gelaten bij de trailerhelling ten noorden van Dokkum.

25

Figuur 4-2: Foto van de gemeten waterdiepte door leden van de (sport)visserij, zie bijlage A2 voor een afbeelding van groot formaat. 25 Figuur 5-1: Onderhoud vaarweg en oeverbeschoeiing.

29

Figuur 5-2: De dijk bij Wierum, met rechts het haventje (bereikbaar, maar via zeer lage bruggen) en links het wad. 31

12 april 2023

BI9287-RHD-ZZ-XX-RP-Z-01

iv

1

Effectstudie sluis Noorderverlaat

Het opvaartengebied ten noorden van Dokkum is de laatste jaren regelmatig benoemd als potentieel gebied om te ontsluiten voor recreatievaart. Hiermee kunnen verschillende doelen worden bereikt: • Uitbreiding vaarroutenetwerk voor kleine recreatievaart en sportvisserij. • Ontsluiting over water van de dorpen en belevingen in het gebied o Aantrekken van bezoekers en economische ontwikkeling o Vergroten leefbaarheid o Water- & land(recreatie) verbinden o Cultuurhistorie en kwaliteiten beter beleefbaar maken Deze doelen worden gedragen door de gemeenschap van het gebied, onlangs vertolkt tijdens een actie van bewoners en ondernemers bij de sluis Noorderverlaat op 9 oktober 2021. Tevens sluiten deze doelen aan bij het beleid van de gemeente en de provincie om het gebied beter beleefbaar te maken. De ambitie is gevat in het ‘masterplan opvaarten Noordoost Fryslân’, gepubliceerd in maart 2021, welke eveneens getuigt van de draagkracht voor de voorgestelde ontwikkelingen binnen de gemeenschap. De eerste stap tot het realiseren van de ambitie en de potentie van het gebied te verzilveren is het renoveren van de sluis en het verhogen van de duikers in de Ealsumer feart.

1.1

Opzet van de analyse

Het voorliggende onderzoeksrapport behandelt het effect dat het renoveren van de sluis Noorderverlaat en het verhogen van de duikers naar verwachting zal hebben op de recreatievaart. Hiertoe is de potentiële aantrekkingskracht van het gebied als recreatieve regio onderzocht. Startgedachte is dat de voorgestelde renovatie een schakel is in een bredere strategie om het gebied in totaal aantrekkelijker en leefbaarder te maken. De aantrekkelijkheid van het opvaartengebied voor waterrecreatie wordt getoetst aan de hand van drie elementen, welke samen de attractiewaarde bepalen: • Gebruikswaarde: voldoende recreatieve mogelijkheden – de functionele waarde van de opvaarten en de voorzieningen voor recreatievaart. • Belevingswaarde: een aangename beleving voor de bezoeker – wat is er te zien en te doen in het opvaartengebied en hoe kan deze worden beleefd? • Narratieve waarde: een verhaal dat verteld kan worden – wat heeft het gebied te bieden aan cultuurhistorie, verhalen en trots. Op basis van de analyse worden ook vervolgstappen voorgesteld om de aantrekkingskracht van het gebied te vergroten en de investering in de sluis en duikers te laten renderen. De aanbevelingen zijn er mede op gericht een verbinding te maken tussen waterrecreatie en de gemeenschap, met als doel de leefbaarheid in het gebied te versterken.

Belangrijke achtergrond van het onderzoek is de financiële haalbaarheid van het realiseren van de ambitie. Haalbaarheid en realisatie vergen samenwerking van betrokken partijen en vereisen een onderbouwd beeld van de meerwaarde die de voorgestelde aanpassingen kan bieden.

12 april 2023

BI9287-RHD-ZZ-XX-RP-Z-01

5

2

Opvaartengebied

Het projectgebied betreft het opvaartengebied dat direct ontsloten wordt door het bevaarbaar maken van de Noorderverlaatsluis en de duikers in de Ealsumer feart. Het gebied reikt van Foudgum tot Moddergat, en van Dokkum tot Wierum, zie ook onderstaande kaart. Het gebied is dooraderd met oude opvaarten (de hoofdwatergangen) en schouwvaarten (secundaire watergangen). De opvaarten (of: trekvaarten) werden van oudsher gebruikt voor transport over water, veelal door schuiten met agrarische producten voor Dokkum en verder. Deze transportfunctie is verloren gegaan, en in de tussentijd zijn veel van deze vaarten niet meer in gebruik als vaarweg. De bevaarbaarheid is beperkt geraakt door onder andere: • het aanbrengen van dammen, stuwen, duikers en bruggen, • vernauwingen door uitdijende rietoevers, • verondiepingen door sedimentatie, en • afsluitingen van het vaartennetwerk door landaanwinst. Onderstaande kaart geeft een beeld van de kunstwerken die langs de opvaarten bestaan, met daarbij een hoogte- en breedtemaat. Gemeten waterdieptes zijn opgenomen in Bijlage A2. De breedte van de watergangen en de (onderwater)taluds zijn niet actueel geregistreerd, maar op basis van het locatiebezoek blijkt de breedte aan het wateroppervlak sterk te variëren van 2 tot 8 meter.

Figuur 2-1: Belangrijkste opvaarten en kunstwerken in het projectgebied inclusief bruggen en duikers. De kleur van de watergangen geeft een peilverschil aan. NB: Plaatsnamen zijn per 1 januari 2023 in het Fries, in deze kaart zijn GIS-bestanden van voor die datum gebruikt.

12 april 2023

BI9287-RHD-ZZ-XX-RP-Z-01

6

Figuur 2-2: Opvaart langs Ealsum, goed te bereiken met de voorgestelde aanpassingen aan de Noorderverlaatsluis en de duikers in de Ealsumer feart.

Figuur 2-3: De 'Goffe Tille', een brug over de middeleeuwse zeearm, welke verderop de Wierumer feart heet.

12 april 2023

BI9287-RHD-ZZ-XX-RP-Z-01

7

3

Analyse bestaande situatie en kansen

In dit hoofdstuk wordt de potentie van het opvaartengebied in de huidige situatie onderzocht aan de hand van de gebruiks-, belevings- en narratieve waarde van het gebied. Daarbij beoordelen wij ook het effect dat het bevaarbaar maken van sluis Noorderverlaat en de Ealsumerfeart zal hebben op deze elementen.

3.1

Gebruikswaarde – functionele analyse van de opvaarten

Netwerk & routes Het bestaande netwerk aan opvaarten en schouwvaarten in het gebied is verstrekkend. Voor recreatievaart wordt in dit stadium alleen gekeken naar de hoofd-opvaarten, de schouwvaarten zijn over het algemeen te krap en kennen daarnaast vele obstakels voor de recreatievaart (landbouwbruggen, duikers). Indien sluis Noorderverlaat en de Ealsumer feart weer bevaarbaar worden gemaakt, wordt een aanzienlijk deel van de hoofd-opvaarten in het gebied ten noorden van Dokkum ontsloten. Met de ingebruikname van de sluis kan het peilverschil dat bestaat tussen het water in de opvaarten en de Friese boezem overbrugd worden. Ten noorden van Dokkum is het peil praktisch overal gelijk. Zoals in Figuur 2-1 is te zien verandert het peil pas voorbij Easternijtsjerk. Vanuit Dokkum worden er twee hoofdroutes ontsloten (zie Figuur 2-1): 1. Via de Peazens richting Wierum. Hier kan je onderweg afslaan richting Nijewier, Hantumhuzen, Nes en Easternijtsjerk. Er bestaan hier nog geen mogelijkheden om rondjes te varen. 2. Via de Hantumer feart richting Ternaard. Met deze route kom je langs Hantum en heb je de mogelijkheid af te slaan richting Foudgum. Ook hier zijn geen mogelijkheden om rondjes te varen. Dichter bij Dokkum zijn wel verschillende rondjes mogelijk, welke geschikt van lengte zijn voor kleine waterrecreatie en kleine open motorbootjes.

