CConstaterende datNoardeast-Fryslân
Koppel je AI →
Document · PDF

Bijlage 1 - Uitvoeringsprogramma Fries Programma Waddenkust

It Debat 26 november 2026, gemeente Noardeast-FryslânBij agendapunt: Debat Uitvoeringsprogramma Fries Programma Waddenkust18.123 woorden

Open het PDF bij de gemeente ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen · deel 1 van 3

RAPPORT Uitvoeringsprogramma Friese Waddenkust 2027 -2035 Klant: Provincie Fryslân, Wetterskip Fryslân, Gemeente Waadhoeke en Gemeente Noardeast-Fryslân Referentie: BK9766-0006 Status: Concept/6 Datum: 14 oktober 2026

V e r t r o u w e l i j k HASKONING NEDERLAND B.V. Euvelgunnerweg 25A 9723 CV Groningen Mobility & Infrastructure Trade register number: 56515154 Telefoon: +31 88 348 53 00 E-mail: info@haskoning.com Website: haskoning.com Titel document: | Uitvoeringsprogramma Friese Waddenkust 2027-2035 Ondertitel: Referentie: | BK9766-0006 Uw kenmerk | FPW Status: | Concept /6 Datum: | 14 oktober 2026 Projectnaam: | Uitvoeringsprogramma integrale kustontwikkeling Fryslân Projectnummer: | BK9766 Auteur(s): | Haskoning Opgesteld door: | Haskoning Gecontroleerd door: | Programmateam Fries Programma Waddenkust, Waddenfonds en Investeringskader Waddengebied Datum: | September/oktober 2026 Goedgekeurd door: | Stuurgroep Fries Programma Waddenkust Datum: | 4 juni 2026 (vorige versie) Voorliggende versie ter goedkeuring op 21 oktober 2026 Classificatie: | Vertrouwelijk Behoudens andersluidende afspraken met de Opdrachtgever, mag niets uit dit document worden verveelvoudigd of openbaar gemaakt of worden gebruikt voor een ander doel dan waarvoor het document is vervaardigd. Haskoning Nederland B.V. aanvaardt geen enkele verantwoordelijkheid of aansprakelijkheid voor dit document, anders dan jegens de Opdrachtgever. Let op: dit document bevat mogelijk persoonsgegevens van medewerkers van Haskoning Nederland B.V.

Voordat publicatie plaatsvindt (of anderszins openbaarmaking), dient dit document te worden geanonimiseerd of dient toestemming te worden verkregen om dit document met persoonsgegevens te publiceren. Dit hoeft niet als wet- of regelgeving anonimiseren niet toestaat. Dit document kan zijn opgesteld met behulp van kunstmatige intelligentie (AI); alle door AI gegenereerde inhoud is beoordeeld en gevalideerd door onze experts. 14 oktober 2026 | FPW | BK9766-0006 | ii V e r t r o u w e l i j k 14 oktober 2026 FPW BK9766-0006 iii Inhoud 1 Inleiding 5 1.1 De Friese Waddenkust 5 1.2 Aanleiding en doel van het uitvoeringsprogramma 6 1.3 Scope en status van het uitvoeringsprogramma 6 1.4 Proces totstandkoming 7 1.5 Leeswijzer 7 2 Kernschets en opgaven Friese Waddenkust 8 2.1 Geografische afbakening 8 2.2 Het gebied: ontstaan en huidige situatie 8 2.3 Opgaven naar de toekomst toe 10 2.3.1 Klimaatverandering 10 2.3.2 Werken aan de staat van de natuur 13 2.3.3 Toekomstperspectief landbouw 15 2.3.4 (Be)leefbaarheid en kernwaarden kustzone 16 2.4 Rol van betrokken partijen 18 2.5 Conclusie 18 3 Analyse vigerend beleid en doelstellingen 20 3.1 Samenvatting analyse 20 3.2 Doelstellingen 20 3.3 Aanvulling op lopende programma’s 22 4 Ambitie 2050 en verder 23 4.1 Beschrijving van het gedeelde toekomstbeeld voor de Friese Waddenkust 23 4.2 Focus van dit uitvoeringsprogramma 24 4.3 Strategische

ontwikkelrichtingen voor het gebied 24 4.4 Relatie met andere plannen met bestuurlijke status 27 5 Inspanningen (projecten en processen) 29 5.1 Inleiding 29 5.2 Deelprogramma ‘Slim omgaan met bodem & water’ 30 5.3 Deelprogramma ‘Impuls basiskwaliteit natuur’ 33 5.4 Deelprogramma ‘Klimaatadaptieve kustdorpen’ 36 5.5 Deelprogramma ‘Beleving, erfgoed en routes’ 39 5.6 Deelprogramma ‘Lokale gebiedsontwikkelingen’ 42 5.7 Bijdrage projecten aan doelrealisatie 44 5.8 Planning 46 V e r t r o u w e l i j k 14 oktober 2026 FPW BK9766-0006 iv 6 Programmamanagement 49 6.1 Organisatie 49 6.2 Financiën 52 6.3 Communicatie 54 6.4 Monitoring 54 Bijlagen Literatuurlijst V e r t r o u w e l i j k 14 oktober 2026 FPW BK9766-0006 5 1 Inleiding 1.1 De Friese Waddenkust De Waddenkust van Fryslân loopt van Kornwerderzand tot aan het Lauwersmeer (zie Figuur 1). Het gebied wordt al eeuwenlang gevormd door de voortdurende dynamiek tussen mens, zee, dijk en achterland. Waarin gemeenschappen zich al eeuwenlang aanpassen aan en gebruik maken van de dynamiek ervan. De fysieke omstandigheden en veranderingen (zeespiegelstijging, regenval, verzilting, zoet ‑ zoutgradiënten en extremere weersomstandigheden ) hebben steeds meer invloed op zowel het buitendijkse als het binnendijkse systeem. Langs de gehele Waddenkust van Fryslân komen talrijke opgaven, kwetsbaarheden en kansen samen.

De Friese Waddenkust ligt aan de rand van het UNESCO Wereld - erfgoed Waddenzee, een gebied van mondiale betekenis voor onder anderen vissen en vogels. Ook heeft het gebied een grote waarde voor wonen, werken en recreëren. De ecologische waarde gecombineerd met de economische en maatschappelijke functies van de Waddenzee en de kustzone — zoals de internationaal toonaangevende landbouw en het groeiende belang van recreatie — maakt dat ruimtelijke keuzes in dit gebied zorgvuldig, onderbouwd en integraal moeten worden gemaakt. Figuur 1 Satellietfoto van de Friese Waddenkust (Michael Peek, 2020-2021)

V e r t r o u w e l i j k 14 oktober 2026 FPW BK9766-0006 6 1.2 Aanleiding en doel van het uitvoeringsprogramma Grote maatschappelijke opgaven manifesteren zich in de Friese Waddenkust: klimaatadaptatie, waterveiligheid, zoetwaterbeschikbaarheid, behoud van biodiversiteit, energietransitie, landbouwtransitie, economische ontwikkeling, bereikbaarheid , leefbaarheid en behoud en beschikbaarheid van landschap en cultureel erfgoed. Al deze opgaven zijn sterk met elkaar verweven. Dit vraagt om een samenhangende benadering waarin natuur, water, landbouw, recreatie en ruimtelijke ontwikkeling in balans worden gebracht. Het zijn thema’s waarmee overheden, inwoners, bedrijven en maatschappelijke organisaties aan de slag willen . Om bestaande natuur- en landschapswaarden te versterken, bedreigingen te verminderen en sociaaleconomische ontwikkeling te stimuleren is een integrale ambitie nodig. Inclusief concrete projecten die bijdragen aan het realiseren van deze integrale ambitie. De samenwerkende overheden (provincie Fryslân, gemeenten Noardeast-Fryslân en Waadhoeke en Wetterskip Fryslân) zien dat in de Friese Waddenkust (veelal) sectorale vraagstukken samenkomen en dat het meerwaarde heeft om een impuls te geven aan de totstandkoming en uitvoering van samenhangende integrale oplossingen.