Figuur 3-1: Beeld van de Noorderverlaatsluis vanaf de noordelijke stadsgrachten gezien.

12 april 2023

BI9287-RHD-ZZ-XX-RP-Z-01

8

Gebruikers Het vaarnetwerk is zonder verdere aanpassingen bevaarbaar voor kleine waterrecreatie en kleine (ondiep stekende en lage) bootjes. Deze groep omvat in ieder geval de volgende gebruikersgroepen: •

Kano’s en stand-uppaddelaars (kleine waterrecreatie en -sport) Het gebied kan reeds worden gebruikt door deze gebruikersgroep (er bestaat reeds een kanoroute richting Ternaard), al ontbreekt het aan voorzieningen zoals kanosteigers, rustplaatsen en verhuurmogelijkheden. Een interessant gegeven voor deze gebruikersgroep is dat zij over het algemeen peilverschillen kunnen overbruggen zonder gebruik te hoeven maken van een sluis of overtoom. Een kano of SUP board wordt simpelweg ‘overgetild’. Dit maakt in het opvaartengebied bijvoorbeeld aansluiting op de Dokkumer Ie en de Súd Ie mogelijk.

•

Sportvisserij (kleine open motorbootjes) Visrecreatie op het water wordt doorgaans beoefend met kleine open (motor)bootjes. De geringe diepgang en doorvaarthoogte-eisen maken dat deze groep zich redelijk vrij in het gebied kan bewegen. In de huidige praktijk maken ze reeds gebruik van het vaargebied, waarbij de bootjes door middel van een trailerhelling nabij de watertoren in Dokkum te water worden gelaten, dit vereist wel het bezit van een trailer. Het vaargebied, polder Dongeradielen, is een aantrekkelijk gebied voor sportvissers, aangezien er veel vis zit. Dit komt doordat de polder niet in verbinding staat met de Friese Boezem.

•

Dagrecreatie (kleine open motorbootjes) Dezelfde maat bootjes als gebruikt voor de visrecreatie kunnen ook worden gebruikt voor dagrecreatie, door individuen of in groepsverband (familie, vrienden). Hoewel de opvaarten voor een groot deel bevaarbaar zijn, ontbreken er voorzieningen in het gebied; (tijdelijke) aanlegplaatsen en verhuurlocaties. Tijdens het veldbezoek werden er verspreid door het gebied (onder andere in de Ealsumer feart, bij Hiaure, Wierum en Ternaard) een aantal bootjes waargenomen, wat de bevaarbaarheid voor deze klasse aangeeft.

De opvaarten en de kunstwerken bieden nog geen ruimte aan sloepenvaarders of campervaarders. Gebruikers met kleine sloepen (BRTN-klasse F) zijn echter wel een grote en groeiende potentiële gebruikersgroep voor het opvaartengebied. Om deze groep te kunnen accommoderen zijn er echter aanpassingen nodig aan met name de waterdiepte (benodigd: 1,0m (diepgang 0,8m)) en de doorvaarthoogte (volgens ontwerprichtlijn 1,50m, maar met 1,20m kan ook een groot aandeel van de kleine sloepen doorvaren) van kunstwerken. Voor campervaarders in grotere sloepen (BRTN-klasse E) en kleine zeil- en motorboten (BRTN-klasse E/DM) zijn grotere aanpassingen nodig (doorvaarthoogte: 2,0 meter). Voor zowel sloepen- en campervaarders zijn voorzieningen aan de wal en routemogelijkheden voor dagtochten belangrijke Onderstaande kaart is een weergave van de wateractiviteit gelogd door Strava. Dit kunnen verschillende soorten gebruikers zijn geweest, maar geven wel aan dat de vaarten reeds gebruikt worden door vermoedelijk kleine waterrecreatie en sportvissers.

12 april 2023

BI9287-RHD-ZZ-XX-RP-Z-01

9

Figuur 3-2: Activiteit op het water in het opvaartengebied, gelogd door Strava Labs.

Uit bovenstaande figuur blijkt dat er al gevaren wordt in het opvaartengebied, al is de intensiteit beperkt en wordt lang niet het hele opvaartengebied vaker gebruikt. De gebruikers die voor deze activiteit verantwoordelijk zijn, lijken hun herkomst te hebben in Dokkum, en niet ver van Dokkum te varen. Obstakels Het opvaartengebied kent, naast de Noorderverlaatsluis en de duikers in de Ealsumer feart, een aantal functionele beperkingen dat aandacht behoeft om het netwerk bevaarbaar en aantrekkelijk te maken voor waterrecreatie. •

Waterdieptes De visvereniging heeft een inventarisatie gemaakt van de waterdieptes in het voorziene vaargebied, zie de kaart in Bijlage A2. Hieruit is gebleken dat de waterdiepte op sommige plaatsen/locaties beperkt is. Bootjes met beperkte diepgang (max 30-50 cm) kunnen er met minimale kielspeling varen, maar boten met grotere diepgangen zullen op meerdere trajectdelen te weinig waterdiepte ervaren. De waterdiepte heeft ook invloed op de groei van waterplanten waarover hieronder wordt uitgeweid.

•

Versmallingen De breedte van de vaarweg is een belangrijk aspect voor de bevaarbaarheid. Dit is voornamelijk belangrijk wanneer boten elkaar moeten passeren en wordt dus meer van toepassing bij grotere vaarintensiteiten. Er zijn meerdere trajecten in het gebied waargenomen waar de vaarweg door de jaren heen smaller is geworden. Dit wordt met name veroorzaakt door oevergroei en

12 april 2023

BI9287-RHD-ZZ-XX-RP-Z-01

10

overhangende beplanting. Een deel van deze ‘gewonnen’ ruimte wordt naar verluidt al sinds lange tijd door boeren gebruikt als weiland of akker en is dus niet altijd gemakkelijk terug te geven aan de opvaart. Verbreding van de vaarweg biedt een koppelkans voor waterberging in het gebied (zie paragraaf 5.4). •

Doorvaarthoogtes De doorvaarthoogte bij sommige duikers en bruggen is beperkt. Dit leidt tot ongemak tijdens het varen van kleine bootjes/waterrecreatie (veel moeten bukken en dergelijke), maar betekent ook dat sommige stukken van de route helemaal niet toegankelijk zijn voor kleine boten en sloepen en bepaalde dorpen niet bereikt kunnen worden. Het aanpassen van deze kunstwerken is kostenintensief en vereist een aparte kostenafweging. Het gedetailleerd in kaart brengen van alle doorvaarthoogtes is dus van essentieel belang om de gebruiker duidelijk te maken waar er gevaren kan worden. De sportvisserij heeft overigens aangegeven het ongemak van lage doorvaarthoogtes acceptabel te vinden; deze gebruikers zijn dat gewend.

•

Wisselingen in het waterpeil Het peil in het gebied ten noorden van Dokkum (polder Dongeradielen) wordt gereguleerd. Er is een streefpeil voor zowel de zomer (-0,8m NAP) als de winter (-1,0m NAP) 1 . Uit meetgegevens van het Wetterskip blijkt dat het daadwerkelijk peil varieert rond de streefpeilen, zie bijlage A1. In de winter is het peil redelijk stabiel, op een peil tussen -0,9m NAP en -1,1m NAP. In de zomer fluctueert het waterpeil sterker, over het algemeen tussen -0,7m NAP en 0,9m NAP. In beide seizoenen bestaan er uitschieters. Het peil wordt beheerd door het waterschap, dat zich voornamelijk richt op de waterhuishouding ten behoeve van de landbouw en waterveiligheid. Bij verwachte droogte wordt het peil relatief hooggehouden, terwijl het peil bij verwachte neerslag wordt verlaagd om de waterbergingscapaciteit te vergroten. Huidige ontwikkelingen in het beleid voor de waterstand in het gebied kunnen een impact hebben op of kansen bieden voor de doorvaarbaarheid. Peilwisselingen hoeven niet per definitie voor problemen te zorgen in een vaarweg. Echter dient het wel voor de gebruikers duidelijk te zijn wat de minimaal beschikbare waterdiepte is (bij laag waterpeil) en wat de minimaal beschikbare doorvaarthoogte (bij hoog waterpeil) van de kunstwerken is.

Aangezien zowel de waterdieptes en de doorvaarthoogtes beperkt zijn in het vaargebied, zijn de peilwisselingen een risico voor de doorvaarbaarheid.

•

1

Plantgroei Door de beperkte waterdiepte op een aantal delen van het vaargebied is er een bovengemiddelde plantgroei in de vaarweg. Deze plantgroei bemoeilijkt de scheepvaart en kan ertoe leiden dat een vaarweg helemaal niet meer toegankelijk is, wat met name in de zomer optreedt. Om tot een aantrekkelijke vaarroute te behoren dient er een plan overeengekomen te worden tussen betrokken partijen, zoals het waterschap en de gemeente, waarbij het beheer van waterdiepte en waterplanten geregeld is. Er zal gemaaid (gehekkeld) moeten worden wanneer de waterplanten te overheersend worden of een vaarweg dient verdiept te worden, zodat minder zonlicht tot de nutriëntrijke sliblaag toe kan dringen en de groei van waterplanten wordt vertraagd.

https://www.wetterskipfryslan.nl/over-ons/voldoende/uitleg-over-peilbeheer-en-peilbesluiten

12 april 2023

BI9287-RHD-ZZ-XX-RP-Z-01

11

•

Doodlopende routes In het netwerk dat beschikbaar komt, hebben vrijwel alle routemogelijkheden een dorp als bestemming waarna er rechtsomkeert gemaakt dient te worden om terug te komen. Het is helaas nog niet mogelijk om een rondje te varen, hetgeen veel toevoegt aan de aantrekkelijkheid van het vaargebied voor met name sloepenvaarders. In het masterplan opvaarten worden voor de hand liggende potentiële rondjes genoemd; een verbinding tussen Wierum en Ternaard langs de zeedijk, en het overbruggen van het peilverschil tussen het gebied en de Dokkumer Ie (in de Foudgumer feart) en/of tussen het gebied en de Súd Ie (in het Jellegat bij Wetsens).

3.2

Belevingswaarde – hoe kan het worden beleefd

Ruimtelijke kwaliteit & Natuur Het opvaartengebied kent een grote landschappelijke kwaliteit. De weidse vergezichten en dooradering van het gebied door opvaarten en schouwvaarten zijn typerend voor het gebied. De rust en natuur zijn een beleving van waarde en goed te beleven vanaf het water. Het kronkelende karakter van de opvaarten dragen ook bij aan de belevingswaarde; het is speels en minder eentonig dan rechte vaarten. De oevers van de opvaarten zijn over het algemeen natuurlijke oevers, zonder verdedigingswerken. Dit draagt bij aan de natuurbeleving en natuurwaardes van de opvaarten. Hoge rietoevers kunnen wel het zicht beperken, en onderhoud is nodig om de opvaarten op breedte en diepte te houden. Het bevaarbaar maken van de sluis en de Ealsumer feart biedt een nieuw te beleven gebied voor waterrecreatie, waarbij de verbinding tussen water en land, tussen het gebied en het Wad en stad en dorpen kan worden versterkt.

12 april 2023

BI9287-RHD-ZZ-XX-RP-Z-01

12

Figuur 3-3: Kenmerkend beeld vanaf de opvaarten in het gebied.

Recreatievoorzieningen Er bestaan nog nagenoeg geen recreatieve voorzieningen langs het water van de opvaarten, zoals zwemplekken, rust-/picknickplaatsen, speelplaatsen of verhuur van kano’s/SUPs/fluisterbootjes. Ook horeca in directe verbinding met het water (zie volgende punt) is nauwelijks aanwezig. Het ontwikkelen van dergelijke voorzieningen is een belangrijke schakel in het aantrekkelijk maken van het vaargebied. Tegelijkertijd dragen deze voorzieningen bij aan de leefbaarheid van het gebied voor bewoners, en zorgen zij ter plekke voor extra dynamiek. De dorpen zijn ook geschikte punten om de koppeling met oever- en landrecreatie te maken. Horeca en verblijfsaccommodatie Horeca langs het water (theehuizen, terrassen etc.) vergroten de belevingswaarde voor waterrecreanten, en vormen daarmee een bijdrage aan het creëren van een aantrekkelijke regio om te bezoeken. De opvaarten bieden hier zeker mogelijkheden toe. Op verschillende plaatsen verspreid door het gebied bestaan horeca- en accommodatievoorzieningen, waarvan sommige voorzieningen over het water kunnen worden benaderd. Onderstaande kaart geeft een beeld. Met name voor de gebruikersgroepen sloepenvaarders is aanbod van verblijfmogelijkheden een belangrijk element, aangezien dit aansluit op het typische gebruik van de sloepen.

Tijdens het locatiebezoek is vernomen dat er interesse was voor de koop van een locatie aan de kerkterp in Ealsum, met het doel er een aanlegplaats en theehuis te realiseren, inspelend op de verwachte toename van waterrecreanten. Alhoewel deze koop naar verluid niet is doorgegaan, zouden dit soort ontwikkelingen als katalysator kunnen werken voor de waterrecreatie in het gebied, doordat het gebruikers in het gebied uitnodigt.

12 april 2023

BI9287-RHD-ZZ-XX-RP-Z-01

13

Figuur 3-4: Overzicht van horeca en overnachtingsmogelijkheden in het opvaartengebied. Bron: masterplan opvaarten, GISviewer.

Oever- en landrecreatie Een sterke koppelkans bestaat bij het combineren van oever- en landrecreatie, zoals vissen, wandelen en fietsen met de waterrecreatie. Veel fiets- en wandelpaden liggen al langs vaarten. Door plekken te creëren in dorpen en langs vaarten waar zowel land-, oever- en waterrecreatie gebruik van kan maken, versterken deze vormen van recreatie elkaar. Immers, fietsen langs water waar bootjes varen, is aantrekkelijker dan een fietsen langs een lege sloot. Er zijn reeds verschillende wandelgebieden en fietsroutes in het gebied, maar een link met het water van de opvaarten of de waterrecreatie ontbreekt nog in de huidige situatie. Een mooi initiatief is het opwaarderen van het haventje in Nijewier, waar land- en waterrecreatie bij elkaar wordt gebracht.

12 april 2023

BI9287-RHD-ZZ-XX-RP-Z-01

14

Figuur 3-5: Haventje 'de Opslach' in Nijewier, geopend november 2021, bron: facebookpagina Niawier Haventje “de opslach”. “Nu we eindelijk een stuk beter en mooier weer hebben willen mensen graag het water even op. Varen door de binnen- slootjes die onze gemeente rijk is ben je zo een eind weg. Helaas is het (nog) niet mogelijk om de binnenstad van Dokkum te bereiken omdat het eindpunt nu een sluisje in verval is. Hoe mooi zou het zijn als recreanten hier de laatste hindernis konden nemen zonder het laatste stuk te moeten lopen, om uiteindelijk in de binnenstad uit te kunnen stappen.”