Betrokken partijen willen (blijven) samenwerken en voortbouwen op de ontstane inzichten en geboekte resultaten van de afgelopen jaren, onder andere 1DYK, Agenda voor de Waddenkust 2050 en het uitvo eringsprogramma Waddengebied 2021 –2026. Partijen stelden daarom voorliggend uitvoeringsprogramma op. Het uitvoeringsprogramma vormt de inhoudelijke basis voor een subsidieaanvraag bij het Investeringskader Waddengebied (IKW) en het Waddenfonds (WF). Dit uitvoeringsprogramma biedt een onderbouwde en integrale onderlegger om de beschikbare middelen te benutten en tot uitvoering te komen. 1.3 Scope en status van het uitvoeringsprogramma Om samen tot integrale oplossingen te komen, zijn een gezamenlijk vertrekpunt in de vorm van een gedeelde ambitie en onderliggende doelstellingen van belang . Voorliggend document brengt de gezamenlijke ambities, doelen van de verschillende overheden samen in één samenhangend programma, en benoemt met welke concrete inspanningen (projecten, activiteiten) partijen werken aan de realisatie van deze ambities en doelen. Hierbij zijn bestaande en vastgestelde beleidskaders het vertrekpunt en worden geen nieuwe beleidskeuzes voorgesteld. Partijen behouden hun eigen rol en mandaat bij de uitvoering van maatregelen, terwijl het uitvoeringsprogramma zorgt voor afstemming en verbinding tussen lopende initiatieven en toekomstige opgaven.

Dit uitvoeringsprogramma geeft dus de gezamenlijke koers weer van de betrokken partijen langs de Friese Waddenkust. De scope is de kustzone (uitgezonderd de gemeente Harlingen, waarvoor een separaat programma wordt opgesteld). Naast dit uitvoeringsprogramma wordt er ook via andere programma’s en processen bijgedragen aan de realisatie van verschillende doelen. Dit uitvoeringsprogramma komt niet in de plaats van deze programma’s en processen, maar geeft een extra impuls op de onderwerpen waar daarvoor aanleiding en kansen worden gezien vanuit het gezamenlijke perspectief. V e r t r o u w e l i j k 14 oktober 2026 FPW BK9766-0006 7 1.4 Proces totstandkoming Het proces van de totstandkoming van het uitvoeringsprogramma betrof verschillende stappen die in de periode december 2025 tot en met september 2026 zijn doorlopen. Deze stappen staan op hoofdlijnen weergegeven in Figuur 2. 1.5 Leeswijzer Dit uitvoeringsprogramma volgt een opbouw van strategische duiding naar concrete uitwerking. In hoofdstuk 2 wordt een gebiedsbeschrijving inclusief probleemanalyse geschetst. Hoofdstuk 3 geeft een samenvatting van de inventarisatie en beleidsanalyse van vigerend beleid en doelstellingen.

Hoofdstuk 4 introduceert de gedeelde lange termijn ambitie voor de Friese Waddenkust richting 2050 en verder inclusief introductie op de focus van het uitvoeringsprogramma, de strategische ontwikkelrichtingen en relatie met andere plannen van betrokken overheden. Het hart van het programma ligt bij hoofdstuk 5, dat het overzicht van deelprogramma’s (inspanningen) bevat die bijdragen aan deze doelstellingen, inclusief resultaatbeschrijvingen, verantwoordelijkheden en financiering. Hoofdstuk 6 beschrijft de programmatische organisatie verduidelijking wie waarvoor verantwoordelijk is, hoe capaciteit wordt geborgd en hoe de uitvoering van het programma blijvend wordt gecoördineerd. Figuur 2 Stappen in de totstandkoming van dit uitvoeringsprogramma Stap 1: Project startup en inventari- satie Stap 2: Gespreks- ronde met betrokken partijen Stap 3: Ontwerpen en inrichting van het UP Stap 4: Uitwerken specifieke inspannin- gen uit UP Stap 5: Afronding en besluitvor- ming UP V e r t r o u w e l i j k 14 oktober 2026 FPW BK9766-0006 8 2 Kernschets en opgaven Friese Waddenkust 2.1 Geografische afbakening Zoals benoemd in hoofdstuk 1 loopt d e Waddenkust van Fryslân van Kornwerderzand tot aan het Lauwersmeer. Voorliggend uitvoeringsprogramma richt zich op de volledige kustzone met uitzondering van de gemeente Harlingen, waarvoor een separaat programma wordt opgesteld .

Het zwaartepunt van het uitvoeringsprogramma ligt op de kustzone tussen Roptasyl en het Lauwersmeer, begrensd door: • De gemeentegrens van Waadhoeke; • Het noordelijke deel van de gemeente Noardeast-Fryslân. Deze afbakening omvat zowel fysiek -landschappelijke eenheden (kwelders, kwelderwerken, dijkzone, kleigebieden en zomerpolders ) als sociaaleconomische en ecologische systemen die elkaar beïnvloeden. De eenheden liggen veelal op kleigronden. De gekozen geografische afbakening maakt het mogelijk om op gebiedsniveau integrale afwegingen te maken, terwijl ze ook aansluit op de schaal waarop bestaande programma’s (zoals dijkversterking Koehool – Lauwersmeer) al opereren. 2.2 Het gebied: ontstaan en huidige situatie Ontstaansgeschiedenis De Friese Waddenkust is ontstaan uit een voortdurende wisselwerking tussen zee, wind, sedimentatie en menselijk ingrijpen . Het gebied behoort tot de oudste door mensen bewoonde kustlandschappen van Europa ( Provincie Fryslân , 2025). Vanaf circa 500 v.Chr. vestigden bewoners zich op de hogere kwelderwallen langs de kust. De dynamiek van de Waddenzee zorgde voor regelmatige overstromingen, waardoor gemeenschappen zich genoodzaakt zagen om terpen (woonheuvels) op te werpen. In de eeuwen daarna, tot circa 1200 n. Chr. ontstond een uitgebreid netwerk van honderden woonterpen in de streken Westergo en Oostergo, en later tot in Noardeast-Fryslân.