Het bevaarbaar maken van de sluis en het vergroten van de toegankelijkheid heeft naar verwachting een katalyserende werking op de ontwikkeling van recreatievoorzieningen, horeca- en verblijfsvoorzieningen en oever/landverbindingen.

12 april 2023

BI9287-RHD-ZZ-XX-RP-Z-01

15

Figuur 3-6: Fietsroute 'van meer naar Wad en stad', met meerdere highlights uit het gebied op de route, maar zeer beperkte verbinding met het netwerk aan opvaarten.

Figuur 3-7: Wandelroute 'Bonifatius Kloosterpad', via Dokkum, Ealsum, Nijewier, Hantum en Hiaure. Onder andere de romaanse kerken op terpen en de stoepa bij Hantum.

Het lopende project ‘op Paad lâns it Waad’ zal een fietsroute creëren langs de Friese Waddenkust en biedt mogelijkheden voor een koppeling met de bezoekers van het opvaartengebied.

12 april 2023

BI9287-RHD-ZZ-XX-RP-Z-01

16

Waddenkust Het opvaartengebied reikt tot de Waddenkust, wat een extra dimensie geeft aan de beleving van het gebied. Het huidige netwerk aan bevaarbare opvaarten reikt tot Ternaard en Wierum, welke een directe relatie hebben met het Wad. Ook Peazens-Moddergat kan in de toekomst bereikbaar worden gemaakt, al bevindt zich er een peilverschil in de route. Het Wad draagt bij aan de belevingswaarde van het gebied door het aanbieden van wadloopmogelijkheden en de beleving van stilte en donkerte, zoals daarop wordt ingezet met het project Donkerte van het waddengebied. Ook de Sense of Place-projecten bieden belevingswaarde die aansluit op de kwaliteiten van het gebied. In het gebiedsdocument van samenwerkingsverband ‘1DYK’ is invulling gegeven aan de dijkversterkingsopgave op een manier die past bij de waarden het gebied en de deelgebieden in het gebied. Voor het traject Ternaard – Peazens-Moddergat wordt er nadrukkelijk gesproken over de verrijking van het gebied die de dijkversterkingsopgave met zich mee kan brengen. O.a. herstel van de opvaarten, groenblauwe dooradering en beleving van het Wad worden uitgelicht, zie onderstaande uitsnede uit het gebiedsdocument.

Figuur 3-8: Uitsnede van een informatieplaat uit het gebiedsdocument van samenwerkingsverband 1DYK, november 2023. “De dijk is geen alleenstaand element in het landschap. Er zijn bijvoorbeeld kansen voor recreatie & toerisme, landbouw, natuur en leefbaarheid. Met elkaar willen we een plus creëren in het gebied, om zo de brede welvaart te vergroten.”

12 april 2023

BI9287-RHD-ZZ-XX-RP-Z-01

17

Figuur 3-9: Scheepswrak op het wad bij Wierum, bij laag water te zien, ook aangemerkt in Figuur 3-7.

Sportvisserij Noordoost Fryslân is een aantrekkelijke visregio omdat het onderscheidend is met betrekking tot visstanden en vissoorten, doordat het water niet in directe verbinding staat met de Friese boezem. Met de realisatie van de vispassage in de Súd Ie, en de plannen voor een vispassage naar het wad bij Wierum, wordt deze kwaliteit versterkt. Visverenigingen zien een enorme potentie voor de sportvisserij. Zij verwachten dat de sportvissers uit de provincie het gebied naar verwachting graag zullen bezoeken. Daarnaast kan ook een koppeling worden gemaakt met verhuur van kleine motorbootjes, zoals in onderstaande figuur te zien is gebeurt in Tacozijl en vele andere plekken in Fryslân.

12 april 2023

BI9287-RHD-ZZ-XX-RP-Z-01

18

Figuur 3-10: Verhuur van visbootjes bij Tacozijl.

Bezienswaardigheden Verspreid door het gebied zijn verschillende bezienswaardigheden te bezoeken, welke bijdragen aan de beleving van het gebied. Er bestaat potentie om deze bezienswaardigheden te ontsluiten voor de waterrecreatie, door aanlegplaatsen te realiseren en bewegwijzering te plaatsen. Voorbeelden zijn de molen aan de Hantumervaart, de verschillende kerken, monumenten en musea. Onderstaande kaart is een weergave van alle bezienswaardigheden, musea en kunst&cultuur in het gebied, volgens eropuitinfriesland.nl. Het bevaarbaar maken van de sluis werkt een ontsluiting van de bezienswaardigheden in het gebied in de hand.

12 april 2023

BI9287-RHD-ZZ-XX-RP-Z-01

19

Figuur 3-11: Bezienswaardigheden in het opvaarten- en waddenkustgebied. Kerken, musea, monumenten etc. Bron: Dynamische waddendelta, Landschapstriënnale 2023.

Figuur 3-12: De molen bij Hantum.

12 april 2023

BI9287-RHD-ZZ-XX-RP-Z-01

20

3.3

Narratieve waarde – de verhalen om te vertellen

Streekverhalen Het gebied herbergt een rijke historie, en de bewoners voelen een trots op het gebied, haar verleden en de mentaliteit van de gemeenschap. Het vertellen van deze verhalen en het delen van de trots zijn een belangrijk onderdeel van de totale attractiewaarde. Het gebied heeft op meerdere vlakken verhalen te vertellen; over natuur, cultuur, landbouw, dorpsontwikkeling, de strijd/het leven met het water etc. Voorbeelden zijn de Spaense Peal en Ierdappels (Bildtstars en Eigenheimers). Gasten in het gebied zijn in toenemende mate op zoek naar lokale, authentieke verhalen. Deze waarde is te ontsluiten door het aanbrengen van monumenten/gedenktekens/informatieborden en het organiseren van rondleidingen of tours, maar ook het opzetten van wandel-, fiets- of vaarroutes, zoals het Fiskwivenpaad of de Stoeparoute. Ook het Bonifatius kloosterpad is een voorbeeld van narratieve waarde. Het bevaarbaar maken van de sluis Noorderverlaat en de Ealsumerfeart heeft als effect dat het een podium kan bieden voor het uitdragen van verhalen. Het is een knooppunt van het ontsloten vaargebied, waardoor het ook een interessant punt is om exposure van cultuurhistorie te verkrijgen.

Figuur 3-13: Route Bildtstars en Eigeheimers Waddenkust Friesland.

12 april 2023

BI9287-RHD-ZZ-XX-RP-Z-01

21

Figuur 3-14: Informatiebord bij de 'Spaense Peal', op de zeedijk aan 't Skoar bij Ternaard.

Geschiedenis van de opvaarten Zoals gezegd kennen ook de opvaarten zelf een rijke historie. Gevormd door meanderende zeestroming en afwatering van het oergebied. Ook de verloren transportfunctie vertelt een verhaal over hoe de boerengemeenschap vroeger leefde en werkte. Het gebied kan inspelen op deze geschiedenis door deze te vertellen en toegankelijk te maken. Cultuurhistorie De narratieve waarde van het gebied wordt versterkt door de huidige vertellingen van de cultuurhistorie in het gebied. Hier zijn vele voorbeelden van te vinden in het gebied; de terpdorpen, de Romaanse kerken, de staten en stinzen en zeker ook het Fryske volk.

12 april 2023

BI9287-RHD-ZZ-XX-RP-Z-01

22

Figuur 3-15: Kerk op de terp bij Ealsum.