Deze terpen vormden eeuwenlang veilige ‘eilanden’ in een verder onbeschermd kustgebied. Vanaf de jaartelling ontwikkelde zich de Middelsee : een grote binnenzee die Westergo en Oostergo scheidde. De zeearm breidde zich vooral tussen de 8e en 12e eeuw uit, maar slibde tussen 1100 en 1300 grotendeels dicht. Hierna vond vanaf de 13e eeuw systematische Figuur 3 Uitsnede uit Wordingsgeschiedenis van Fryslân (2009)

V e r t r o u w e l i j k indijking plaats. De inpolderingen legden de basis voor het vierkante | opbouw maakt de Friese Waddenkust tot een van de meest herkenbare polderlandschap | van | Het | Bildt | en | de | Middelseepolders | en cultuurhistorisch rijke kustgebieden van Europa: een landschap dat (Waddenacademie, 2019 2022). Vanaf de 12e-13e eeuw schakelde de | tot op de dag van vandaag de sporen draagt van de eeuwenlange kustregio over van terpenbouw naar dijkbouw, eerst lokaal en later in | interactie tussen mens, water en land. aaneengesloten zeedijken langs de gehele kust. Zo ontstond een gebied | dat | steeds | afhankelijker | werd | van | dijken, | afwatering | en georganiseerd waterbeheer. | Het gebied anno 2026 De Friese Waddenkust vormt in 2026 een uitgestrekte en dunbevolkte Ook | buitendijks | bleef | het | kustlandschap | zich | ontwikkelen. | Door | kustzone met een sterke verweving van landbouw, cultuurhistorisch getijwerking en sedimentatie groeiden kwelders aan, zoals in het | erfgoed en waardevolle natuur. De regio bestaat grotendeels uit kleine huidige | gebied | Noard-Fryslân | Bûtendyks | en | in de | zomerpolders en | dorpen en enkele centrumsteden (Franeker | en | Dokkum) met een kweldergebieden langs de kust van de huidige gemeenten Waadhoeke | relatief oude bevolking: gemiddeld is één op de vier inwoners 65+ en Noardeast-Fryslân.

| Sommige buitendijkse | gebieden | werden in | (Planbureau Fryslân, 2026). Het aandeel ouderen groeit richting 2040 latere eeuwen ingepolderd, | terwijl andere gebieden, | wat de huidige | naar | verwachting | verder. | De | natuurlijke | bevolkingsgroei | is | laag, kwelders omvat, juist openbleven en nog altijd de natuurlijke dynamiek | stabilisatie of lichte groei komt vooral door migratie. De leefomgeving van het Waddensysteem laten zien. | wordt aantrekkelijk gevonden: de kustgemeenten scoren relatief hoog op landschappelijke kwaliteit, openheid, cultuurhistorie en veiligheid, Gedurende de volgende eeuwen bleef het wonen en werken langs de | maar | lager | op | mobiliteit, | gezondheid | en | materiële | welvaart Waddenkust een verhaal van leven met water. | Door de eeuwen heen | (Waddenbalans, 2024). pasten bewoners hun landbouw, nederzettingen en infrastructuur telkens aan de veranderende omstandigheden aan: van terpen naar | Naast de Waddenzee is er in | het gebied een tweede plek met een dijken, van open kwelders naar polders. Kuststeden zoals Franeker en | UNESCO-werelderfgoed | status: | het | Eise | Eisinga | Planetarium in Dokkum ontwikkelden zich tot belangrijke centra door hun ligging aan | Franeker staat ook op de UNESCO Werelderfgoedlijst vanwege zijn vroegere zeearmen en vaarwegen. | historische en wetenschappelijke betekenis.

Het is een indrukwekkend planetarium dat door Eise Eisinga in de 18e eeuw werd gebouwd in zijn Het resultaat van deze geschiedenis is een kustzone die bestaat uit | eigen woning. Het wordt beschouwd als het oudste nog werkende gelaagde landschappen: oude terpen en kwelderwallen, middeleeuwse | planetarium ter wereld. dijken | en | afwateringsstructuren, | renaissancistische | polder- verkavelingen | (zoals | Het | Bildt), | moderne | dijkversterkingen | en buitendijkse gebieden die deel uit maken van het Waddenzee-gebied dat sinds 2009 | aangewezen is als | UNESCO-Werelderfgoed. | Deze 14 oktober 2026 | FPW | BK9766-0006 | 9 V e r t r o u w e l i j k 14 oktober 2026 FPW BK9766-0006 10 2.3 Opgaven naar de toekomst toe Er spelen verschillende ontwikkelingen die een uitdaging vormen voor de kwaliteit van de leefomgeving van de Friese Waddenkust. Zo vragen klimaatverandering (zeespiegelstijging, opwarming van de oceanen en toenemende verziltings - en droogtedruk ), energietransitie, landbouw, visserij, recreatie en economische functies voortdurend ruimte in een relatief smalle kustzone. Deze fysieke opgaven vallen samen met maatschappelijke en sociaaleconomische ontwikkelingen die juist in de kustgemeenten sterk voelbaar zijn.

De opgaven zijn verweven en kenmerken zich als zogenoemde wicked problems: complexe vraagstukken zonder eenduidige oorzaak of oplossing, waarin onzekerheden groot zijn, belangen kunnen botsen en maatregelen in het ene domein onvoorziene gevolgen kunnen hebben in een ander. De verwevenheid vraagt daarom om het gezamenlijk werken aan integrale oplossingen op de schaal van de gehele kustzone om de bestaande kwaliteiten te kunnen behouden . Niemand kan deze opgaven alleen oplossen, maar iedereen beïnvloedt het systeem. Alles overziend onderscheiden de samenwerkende partijen vier hoofdopgaven die in het Friese Waddenkustgebied vragen om integrale oplossingen. Het gaat om de vol gende hoofdopgaven : 1) veranderende omstandigheden door klimaatverandering, 2) het ontwikkelen van robuuste natuur, 3) het bieden van toekomstperspectief voor de landbouw, en 4) duurzame (be)leefbaarheid en behouden van de gebiedskernwaarden van de kustzone. We lichten de vier hoofdopgaven in de volgende paragrafen verder toe. De dynamiek tussen de opgaven zorgt ervoor dat verschillende grenzen – ecologisch, fysiek en sociaaleconomisch – in de komende decennia tegelijk in zicht komen. Daarom wordt waar mogelijk per opgave beschreven wat deze betekent voor de leefbaarheid, de economie en de ecologie van het gebied.

Het is goed om bij het lezen van onderstaande paragrafen in gedachten te houden dat v erschillende (deel)opgaven al deels via bestaande (beleids)programma’s en processen worden opgepakt. Voor de compleetheid worden de opgaven hier in samenhang gepresenteerd waarna in de volgende hoofdstukken een afgewogen keuze wordt gemaakt ten aanzien van de additionele bijdrage die voorliggend uitvoeringsprogramma beoogt te leveren aan deze opgaven (m.a.w. welke aanvulling dit uitvoeringsprogramma is op bestaande trajecten). 2.3.1 Klimaatverandering Klimaatverandering beïnvloedt het kustsysteem van de Friese Waddenkust op verschillende schaalniveaus . Analyses voor het Waddengebied laten zien dat temperatuurstijging, zeespiegelstijging en grote fluctuaties in zoetwat eraanvoer de komende decennia toenemende gevolgen zullen hebben voor waterveiligheid, verzilting, zoetwaterbeschikbaarheid, bodemgesteldheid en landgebruik. Deze ontwikkelingen verlopen niet gelijktijdig, maar versterken elkaar en stellen het bestaande systeem in toenemende mate op de proef. Zeespiegelstijging en waterveiligheid De zeespiegel stijgt gemiddeld met circa 2 mm . per jaar. De snelheid waarmee de zeespiegel stijgt is belangrijk voor de Waddenkust .

Tot 2050 blijven de gevolgen van de zeespiegelstijging in de Waddenzee naar verwachting relatief beperkt doordat sedimentatie de zeespiegelstijging deels kan bijhouden (Strootman Landschapsarchitecten & PRW , 2020 ). De mate van sedimentatie V e r t r o u w e l i j k langs | de | Friese | Waddenkust | verschilt; | zo | is | de | aanwas | van | (verschillen komen voor van perceel tot perceel) maar de kans hierop sedimentatie | in het oostelijk deel, en op de kwelders, | groter dan in | neemt richting 2050 toe, vooral op lagere of kustnabije percelen | zoals westelijke delen. De analyse in ‘Klimaatadaptatie Waddenkustgebied | te zien is in de figuur. Tegelijkertijd neemt de druk op de aanvoer van 21e eeuw’ uit 2020 laat echter wel zien dat na 2050 sprake kan zijn van | zoetwater uit het | IJsselmeer | toe in droge zomers. | Wanneer | het een versnelde stijging, waardoor de druk op waterkeringen toeneemt | IJsselmeerpeil en -volume door klimaatverandering onvoldoende wordt en Wadplaten die eerder droogvielen permanent onder water kunnen | om | binnendijkse | systemen | door | te | spoelen, | zijn | er | minder komen te staan. | De huidige dijkversterking Koehool-Lauwersmeer | mogelijkheden om tegendruk te creëren tegen | verzilting waardoor anticipeert op de situatie tot ongeveer 2073, maar partijen verwachten | effecten van verzilting sneller merkbaar zullen worden.

dat langdurige zeespiegelstijging op termijn aanvullende aanpassingen noodzakelijk | kan | maken. | Toekomstige | aanpassingen | gericht | op | Vooralsnog | maakt | het | neerslagoverschot | teelt | mogelijk | op | de waterveiligheid zullen een beslag leggen op de beschikbare ruimte, | zoetwaterbel in percelen. Zolang deze zoetwaterbellen in stand blijven, buitendijks- | en/of binnendijks. Aan beide zijden van de | huidige dijk | wordt verwacht dat in grote delen van het Waddenkustgebied het telen botst dit met andere belangen. Buitendijks met natuurbelangen (Natura | met zoetwater tot ten minste 2050 over het algemeen nog goed 2000-status Waddenzee) en | binnendijks met belangen van, onder | mogelijk blijft. Wel geldt dat de landbouw om volhoudbaar te zijn, | de andere, de landbouwsector. | uitdagingen | van | een | toekomst | vol | toenemende | droogterisico’s (veranderend | neerslagpatroon, | afhankelijkheid | aanvoer Verzilting en zoetwaterbeschikbaarheid | IJsselmeerwater) | en | zeespiegelstijging | (verzilting) | moet | kunnen Het Friese watersysteem is een zogeheten boezem-polder-systeem. | beantwoorden. De boezem heeft zowel in natte als in droge perioden een belangrijke functie. De boezem is belangrijk voor aan- en afvoer en berging van | Weersextremen water.

| De boezem wordt gevoed uit het IJsselmeer (de nationale | Het KNMI verwacht vaker perioden met extreme droogte | steeds regenton) en | wordt | onder andere gebruikt om watergangen in de | vroeger in het jaar | én intensievere piekbuien. Deze combinatie zet kleigebieden door te spoelen om verzilting tegen te gaan. | Er zijn in | zowel het regionale watersysteem als landbouwbodems onder druk, principe | twee | grondwaterstromingen | die | verzilting | veroorzaken: | doordat | langdurige | droogte | leidt | tot | lagere | grondwaterstanden, ondiepe en diepe grondwaterstroming. Vanaf de kust stroomt ondiep | bodemdaling en minder tegendruk tegen verzilting, | terwijl piekbuien zout water onder de zeedijk door richting de lage delen en sloten van | juist capaciteit voor | wateropvang | vragen (KNMI, | 2025 | Strootman het kleigebied. De tweede is een diepe zoute grondwaterstroming die | Landschapsarchitecten | & | PRW, | 2020). | Ter | illustratie | is | het langzaam steeds verder Fryslân in stroomt (FK2050+, 2023). | neerslagtekort tussen april en september van 2025 weergegeven in Figuur | 5. | Binnendijks | vraagt | dit | om | robuuste | systemen | voor Figuur | 4 | laat | de | verziltingsrisico’s | rond | 2050 | zien | langs | de | vasthouden, bergen en afvoeren. De toename van extreem droge én Waddenkust.

Verzilting komt nu beperkt lokaal in de bovengrond voor | extreem natte perioden zorgt voor krappe marges in waterbeheer. Bij 14 oktober 2026 | FPW | BK9766-0006 | 11 V e r t r o u w e l i j k 14 oktober 2026 FPW BK9766-0006 12 onvoldoende bergings- en/of afvoercapaciteit in de winter en voorjaar en opeenvolgende langdurige droge jaren wordt het watersysteem onvoldoende robuust en neemt risico op veenoxidatie, zoutindringing, en verminderde landbouwproductie verder toe. Bodemdaling In veen- en kleigebieden rond de kust dalen bodems als gevolg van oxidatie en zetting. Van den Born et al. (2016) laten zien dat dit de gevoeligheid voor verzilting en wateroverlast vergroot en de gebruiksmogelijkheden op langere termijn kan beperken . Vooral in kleigebieden ontstaat cumulatieve druk op het landschap . Deze ontwikkeling zet naar verwachting door wanneer grondwaterpeilen langdurig laag blijven en worden versterkt door winning va n zout en gas uit de bodem. Figuur 4 Uitsnede uit ‘Klimaatadaptatie Waddenkustgebied 21e eeuw’ (Strootman & PRW, 2020) Figuur 5 Neerslagtekort in het droogteseizoen, Friese Waddenkust groen omcirkeld (KNMI, 2025)

V e r t r o u w e l i j k Energietransitie en circulariteit | harde | zoet–zoutovergangen | is | de | natuurlijke | variatie | in De energietransitie vraagt in de Friese Waddenkust om ruimte voor | overgangszones verminderd. De systeemanalyse (2021) beschrijft dat duurzame opwek, opslag en conversie van energie, terwijl de fysieke | de huidige kustlijn leidt tot verstoring in morfologische processen, en landschappelijke ruimte schaars is. Het Friese energiesysteem laat | verminderde geul–plaatdynamiek en een afname van laag-dynamische zien dat netcongestie tot ten minste 2050 een knelpunt blijft, waardoor | getijdengebieden, die essentieel zijn voor schelpdieren, jonge vis en zowel lokale initiatieven als verduurzaming van landbouw, industrie en | foeragerende vogels. mobiliteit kunnen stagneren (Friese Energievisie, 2024) Hierdoor staat de inpassing van energie-opwek, infrastructuur en circulair gebruik van | Ontbreken zoet-zout overgangen materialen structureel onder druk. | Tegelijk groeit de behoefte om | Veel historische open verbindingen tussen binnen- en buitendijks water gebiedseigen materialen zoals slib en klei circulair in te zetten. | zijn verdwenen (Gotjé & Van der Endt, 2021). Dit belemmert migratie van | diadrome | vissoorten | en | heeft | gevolgen | voor | paaigebieden, 2.3.2 | Werken aan de staat van de natuur | kraamkamers en voedselwebben.