Figuur 3-16: Trekschuit naar origineel model, tegenwoordig in gebruik als rondvaartschip in Dokkum en omgeving.

12 april 2023

BI9287-RHD-ZZ-XX-RP-Z-01

23

4

Draagvlak en Koppelkansen

4.1

Draagvlak

Een belangrijke voorwaarde voor de algehele ontwikkeling is het draagvlak dat er bestaat. Uit de gesprekken met de betrokkenen, de gemeente, bestaande rapporten en onze eerdere ervaringen in/rond Dokkum blijkt veel draagvlak te bestaan voor het bevaarbaar maken van de opvaarten boven Dokkum. Het draagvlak werd benadrukt tijdens een actiebijeenkomst bij de Noorderverlaat op 9 oktober 2021. Gemeente Uit de gesprekken gevoerd met de gemeente in de (aan)loop van deze effectanalyse blijkt de gemeente ambitie te hebben de watersport en -recreatie te willen stimuleren, en het opvaartengebied als een duidelijke schakel in deze ontwikkeling te zien. Eerder stappen die de gemeente al heeft gezet zijn het bevaarbaar maken van de Súd Ie voor motorboten van de DM-klasse en het verhogen van de Ealsumerpoortbrug brug om de noordelijke stadsgracht weer toegankelijk te maken. Daarnaast werkt de gemeente aan het vergroten van de leefbaarheid van de dorpen boven Dokkum. Het ontsluiten van het opvaarten en het aantrekken van toerisme en recreatie kan hier voor lange tijd in toenemende mate aan bijdragen en past daarom in het beleid van de gemeente, alsook die van de provincie. Sportvisserij Voor vissers zal het ontsluiten van het opvaartengebied van toegevoegde waarde zijn.

Deze doelgroep wordt gezien als de grootste deelnemer van de ontwikkeling, zeker in eerste instantie wanneer alleen de Noorderverlaatsluis en de duikers bevaarbaar zijn gemaakt. Dat het draagvlak groot is onder vissers blijkt uit meerder aspecten. Zo is er door de visvereniging al een botenhelling gemaakt om het vaargebied te bereiken via een trailer, dit laat zien dat er al moeite wordt gedaan om bij het vaargebied te geraken. Dit wordt een stuk makkelijker als men via de sluis het gebied in kan. Verder is het benoemingswaardig dat er vanuit de visvereniging een inventarisatie is gemaakt van de waterdieptes in het vaargebied. Dit is een tijdrovende exercitie en bewijst de wil om het vaargebied toegankelijk te maken. Watersportverenigingen In Dokkum is een SUP vereniging gevestigd die heeft uitgesproken een grote toegevoegde waarde te zien in de uitbreiding van hun vaargebied. Ook hebben wij vernomen dat de rondvaartdienst mogelijkheden ziet om tochten te faciliteren in het ontsloten gebied. Gemeenschap Het draagvlak vanuit de bewoners en bedrijven is groot. Verspreid door het gebied worden initiatieven genomen om in te spelen op meer waterrecreatie in het gebied. De drijfveer hiervoor is de vergrote leefbaarheid door toegenomen activiteit en bedrijvigheid in en om de dorpen en de kansen die dit biedt om zelf te recreëren en te ondernemen.

12 april 2023

BI9287-RHD-ZZ-XX-RP-Z-01

24

Figuur 4-1: Open motorbootje te water gelaten bij de trailerhelling ten noorden van Dokkum.

Figuur 4-2: Foto van de gemeten waterdiepte door leden van de (sport)visserij, zie bijlage A2 voor een afbeelding van groot formaat.

12 april 2023

BI9287-RHD-ZZ-XX-RP-Z-01

25

4.2

Koppelkansen

In de effectanalyse zijn verschillende koppelkansen naar voren gekomen. Daarnaast zijn er in de gesprekken meer koppelkansen genoemd, welke allen onderzocht kunnen worden om ofwel de aantrekkelijkheid van de regio te vergroten, de haalbaarheid van voorgestelde ontwikkelingen te vergroten of investeringskosten te delen/besparen. Vaarrecreatie en Oeverrecreatie Om het totale toeristisch-recreatieve product te versterken, bestaat er de kans om recreatiemogelijkheden te koppelen. Waterrecreatie en oeverrecreatie, kunnen elkaar stimuleren door deze op plaatsen te laten samenkomen. Wandelen, fietsen of een terras langs een vaart waar ook gevaren wordt is aantrekkelijker. Ook kan een gevarieerd en gecombineerd aanbod ontstaan, waar bijvoorbeeld een vaartochtje wordt uitgebreid met een wandeltocht of rondleiding langs een bepaald historisch punt. Ook dorpskernen waar fietsers en waterrecreanten samenkomen profiteren van de variatie in activiteiten. Voorbeelden zijn het realiseren van Toeristische Overstap Punten (TOP), aanlegsteigers waar fietspaden en vaarwegen samenkomen, en bereikbaarheid voor vaartuigen tot dorpskernen en bestemmingen in het gebied. Het haventje in Niawier is een mooi voorbeeld.

Toepassingen van baggermateriaal Eén van de aanbevolen vervolgstappen is het aanbieden van voldoende brede en diepe vaarwegen, wat in smallere of ondiepere vaarten een baggervraag betekent. Het materiaal dat hierbij vrijkomt, kan mogelijk worden toegepast in andere projecten, zo is het slib in de vorm van klei bijvoorbeeld van waarde door de komende dijkversterkingen. Mogelijk verbetert dit de financiële haalbaarheid van zowel de dijkversterking als het verbreden en verdiepen van de opvaarten. Wierum – Ternaard verbinding i.c.m. werkzaamheden dijkversterking De mogelijke uitbreiding van het vaarnetwerk in het gebied door een verbinding te realiseren tussen Wierum en Ternaard vereist aanpassingen aan de watergangen langs de dijk. Door hierbij samen te werken met de geplande dijkversterkingen kan met dezelfde ingreep een meervoudig doel worden gerealiseerd. Visstand in opvaartengebied en waterdiepten Bij de dijk van Wierum is een vispassage gepland, om de viswaarden in het gebied te versterken. Deze ingreep is met name effectief wanneer ook het opvaartengebied goed aansluit op de vispopulatie. Dit betekent voldoende waterdiepte, realisatie van paaiplekken en beheerste plantengroei. Beide aspecten zijn ook belangrijk voor de recreatievaart, wat een koppelkans oplevert.

Verbreden watergangen, waterhuishouding en sproeimogelijkheden Er bestaat er een balans tussen de variatie in het waterpeil, waterberging en waterzekerheid. Door een verbreding van de watergangen voor verbeterde toegang voor recreatievaart, ontstaan er mogelijkheden voor grotere waterberging en waterafvoer (inclusief de aan- en afvoer van zoetwater), wat interessant zal zijn voor het waterschap. Daarnaast is verbreding ook van waarde voor de natuur, bijvoorbeeld door natuurvriendelijke oevers te realiseren en vismigratie te versterken. Tegelijk betekent dit minder variatie in het waterpeil wat de recreatievaart helpt (minder kans op te lage of te hoge waterstand) en grotere waterberging, wat meer zekerheid biedt aan boeren op voldoende zoetwater.

12 april 2023

BI9287-RHD-ZZ-XX-RP-Z-01

26

5

Conclusies en aanbevelingen

5.1

Potentie van het opvaartengebied

Het gebied heeft grote potentiële attractiewaarde voor de waterrecreatie, en ontsluiting van het gebied en haar waarden heeft positieve effecten voor de waterrecreatie en het gebied als geheel. Het draagvlak voor een ontwikkeling in deze richting is groot en er bestaan vele koppelkansen om de ontsluiting van het gebied hand in hand te laten gaan met andere ontwikkelingen, om de leefbaarheid of haalbaarheid verder te vergroten. Het renoveren van sluis Noorderverlaat en het doorvaarbaar maken van de duikers in de Ealsumer feart zijn de eerste en belangrijkste stap in het verzilveren van het potentieel en het werken aan het vergroten van de leefbaarheid door middel van het toegankelijk maken van de opvaarten in het gebied. Naast de renovatie van de sluis zijn er nog veel kansen om de herwonnen toegang zich te laten vertalen naar gebruik van de opvaarten. Hieronder vallen bijvoorbeeld het wegnemen van functionele obstakels zoals ondieptes, beperkte doorvaarthoogtes en plantengroei, maar ook het ontwikkelen van mogelijkheden die worden geboden aan de gebruikers van de opvaarten om te recreëren en het gebied en haar trots te beleven. De potentieelanalyse biedt vele aanknopingspunten voor het vergroten van de attractiewaarde van het gebied voor waterrecreatie.

In onze conclusie is het raadzaam hier gelijktijdig met het renoveren van de sluis op te acteren, om het effect van de herwonnen toegang te vergroten en voldoende basis van waterrecreatie te verkrijgen voor het ontwikkelen van voorzieningen langs het water. De voorgestelde stappen zijn in paragraaf 5.4.1 nader toegelicht. In de toekomst zijn er ook verdere ontwikkelingen mogelijk die de mogelijkheden voor waterrecreatie kunnen verruimen en de meerwaarde van recreatie in het gebied voor de gemeenschap kan vergroten. De gebruikersgroepen die in eerste instantie gebruik zullen gaan maken van het nieuw ontsloten vaargebied zijn de kleine open motorbootjes, welke onder andere veel worden gebruikt voor sportvisserij. Daarnaast zal naar verwachting ook de kleine watersport (kano, SUP) vanuit Dokkum en rond de dorpskernen toenemen. Deze inschatting wordt gesterkt door de aanwezige gebruikersgroepen en vaartuigen tijdens de actiebijeenkomst bij de sluis op 9 oktober 2021. De kleine open motorbootjes kunnen, naast de sportvisserij, ook gebruikt worden voor kleine vaartochten door het gebied. Dit biedt mogelijkheden voor bootjesverhuur rond dorpskernen of (vakantie)accommodaties in het gebied.

12 april 2023

BI9287-RHD-ZZ-XX-RP-Z-01

27

5.2

Effectanalyse

In onderstaande tabel is kwalitatief het effect van de renovatie van de sluis ten opzichte van de huidige situatie weergegeven.

Gebruikswaarde – Netwerk & Vaarweg

Gebruikswaarde – Gebruikers

Belevingswaarde – Voorzieningen

Belevingswaarde – Recreatief aanbod

Belevingswaarde – Verbinding land/water

Narratieve waarde – verhalen vertellen

Tabel 5-1: Kwalitatieve inschatting van het effect van de ontwikkelingen op de waterrecreatie in het opvaartengebied.

0

Huidige situatie

+

+

0

0

0

0

1

Sluis Noorderverlaat en Ophogen duikers Ealsumer feart

++

++

0

0

+

+

2

Sluis/duikers + parallelle ontwikkelingen, zie paragraaf 5.4.1

+++

+++

++

++

++

++

3

Sluis/duikers + parallelle- en vervolgontwikkelingen, zie 5.4.2

++++

++++

+++

+++

+++

+++

In de tabel kan worden uitgelezen dat de sluis met name een versterking van de gebruikswaarde oplevert. De belevingswaarde van het opvaartengebied voor waterrecreatie wordt beperkt versterkt. Daarnaast is af te lezen dat er nog veel attractiewaarde gewonnen kan worden door het nemen van vervolgstappen, waar in de volgende secties aanbevelingen voor worden gedaan.

5.3

Noorderverlaat als onderdeel van een bredere strategie

Het bevaarbaar maken van sluis Noorderverlaat en de Ealsumer feart zal direct bijdragen aan de beleefbaarheid van het opvaartengebied. De renovatie van sluis Noorderverlaat en het doorvaarbaar maken van de duikers dient echter onderdeel te zijn van een bredere strategie, als kritische tussenstap, zoals ook aangegeven is in het masterplan opvaarten en de waterrecreatievisie voor Noordoost Fryslân. Er zijn vervolgstappen nodig die de gebruiks-, belevings- en narratieve waarde van het gebied kunnen vergroten. Hiermee wordt het gebied beter toegankelijk, beter beleefbaar en aantrekkelijker voor de gemeenschap en haar bezoekers. De aanloop van bootjes in het gebied zal zich na opening van de sluis, zonder verdere ontwikkelingen, beperken tot kleine open motorbootjes (incl sportvisserij) en kleine waterrecreatie (SUP, kano). De aantallen hiervan zullen toenemen naarmate er vervolgontwikkelingen plaatsvinden met het oog op het vergroten van de attractiewaarde van het gebied. Voor grote sloepen en kleine zeil- en motorboten is het opvaartengebied (campervaarders) nu niet geschikt; deze groepen vereisen verregaande wijzigingen aan watergangen en kunstwerken, en meer verbindingen. Wanneer waterrecreatie met kleinere vaartuigen in het gebied ontplooid is, kan haalbaarheid voor de grotere vaartuigen nader worden onderzocht. 12 april 2023

BI9287-RHD-ZZ-XX-RP-Z-01

28

5.4

Vervolgstappen

De potentie van het ontsloten vaargebied wordt beperkt verzilverd met alleen de renovatie van de sluis en het ophogen van de duikers. Om de aantrekkingskracht van het gebied voor waterrecreatie te vergroten, zijn vervolgontwikkelingen nodig. Deze vergen ondernemerschap, ondersteuning van overheden en samenwerking met betrokken partijen (boeren, waterschap, dorpen. gemeenschap). Het goede nieuws is dat het draagvlak voor dergelijke ontwikkelingen zowel bij de gemeenschap en bij overheden groot is. Ook zijn er verschillende koppelkansen geïdentificeerd die kunnen bijdragen aan de technische en financiële haalbaarheid van de ontwikkelingen. Het bevaarbaar maken van de sluis Noorderverlaat is een nodige stap om deze ontwikkelingen in gang te kunnen zetten. Een aantal ontwikkelingen dienen naar onze inschatting gelijktijdig met de Noorderverlaatsluis in gang gezet te worden, teneinde goed van de verkregen toegankelijkheid te kunnen profiteren. Veelal kunnen deze gaandeweg worden opgebouwd, naarmate meer bezoekers het gebied weten te vinden.

5.4.1

Voorgestelde parallelle ontwikkelingen

Parallelle ontwikkelingen, naast het renoveren van de Noorderverlaatsluis: • Het maken van afspraken over onderhoud van de vaarweg door gemeente/waterschap en oevers door waterschap/landeigenaren om de gebruikswaarde te versterken. o Op diepte en breedte brengen en houden door baggeren/hekkelen en maaien o Beheersen aangroei waterplanten o Oeverbeschoeiing in stand houden (oeverbescherming) en overmatige begroeiing verwijderen (om te voorkomen dat dit de bevaarbaarheid beperkt).

Figuur 5-1: Onderhoud vaarweg en oeverbeschoeiing.