De | analyse | duidt het herstel van De noordelijke kustregio is een grootschalig, open agrarisch gebied op | geleidelijke | gradiënten | en | visverbindingen | als | een | belangrijke kleigronden. Tot de noordelijke kustregio behoren ook de Natura 2000 | - | ecologische systeembehoefte. gebieden | Waddenzee | (met | kwelders, | waarvan | Noard-Fryslân Bûtendyks het grootste is) en het Lauwersmeergebied. Deze gebieden | Druk op kwelders zijn ook grote robuuste onderdelen van het NNN. | Kwelders | spelen | een | belangrijke | rol | als | hoogwatervluchtplaats, broedgebied | en | foerageergebied, | maar | staan | onder | druk | door De ecologische kwaliteit van zowel de Waddenzee als het binnendijkse | verruiging, beperkte dynamiek en veranderende sedimentatiepatronen kustlandschap staat onder toenemende druk (Provincie Fryslân, 2026). | (Gotjé & | Van der Endt, 2021). | Strootman | Landschapsarchitecten & De systeemanalyse | PAGW Waddenzeekust (Gotjé | & Van der Endt, | PRW | (2021) | laten | zien | dat | kwelderontwikkeling | tot | 2050 | kan 2021) | laat zien dat | meerdere | natuurdoelen (Natura | 2000, | KRW) | meebewegen | met | zeespiegelstijging, | maar | dat | dit | richting | 2100 richting | 2034 | niet | overal | worden | gehaald. | Dit | komt | doordat | onzeker wordt, vooral bij een versneld stijgende zeespiegel.

leefgebieden | zoals | wadplaten, | kwelders, | paaigebieden | en migratieroutes kwetsbaar zijn of achteruitgaan. Ook binnendijks is de | Binnendijkse biodiversiteit ecologische toestand van wateren (KRW) en groenblauwe overgangen | De biodiversiteit in het binnendijkse gebied, van het Friese achterland vaak onvoldoende. Hierdoor staat de biodiversiteit in het kustsysteem | en Lauwersmeer is momenteel niet op orde | doordat wateren in het onder druk en neemt de robuustheid ervan af. | Friese achterland ecologisch onvoldoende functioneren (Gotjé & Van der Endt, 2021). | Volgens de studie biedt | het watersysteem weinig Verlies aan dynamiek en leefgebieden | ruimte | aan | gevarieerd | waterleven, | vooral | door | ontbrekende Door eeuwenlange indijkingen, landaanwinning en | het bouwen van | karakteristieke | soorten | (afwezigheid | van | migrerende | vissoorten), 14 oktober 2026 | FPW | BK9766-0006 | 13 V e r t r o u w e l i j k 14 oktober 2026 FPW BK9766-0006 14 beperkte waterkwaliteit, weinig ecologische verbindingen en druk van huidig landgebruik. Kort gezegd mist het binnendijkse systeem variatie, verbinding en kwaliteit waardoor de biodiversiteit kwets baar en onvoldoende robuust is. Kenniscentrum Insecten (2025) heeft onderzoek gedaan naar de biodiversiteit op dijken en aanliggende bermen.

Ze concludeert dat de aantallen en diversiteit van de onderzochte insectengroepen (te weten zweefvliegen, sprinkhanen, dagvlinders, overig graslandvlinders, hommels, en solitare bijen ) op de Waddendijk en in de aanliggende bermen erg laag zijn. In de onderzochte ecologische bermen komt nu een iets groter aantal hommels en zweefvliegen voor dan in de niet - ecologische bermen en op de Waddendijk. De aantallen en diversiteit zijn in algemene zin overal laag. Er zijn echter zeker mogelijkheden om de locaties meer geschikt te maken als leefgebied voor insecten. Te denken valt aan maatregelen om de dijken meer geschikt leefgebied te maken voor insecten met keuzes voor bemesten, begrazen en maaien. Het Natuurbeheerplan van de provincie Fryslân (2024) beschrijft dat het gebied langs de Waddenzeekust en het Lauwersmeer een belangrijk leefgebied is voor fauna horend bij open akkerlandschappen. Het open akkerlandschap sluit aan op de Natura 2000 -gebieden Noard-Fryslân Bûtendyks en het Lauwersmeergebied. Het beheerplan schrijft dat: “Gidssoorten voor open akker in Fryslân zijn Veldleeuwerik, Gele kwikstaart en Grauwe kiekendief. Deze soorten broeden op de akkers of in de akkerranden; in de wintermaanden of tijdens de trektijd zijn de akkers belangrijk als foerageergebied. Voor veel soo rten is de aanwezigheid van voldoende zaden in de winter cruciaal om de winter te overleven.

Tijdens het broedseizoen zijn naast voldoende zaden ook voldoende insecten voor de jongen van cruciaal belang. Een soort als de Patrijs neemt graag een zandbad, wa arvoor open, zanderige plekken gewenst zijn. In combinatie met maatregelen voor de akkerfauna kunnen maatregelen genomen worden t.b.v. soorten uit het leefgebied natte dooradering. Het betreft specifiek de soorten Bittervoorn, Kleine modderkruiper, Driedoornige stekelbaars en Aal”. Waterkwaliteit De systeemanalyse van Gotjé en Van der Endt (2021) laat zien dat de waterkwaliteit binnendijks ontoereikend is doordat zowel de ecologische als chemische toestand niet voldoet aan KRW ‑ en Natura‑2000‑doelen. Wateren bevatten te veel nutri ënten (fosfor, stikstof), wat leidt tot troebel water en beperkte ontwikkeling van waterplanten en macrofauna. Ook o ntbreekt een gezonde visgemeenschap, vooral bij soorten die tussen zoet en zout water migreren. Daarnaast worden normen voor verontreinigende stoffen overschreden en belemmert een gebrek aan natuurlijke verbindingen herstel van habitats. Het systeem heeft hierdoor weinig zelfreinigend vermogen en blijft kwetsbaar. Zoetwaterbehoefte Waddenzee Het vergroten van het areaal brakwaterzones is van groot belang voor het versterken van de biodiversiteit van de Waddenze e (Waddenacademie in 2025) .

Brakwaterzones ontstaan doordat z oet- en zoutwater elkaar ontmoeten waarmee een geleidelijke overgang van zoetwater naar zoutwater ontstaat. Deze zones zijn het leefgebied voor verschillende specifieke soorten vissen, bodemdieren, zeegras en kwelderplanten. Hierin schuilt nog een opgave voor verbetering langs de Friese Waddenkust . Met name de aanvoer van voldoende zoet water vormt hierin een aandachtspunt. V e r t r o u w e l i j k 14 oktober 2026 FPW BK9766-0006 15 Vismigratie Het natuurbeheerplan van de provincie Fryslân (2024) beschrijft met betrekking tot vismigratie dat : “er kansen liggen voor het verbeteren van de leef - en (door)trek(schuil)mogelijkheden voor glasaal en driedoornige stekelbaars in doorgaande wateren in akkerfauna gebieden langs de kust van de Waddenzee. Onder andere aanleg van natuurvriendelijke onderwateroevers of extensiever beheer na verbreding van doorgaande wateren zijn positief voor glasaal en driedoornige stekelbaars en andere vis - en macrofaunasoorten (insecten, kreeftachtigen, schelpdieren, etc.) en bieden mo gelijkheden voor agrarisch natuurbeheer”. 2.3.3 Toekomstperspectief landbouw De landbouw is een sterke pijler van de regionale economie , zowel de melkveehouderij als akkerbouw. Door verschillende (maatschappelijke) opgaven is er veel onduidelijkheid ontstaan over de toekomst van het landelijk gebied.