•

Peilbeheersing, waarbij een balans gevonden dient te worden tussen waterberging, watervoorziening (sproeien van land), zoetwaterbeschikbaarheid, waterkwaliteit en een toelaatbare variatie in waterdiepte. In de huidige praktijk varieert het peil dusdanig dat de garantie van voldoende waterdiepte en doorvaarthoogte niet gegeven kan worden.

12 april 2023

BI9287-RHD-ZZ-XX-RP-Z-01

29

Verbreding van vaarwegen levert extra waterberging en waterzekerheid op, waarbij het peil minder varieert. In veel gevallen gaat dit ten koste van (boeren)land, maar daar staat een grotere zekerheid van water om te sproeien tegenover, en als gevolg van toegenomen recreatievaart, een grotere leefbaarheid van het gebied. (zie koppelkansen, bijvoorbeeld met de dijkversterkingsopgave of de omgevingsvisie). o Bij renovatie van bestaande kunstwerken kan de doorvaarthoogte worden verhoogd om hogere waterpeilen te kunnen toestaan en om in de toekomst grotere boten te kunnen laten passeren (zie vervolgontwikkelingen). Het vergroten van de gebruikswaarde en belevingswaarde door, verspreid door het gebied, voorzieningen aan te leggen, rondom dorpskernen en langs vaarroutes. o Aanlegplaatsen voor kleine bootjes en kleine waterrecreatie o Op- en afstapplaatsen voor kano’s en SUPpers o Zwemlocaties (zwemsteiger, vrij water) Het vergroten van de belevingswaarde door het aanbod te vergroten van horeca en verblijfsaccommodatie. Dit past binnen de R&T (recreatie en toerisme) -visie die de gemeente heeft opgesteld: ruimte bieden voor kleinschalige accommodaties.

o Theehuisjes o Campings o B&B, hotels o Terrassen en cafés o Restaurants Het vergroten van de belevingswaarde door het aanbod te vergroten van verhuur van kleine waterrecreatie (kano, SUP) en kleine open (motor)bootjes (fluistersloepjes, vissersbootjes, roeibootjes). Dit kan vanuit Dokkum, maar zeker ook vanuit de aangesloten dorpen. Het waterrecreatieve netwerk verbinden met de wandel- en fietsroutes in het gebied, zoals bijvoorbeeld het initiatief ‘op paad lâns it Waad’. o Gedeelde routes (fietsers/wandelaars zien bootjes en andersom) o Gecombineerd aanbod (meerdaagse tochten te voet, fiets en boot) o Gedeelde rustplaatsen; bijvoorbeeld een aanlegplaats met picknicktafel(s), zie ook een overzicht van bestaande ‘rustpunten’ op de website www.rustpunt.nu. Het vergroten van de narratieve waarde door bezoekers te wijzen op de verhalen en bezienswaardigheden in het gebied. o Bebording aanbrengen o Rondleidingen aanbieden o (vaar)routes uitstippelen aan de hand van een verhaal (Fiskwivenpaad, Ierdappels) Het vergroten van de belevings- en narratieve waarde door de cultuurhistorische rijkdom van het gebied nadrukkelijk aan te prijzen. o Terpdorpen o Staten en stinzen Het vergroten van de belevingswaarde door het vaarnetwerk te verbinden met de waddenkust, aanbieden van Sense of Place- beleving en stilte/donkerte beleving. o Wierum o Moddergat o Ternaard o

•

•

•

•

•

•

•

12 april 2023

BI9287-RHD-ZZ-XX-RP-Z-01

30

Figuur 5-2: De dijk bij Wierum, met rechts het haventje (bereikbaar, maar via zeer lage bruggen) en links het wad.

Voor deze ontwikkelingen geldt dat de bestaande kernen een logische locatie zijn, om aan te sluiten op het bestaande en van daaruit verder te groeien. Ook is het verstandig om de ontwikkelingen te richten op de routes die naar verwachting als eerste gebruikt zullen worden, te weten de verbinding tussen Dokkum en Ealsum, tussen Dokkum – Hiaure – Hantum, de Peazens en andere reeds goed bevaarbare routes.

5.4.2

Mogelijke vervolgontwikkelingen

Naast de bovenstaande ontwikkelingen is er een serie aan vervolgontwikkelingen mogelijk, welke een doorkijk bieden naar het verder versterken van de aantrekkingskracht van het gebied. Na de voorgestelde ontwikkelingen in de voorgaande paragraaf dient allereerst de balans opgemaakt te worden hoe de waterrecreatie zich in het opvaartengebied heeft ontplooid, en welke impact dit heeft op het gebied, de dorpen en haar inwoners. Hiermee kan nader richting worden gegeven aan de ontwikkeling van het gebied voor waterrecreatie. Mogelijke vervolgontwikkelingen die reeds geïdentificeerd zijn: • Het vergroten van de gebruikswaarde door de opvaarten op te waarderen tot vaarklasse F (of in de toekomst zelfs groter), wat inhoudt dat er extra gebaggerd zal moeten worden en dat verschillende kunstwerken in de vaarweg moeten worden aangepast. • Het vergroten van de gebruikswaarde door het vaarnetwerk uit te breiden met verbindende routes, zodat er meer route- en ‘rondjes’mogelijkheden bestaan. o Verbinding Wierum – Ternaard (uitgelicht in het masterplan opvaarten) o Peiloverbrugging richting Dokkumer Ie (via de Foudgumer feart) en Súd Ie (bij Wetsens), wat meer routemogelijkheden geeft en aansluit op de Staande Mast-route, • Ontsluiten van meer dorpen in het opvaartengebied, samen met het ontwikkelen van recreatieaanbod in deze dorpen.

12 april 2023

BI9287-RHD-ZZ-XX-RP-Z-01

31

6

Financiering

De geïdentificeerde ontwikkelingen vergen significante investeringen. Naast de financiële middelen is er ook ondernemerschap en initiatief nodig, vanuit zowel de gemeenschap, de gemeente, bedrijven en betrokken organisaties/partijen. Ook valt of staat een succesvolle ontwikkeling met samenwerking tussen betrokken partijen. Een belangrijke samenwerking bijvoorbeeld tussen het waterschap, de boeren en de gemeente als het gaat om het beheer van de vaarwegen; het bepalen van een geschikte diepte en breedte van de vaarweg en het onderhoud daarvan (baggeren, maaien etc.).

6.1

Financieringsstrategieën

Het beter toegankelijk maken van het opvaartengebied is met name en kwaliteitsimpuls voor de regio, meer dan locatie- of sectorspecifiek. Met het oog op de kwaliteitsverbetering komen een aantal financieringsstrategieën in beeld: • Verhoging van de grondprijs van potentiële ontwikkellocaties, • Projectontwikkelaars laten meefinancieren in de benodigde waterinfrastructuur, om de opbrengst van het project te vergroten (vanwege de waterontsluiting), • Financiële samenwerking zoeken binnen de voorliggende dijkversterkingsopgave, • Verbetering waterkwaliteit en waterberging en versterken van natuurwaarden en ecologische verbindingen om aan te sluiten op de belangen van waterschappen en andere partijen om cofinanciering mogelijk te maken, en • Aanspraak maken op subsidies van de overheden (lokaal, regionaal, Provincie Fryslân, Waddengebied, EU) op het vlak van toerisme, cultuur, natuur, water, bereikbaarheid en regioontwikkeling. Naast deze strategieën is ook de mogelijkheid benoemd om gebruik te maken van de Ternaard-gelden. Hoe deze gelden ingezet kunnen worden is nader te onderzoeken. Haalbaarheid van de voorgenomen ontwikkeling van het opvaartengebied kan worden vergroot door de ontwikkeling gefaseerd te laten plaatsvinden. De renovatie van de Noorderverlaatsluis en het verhogen van de duikers in de Ealsumer feart sluiten als deelproject goed aan bij deze strategie.