Zo heeft de landbouwsector momenteel te maken met opgaven rondom de afname van de zoetwaterbeschikbaarheid, de stikstofproblematiek, toenemende verzilting en bodemdegradatie. Ook zorgen regelgeving en de druk op verdienmodellen voor onzekerheid o ver het toekomstperspectief . Binnen de provincie Fryslân wordt daarom gezocht naar de balans tussen landgebruik, het bodem - en watersysteem en de natuur (Provincie Fryslân , 2023 ). Dit gebeurt in nauwe afstemming met de sector. Onderstaande ontwikkelingen vragen om aandacht voor watergebruik, teelten en verdienmodellen om ervoor te zorgen dat de sector in de tweede helft van deze eeuw een sterke positie kan blijven behouden, zowel nationaal als internationaal. Zoetwaterbeschikbaarheid en verzilting Voor het kleigebied langs de Waddenzee is verzilting een relevant aandachtspunt voor het functioneren van het watersysteem. Het betreft een traag en grotendeels natuurlijk proces dat lokaal kan variëren en in veel gevallen voorlopig beheersbaar blijft (Provincie Fryslân, 2023). Recente onderzoeken laten zien dat de feitelijke zoutdruk in grote delen van het kleigebied momenteel beperkter is dan eerder verondersteld, al blijven er verschillen tussen locaties bestaan (zie paragraaf 2.3.1.). De beschikbaarheid van zoetwater is hierin een bepalende factor (zie ook paragraaf 2.3.1).

In droge perioden neemt de vraag naar zoetwater toe voor zowel doorspoeling van watergangen als beregening van gewassen (dit speelt ook een rol in de pootaardappelteelt, ondanks dat pootaardappels niet beregend mogen worden: beregening is namelijk wel nodig voor de rotatiegewassen die pootaardappeltelers toepassen), terwijl de beschikbaarheid juist kan afnemen. Dit vraagt om een zorgvuldig en efficiënt gebruik van zoetwater, die aansluit op de natuurlijke omstandigheden van het gebied en gericht is op toekomstbestendige vormen van waterbeheer en landbouw. Druk op bodemkwaliteit en bedrijfsvoering Bij landbouwbodems komt bodemverdichting in toenemende mate voor. Door zware machines en intensief gebruik neemt de dichtheid van de ondergrond toe, wat de waterdoorlatendheid en beworteling beperkt. Bodemverdichting, een afnemend organisch stofgehalte en dalende bodemproductiviteit vragen om verbetering van bodemvitaliteit en andere teeltstrategieën. Uit veldonderzoek van Aequator Groen & Ruimte, Van Hall Larenstein & Wageningen University (2016), blijkt dat op circa 80% van de onderzochte akkerbouwpercelen en 20% van de melkveehouderijpercelen in Noord-Nederland sprake is van V e r t r o u w e l i j k verdichting. Bodemverdichting is wijdverspreid in Noord-Nederland en | korte | ketens) | zich | nog | in | een | vroeg | stadium.

| Hierdoor | komen vormt ook in de Friese Waddenkust een relevante uitdaging. De | verdienmodellen onder druk te staan, wat niet positief bijdraagt aan de zeekleigronden | in de kustzone | zijn van nature vruchtbaar maar | benodigde | aanpassing | aan | veranderende | (bovengenoemde) gevoelig voor verdichting. Naar de toekomst toe liggen hier kansen op | omstandigheden. | Wanneer | investeringen | op | lange | termijn | hoger gebied van bodemvitaliteit. Een goed functionerende bodem met | blijven dan opbrengsten, zullen | bedrijven sneller verdwijnen dan | dat voldoende | organische | stof | (onder | andere | koolstof) | heeft | een | vervangende verdienmodellen kunnen ontstaan. zuiverende werking en kan extremen in de weersomstandigheden beter | opvangen. | Organische | stof | is | voedsel | voor | allerlei | 2.3.4 | (Be)leefbaarheid en kernwaarden kustzone bodemorganismen, zoals bacteriën en schimmels en regenwormen. | De Friese kustzone kenmerkt zich door een hoge kwaliteit van leven, Deze hebben een gunstig effect op de structuur van de bodem en op | met | rust, | ruimte | en | een | sterke | landschappelijke | identiteit | en de biodiversiteit in algemene zin (FK2050+, 2023). | cultuurhistorie | als belangrijke dragers van brede welvaart.

Inwoners waarderen hun leefomgeving over het algemeen positief, wat past bij Regelgeving en opvolging | het beeld van Fryslân als regio met een hoge ervaren leefkwaliteit. Veranderingen in regelgeving ten aanzien van mest, emissiereductie, gewasbeschermingsmiddelen en biodiversiteit leiden tot nieuwe eisen. | Tegelijk laten de brede welvaartsscans van Planbureau Fryslân (2026) Tegelijkertijd | verschuiven | internationale | markten | en | komt | de | zien dat de samenstelling van de bevolking en de organisatie van arbeidsmarkt en bedrijfsopvolging onder druk te staan. | Zo is in | voorzieningen de komende jaren veranderen. Richting 2040 groeit het Nederland | al lange tijd sprake van een krimpend aantal agrarische | aandeel 65‑plussers naar circa 29% | in Fryslân, terwijl het aantal bedrijven | met | wel | een | relatief | stabiel | totaal | dieraantal | en | werkenden relatief afneemt. Deze ontwikkeling vraagt om nieuwe landbouwareaal. | In | Fryslân | ligt | het | aantal | potentiële | stoppers | manieren | om | voorzieningen, | zorg | en | sociale | netwerken gemiddeld over de sectoren rond de 30 procent (WUR, 2023). De | toekomstbestendig te organiseren, juist in | en rondom | de kleinere instroom van te weinig jonge ondernemers is een risico, vooral in | kernen van de kustzone. krimpgebieden.

Vergeleken met Nederland heeft Fryslân een relatief gunstige | opvolgingssituatie, | maar | daarmee | samenhangend | een | De Waddenbalans (2024) laat | zien dat deze veranderingen ook geringere verwachte grondmobiliteit (WUR, 2023). | doorwerken in hoe mensen hun gezondheid en sociale omgeving ervaren (zie figuur 6). Naar negen indicatoren voor gezondheid is Verdienmodellen onder spanning | gekeken, waaronder de beoordeling van de eigen gezondheid, ernstig De landbouw heeft zowel een aanpassingsopgave (water, bodem, | overgewicht, psychische gezondheid en (on)voldoende beweging. De teelt) | als | een | transitieopgave | (verdienmodellen, | duurzaamheid). | Friese Waddenkust gemeenten hebben een ontwikkelingsscore van Tegelijkertijd | stijgen | kosten, fluctueren | opbrengsten en | bevinden | -2.5 tot -5 (op een schaal van | -5 en lager tot +5 en hoger), met alternatieve | verdienconcepten | (bijvoorbeeld | ecosysteemdiensten, | uitzondering | van | Harlingen. | Dit | benadrukt | het | belang | van | een 14 oktober 2026 | FPW | BK9766-0006 | 16 V e r t r o u w e l i j k 14 oktober 2026 FPW BK9766-0006 17 leefomgeving die uitnodigt tot ontmoeting, beweging in een groene omgeving i.c.m. dagelijkse beleving van het landschap, als fundament voor brede welvaart.

Dit sluit tevens aan bij de ruimtelijke bouwsteen zoals vastgelegd in de Friese Bossenstrategie: in de kleigebieden aanleg of uitbreiding van dorpsbosjes. Figuur 6 Ontwikkeling score gezondheid 2020-2024 (Waddenbalans, 2024) Demografie en voorzieningen De veranderende bevolkingssamenstelling maakt aanpassing noodzakelijk om de kustzone verder te ontwikkelen als aantrekkelijke woonomgeving voor verschillende doelgroepen. Dit vraagt om slimme combinaties van wonen, zorg en voorzieningen en om een leefomgeving die goed toegankelijk en beleefbaar is, ook voor een ouder wordend e bevolking. Het versterken van bereikbaarheid en nabijheid van voorzieningen blijft daarbij een belangrijk aandachtspunt. Recreatie en toerisme Recreatie en toerisme vormen een groeiende economische en sociale pijler in de kustzone ( Gemeente Waadhoeke, 2020 Gemeente Noardeast Fryslân 202 5). De kwaliteiten van het gebied sluiten goed aan bij de toenemende vraag naar rust, ruimte en natuurbeleving. Uit provinciale data ( Provincie Frysl ân, 2026 ) blijkt dat de beschikbare recreatieve ruimte per inwoner in het kleigebied relatief beperkt is . In potentie is in dit uitgestrekte gebied juist voldoende recreatieve ruimte aanwezig, bijvoorbeeld in het agrarische landschap en langs de kustlijn.

De ontwikkeling van recreatie ligt daarom vooral in het versterken van samenhang, toegankelijkheid en beleefbaarheid van het bestaande netwerk. Dit draagt niet alleen bij aan toerisme, maar ook aan de gezondheid en het welzijn van bewoners , doordat er meer mogelijkheden ontstaan voor bewoners om in de eigen directe omgeving actief te bewegen. Landschappelijke kwaliteit De kernkwaliteiten van de kustzone , zoals openheid, rust en donkerte en de vele historische watergangen (zoals opvaarten), terpen en historische bebouwing maken het cultuurhistorisch landschap en vormen een belangrijke basis voor brede welvaart. Ze dragen bij aan identiteit, leefkwaliteit en de aantrekkelijkheid voor bezoekers en bewoners.

V e r t r o u w e l i j k 14 oktober 2026 FPW BK9766-0006 18 Bij groei van recreatie en toerisme , en andere economische en ruimtelijke ontwikkelingen, kunnen deze kernkwaliteiten in de Friese kustzone onder druk komen te staan. Het toekomstgericht ontwikkelen van de kustzone betekent dat deze kwaliteiten behouden blijven en tegelijkertijd (nog) beter beleefbaar worden gemaakt. Dit vraagt om het sterker verbinden van landschappelijke kwaliteit en cultuurhistorie , recreatieve infrastructuur, zodat bezoekers zich breed door de kustzone verspreiden. In de kustzone zijn twee plekken aangewezen als UNESCO - werelderfgoed, te weten de Waddenzee en het Planetarium. Het vermarkten van deze plekken verdient nog aandacht en biedt kansen naar de toekomst toe, vooral in het behouden van de toeristen die UNESCO bezoeken en hen ook naar de andere toeristische plekken in het gebied te trekken . Het gebied leent zich door haar specifieke kenmerken bij uitstek voor de kwaliteits- en bezinningstoerisme. 2.4 Rol van betrokken partijen Partijen hebben ieder hun eigen taken en verantwoordelijkheden in de ruimtelijke inrichting van het gebied , en delen ook verantwoordelijkheden in beleidsdomeinen. De provincie Fryslân gaat over die ruimtelijke inrichting met betrekking tot natuur, water, landbouw, leefbaarheid en klimaatadaptatie .

De g emeenten Waadhoeke en Noardeast -Fryslân gaan over leefbaarheid, recreatie en landschap, klimaatadaptatie, landbouw en lokale ontwikkelingen in bebouwd gebied. Wetterskip Fryslân tot slot gaat over schoon, veilig en voldoende water. De opgaven in de Friese Waddenkust vragen om samenwerking tussen de verschillende overheden. Tot slot zijn er ook nog andere (externe) betrokken partijen. Rijkswaterstaat beh eert het buitendijkse systeem en koppelt natuurherstel aan kustversterking. Landbouworganisaties, natuurbeheerders en inwoners/ondernemers zijn eigenaar en/of gebruikers van het landschap , en hebben met hun activiteiten invloed op het landschap via beheer, innovatie, natuurherstel en lokale initiatieven. Samen bepalen ze het draagvlak voor gebieds - ontwikkeling. 2.5 Conclusie De opgaven in de Friese Waddenkust hangen sterk met elkaar samen en beïnvloeden elkaar over de grenzen van sectoren heen. Ontwikkelingen in klimaat en water werken direct door in landbouw, natuur en leefomgeving, terwijl keuzes in landgebruik, inrichting e n recreatie juist weer van invloed zijn op biodiversiteit, waterbalans , leefomgeving en brede welvaart. Dit betekent dat oplossingen zelden op één thema gericht kunnen zijn: maatregelen hebben vrijwel altijd effecten op meerdere domeinen tegelijk.

Deze samenhang vraagt om integrale oplossingen die raken aan de verantwoordelijkheden van meerdere partijen. Daarnaast kan een aanpak op een wat groter schaalniveau schaalvoordelen opleveren, leereffecten creëren en de financierbaarheid van maatregelen vergroten. Uit de analyse van de opgave n komen de volgende belangrijke conclusies: • Klimaatverandering brengt opgaven als zeespiegelstijging , verzilting en waterveiligheid, omgaan met weersextremen (droogte, hitte, wateroverlast) en druk op zoetwaterbeschikbaarheid met zich mee. Op het gebied van waterveiligheid formuleren we binnen dit programma geen V e r t r o u w e l i j k 14 oktober 2026 FPW BK9766-0006 19 maatregelen. Aan waterveiligheid wordt invulling gegeven binnen het dijkversterkingsprogramma Koehool-Lauwersmeer dat Wetterskip Fryslân voorbereid en uitvoert. Wel borgen we de samenhang van maatregelen uit beide programma’s. Voor zoetwaterbeschikbaarheid en verzilting ligt nog wel een opgave waar aandacht voor nodig is. • Landbouw: het gebied heeft een ongewis perspectief als sterke landbouwsector, daarvoor is zoetwaterbeschikbaarheid een belangrijke randvoorwaarde naar de toekomst. Het is daarnaast van belang om in de bedrijfsvoering te anticiperen op veranderende omstandigheden ( waaronder weersextremen, verzilting, en bodemverdichting) , zodat negatieve effecten beperkt kunnen worden.