6.2

Verantwoordelijkheden en mogelijkheden

Kunstwerken en voorzieningen De ontwikkeling van kunstwerken en voorzieningen ligt traditioneel bij de gemeente. De gemeente kan om de financiële haalbaarheid in een aantal gevallen aanspraak maken op fondsen en subsidies. In het geval van de ontwikkelingen besproken in deze effectanalyse, kan worden gesteld dat de werken bij zullen dragen aan het ontwikkelen van de regio: • Gehoor geven aan de roep van de gemeenschap om het gebied bevaarbaar te maken, en beter aan te laten sluiten op de vaarrecreatie rond Dokkum, • Vergroten van de recreatieve mogelijkheden in het gebied, voor bezoekers én bewoners, • Verbeteren van de bereikbaarheid (over water), • Ontsluiten van cultuur en natuur in het opvaartengebied, • Ontsluiten van de Noord-Friese waddenkust, en het • Aantrekken van recreatie en toerisme, met de extra bedrijvigheid, reuring en impuls die daarbij hoort. Dit zorgt weer voor extra bedrijven, winkels, horeca en accommodatievoorzieningen. Deze ontwikkelingen dragen direct bij aan de leefbaarheid van het gebied, en daarmee het behoud van haar gemeenschap, haar trotse karakter en haar historie. Daarnaast kan een deel van de ontwikkelingen

12 april 2023

BI9287-RHD-ZZ-XX-RP-Z-01

32

mede gericht zijn om het vergroten van de waterkwaliteit, waterberging en natuurlijke of ecologische waarden. Het komt tegenwoordig steeds vaker voor dat waar het recreatieve vaarwegen betreft, projectontwikkelaars (mee) investeren in de ontsluiting van routes en realisatie van infrastructuur als onderdeel van een (woningbouw)project. Achtergrond is dat het project met toegang tot bevaarbaar water in waarde stijgt: Woningen aan het water zijn gemiddeld 15 tot 25% meer waard dan hun nietwatergebonden equivalenten. Vaarwegen Onderhoud van de watergangen, en daarmee de vaarwegen, is een kwestie om te bespreken met het waterschap, en waar evengoed subsidiëring voor kan worden aangevraagd (bereikbaarheid, natuurwaarden, waterberging). Waterschappen zijn verantwoordelijk voor de waterkwaliteit en waterkwantiteit, waterrecreanten zijn gebruikers van het water. Waterschappen blijken steeds vaker bereid te zijn mee te denken bij het zoeken naar integrale oplossingen om het de waterrecreant naar de zin te maken waarbij de waterhuishouding tevens wordt verbeterd, zie ook paragraaf 5.4 voor koppelkansen. In gesprekken met de gemeente bleek dat er reeds gesprekken hebben plaatsgevonden in deze richting. Mogelijk kunnen de bevindingen in deze notitie bijdragen aan een constructief vervolg van dit overleg.

Daarnaast is het een mogelijkheid om de vaarwegen bij de provincie te classificeren, zodat zij de vaarweg overnemen en het beheer en onderhoud zullen overdragen aan het Wetterskip. Het onderwerp van vaarwegonderhoud heeft tevens een directe relatie met de aan de vaarwegen grenzende grond, waardoor ook de landeigenaren (boeren) een aandeel in de discussie hebben. Ook hier zijn koppelkansen geïdentificeerd. Een goed ontwikkeld watersysteem kan ook interessant zijn voor ecologische verbindingsroutes inclusief natuurvriendelijke oevers. De koppelkans met de geplande visverbindingen en verbetering van de leefomgeving voor lokale vissoorten kan bijdragen aan de haalbaarheid van de ontwikkelopgave. Bedrijvigheid en recreatief aanbod Het ontwikkelen van bedrijvigheid in het gebied wordt gedragen door private partijen en bedrijven, al dan niet uit de gemeenschap, welke daar een eigen business case voor zullen opzetten. Door deze partijen perspectief te kunnen bieden op doorlopende ontwikkeling van het gebied van waterrecreatie, kan de gemeente deze bedrijvigheid ondersteunen.

12 april 2023

BI9287-RHD-ZZ-XX-RP-Z-01

33

A1

Gemeten waterpeil in het opvaartengebied

Op verzoek heeft het Wetterskip de gemeten uurgemiddelde waterstanden van de afgelopen ca. 5 jaar gedeeld. Uit het verloop kan worden bevestigd dat er een zomer- en winterpeil gehanteerd wordt. Ook geven de meetresultaten weer dat de waterstand rond het streefpeil fluctueert. Het waterpeil fluctueert sterker in het zomerseizoen (vaarseizoen) dan in het winterseizoen.

12 april 2023

BI9287-RHD-ZZ-XX-RP-Z-01

34

Zomer (1 April ‐ 1 Oktober)

‐1.20

‐1.40

Uurgemiddelde waterstand

1‐12‐2022

1‐11‐2022

1‐10‐2022

1‐9‐2022

1‐8‐2022

1‐7‐2022

1‐6‐2022

1‐5‐2022

1‐4‐2022

1‐3‐2022

1‐2‐2022

1‐1‐2022

1‐12‐2021

1‐11‐2021

1‐10‐2021

1‐9‐2021

1‐8‐2021

1‐7‐2021

1‐6‐2021

1‐5‐2021

1‐4‐2021

1‐3‐2021

1‐2‐2021

1‐1‐2021

1‐12‐2020

1‐11‐2020

1‐10‐2020

1‐9‐2020

1‐8‐2020

1‐7‐2020

1‐6‐2020

1‐5‐2020

1‐4‐2020

1‐3‐2020

1‐2‐2020

1‐1‐2020

1‐12‐2019

1‐11‐2019

1‐10‐2019

1‐9‐2019

1‐8‐2019

1‐7‐2019

1‐6‐2019

1‐5‐2019

1‐4‐2019

1‐3‐2019

1‐2‐2019

1‐1‐2019

1‐12‐2018

1‐11‐2018

1‐10‐2018

1‐9‐2018

1‐8‐2018

1‐7‐2018

1‐6‐2018

1‐5‐2018

1‐4‐2018

1‐3‐2018

1‐2‐2018

1‐1‐2018

Uurgemiddelde waterstand in polder Dongeradielen

0.00 1.2

‐0.20 1

‐0.40 0.8

‐0.60 0.6

‐0.80

‐1.00 0.4

0.2

0

A2

Gepeilde waterdieptes opvaartengebied

In maart 2016 zijn de belangrijkste opvaarten in het gebied ingepeild door leden van de hengelsportvereniging. Ook is destijds geregistreerd of er veel waterplanten aanwezig waren, die al dan niet de doorvaarbaarheid verhinderden. Een kaartweergave van de resultaten is in deze bijlage opgenomen. Gemeten waterdiepten variëren van 0,5 tot 1,50 meter, bij een waterpeil van ca -1,0m NAP. Het streefpeil in de zomer is -0,8m NAP, in de winter is het -1,0m NAP, zie ook: https://www.wetterskipfryslan.nl/over-ons/voldoende/uitleg-over-peilbeheer-en-peilbesluiten De wens van de hengelsportvereniging is het vrijmaken en verdiepen van verschillende trajecten, om de doorvaarbaarheid te vergroten en de visstand te verbeteren. De ingepeilde waterdiepten kunnen worden gebruikt bij het bepalen van de baggervraag en benodigde onderhoud van opvaarten in vervolgstadia van de ontwikkelingen in het opvaartengebied.

12 april 2023

BI9287-RHD-ZZ-XX-RP-Z-01

35