• (Be)leefbaarheid: de leefkwaliteit staat onder druk door vergrijzing, ontgroening, afnemende sociale samenhang en de terugloop van voorzieningen. Het ervaren welbevinden en de ervaren gezondheid dalen, terwijl de ruimte voor ontmoeting, beweging en recreatie niet altijd aansluit op de identiteit en schaal van het landschap en relatief beperkt is. Kwaliteiten van het landschap en erfgoed staan onder druk door uitbreiding van kernen, schaalvergroting of functieverlies. Ook recreatiedruk neemt toe op sommige plekken, terwijl andere delen kansen laten liggen. Er is een kans om het werelderfgoed langs de Waddenkust beter te vermarkten zodat toeristen langer in het gebied verblijven. • Natuur: de staat van natuur en biodiversiteit staat zowel buiten- als binnendijks onder druk. In de Waddenzee blijven meerdere Natura 2000 ‑ en KRW ‑doelen achter: wadplaten, kwelders , mosselbanken, zeegras en migratieroutes staan onder druk . En verstoring van soorten neemt veelal meer toe dan af. Denk aan insecten als de grashommel en de noodzaak voor meer broedplekken voor wadvogels. Binnendijks is de waterkwaliteit in delen ontoereikend en zijn optimalisatie mogelijkheden nodig voor akkerfauna, insecten en leef- en (door)trek (schuil)mogelijkheden voor vissen.

V e r t r o u w e l i j k 14 oktober 2026 FPW BK9766-0006 20 3 Analyse vigerend beleid en doelstellingen 3.1 Samenvatting analyse Als eerste stap in het opstellen van het Uitvoeringsprogramma Fries Programma Waddenkust is een analyse gedaan naar bestuurlijk vastgestelde ambities en doelen voor de Friese kustzone. Daarmee is de gezamenlijke beleidsinhoudelijke basis in kaart gebracht voor het verdere programma. Deze beleidsanalyse keek naar bestaande rijks ‑, provinciale en gemeentelijke visies, programma’s en gebiedsdocumenten. De analyse bracht op hoofdlijnen de lange ‑termijnambities, strategische doelen en korte termijndoelen voor de Friese Waddenkust in beeld, zonder nieuw beleid toe te voegen. De analyse omvatte documenten als de Agenda voor het Waddengebied 2050, het Investerings kader Waddengebied 2016- 2026 (IKW), de provinciale Omgevingsvisie en Blauwe Omgevingsvisie, gemeentelijke omgevings - en gebiedsvisies, het Natuurbeheerplan Fryslân, het Deltaprogramma Zoetwater, de Programmatische Aanpak Grote Wateren (PAGW) en de landbouw‑ en leefbaarheidsagenda’s binnen de Regiodeals. Ook gebiedsgerichte visies zoals het Waddenkompas Noardeast -Fryslân en Perspectief op de Waddenkust (gemeente Waadhoeke) zijn in de analyse betrokken.

Kortgezegd laat de analyse zien dat er brede bestuurlijke overeenstemming bestaat over de ontwikkelrichting van de Friese Waddenkust en over de sterke samenhang daarin tussen waterveiligheid en klimaatadaptatie, biodiversiteit, landbouw en leefbaarheid. Dit breed gedragen beeld is door de vier partijen verwoord in een gezamenlijke ambitie voor de Friese Waddenkust (zie paragraaf 4.1). 3.2 Doelstellingen De Friese Waddenkust staat voor structurele veranderingen die de komende decennia zullen intensiveren, zoals versnelde zeespiegelstijging, afnemende zoetwaterbeschikbaarheid, verlies aan biodiversiteit, druk op landbouwproductie en de leefbaarheid van dorpen en een groeiende vraag naar zorgvuldig en meervoudig ruimtegebruik. De uitgevoerde beleidsanalyse (zie paragraaf 3.1) bracht ook in beeld welke doelstellingen in de verschillende beleidskaders zijn vastgelegd. Met voorliggend uitvoeringsprogramma willen de samenwerkende partijen een additionele bijdrage leveren aan verschillende hoofddoelstellingen. Deze paragraaf benoemt deze hoofddoelstellingen en licht ze kort toe. Samen vormen de hoofddoelstellingen het inhoudelijke fundament onder het uitvoeringsprogramma.

Het betreft in eerste instantie sectoraal geformuleerd e doelen (zoals ten aanzien van zoetwater, natuur, landbouw en leefomgeving), omdat zij volgen uit bestaande beleidskaders, wettelijke verplichtingen en /of financieringslijnen. Tegelijkertijd laat de analyse zien dat deze doelstellingen elkaar in de praktijk wederzijds beïnvloeden en daarom niet los van elkaar kunnen worden gerealiseerd . Daarom maakt voorliggend uitvoeringsprogramma in hoofdstuk 4 de stap van sectorale doelstellingen naar integrale strategische ontwikkelrichtingen V e r t r o u w e l i j k 14 oktober 2026 FPW BK9766-0006 21 voor het gebied, waarin water - en bodemsysteem, natuur, landschap, landbouw en leefomgeving in samenhang worden benaderd. Deze integrale benadering is essentieel om keuzes te kunnen maken op het schaalniveau van de hele kustzone, zodat sectorale doelen elkaar versterken en niet concurreren. • Klimaatadaptievere landbouw en dorpen langs de Waddenkust Het doel is om zoetwater slimmer vast te houden en te benutten, zodat de afhankelijkheid van externe aanvoer kan afnemen. Hiermee wordt gewerkt aan een robuuster systeem dat beter aansluit bij natuurlijke omstandigheden en verschillende gebruiksfuncties , de beschikbaarheid van zoetwater zo goed mogelijk borgt, en tegelijkertijd beter kan inspelen op klimaatverandering .

Het draagt ook bij aan het toekomstbestendig houden van zowel de landbouwsector als de dorpen op de lange termijn . Dit draagt niet alleen bij aan leefkwaliteit, klimaatadaptatie en biodiversiteit, maar ook aan de mentale en fysieke gezondheid van bewoners. • Verbeterde waterkwaliteit Het doel is om de chemische en ecologische waterkwaliteit stapsgewijs te verbeteren, in balans met gebruiksfuncties. Dit draagt bij aan een gezonde leefomgeving en versterking van natuurwaarden. • Versterkte biodiversiteit Het doel is om de basiskwaliteit van natuur te verbeteren, zodat algemene soorten duurzaam kunnen voorkomen in het landschap. Dit vraagt om samenhang tussen inrichting, beheer en gebruik van het gebied. Een robuustere BKN is ook een betere drager voor landbouw en andere sociaaleconomische activitei ten. Hierbij hoort ook het versterken van de samenhang tussen leefgebieden, onder andere door het verbeteren van het functioneren van verbindingen tussen zoet en zout en verblijfgebieden. Hiermee krijgen soorten meer ruimte om zich te verplaatsen en ontwikkelen. We beogen niet het realiseren van nieuwe verbindingen tussen zee en achterland. • Versterkte beleefbaarheid Waddenkust Het doel is om de landschappelijke en cultuurhistorische kwaliteiten te versterken en beter toegankelijk en beleefbaar te maken, passend bij de identiteit en schaal van het gebied.

Hiermee ontstaat meer ruimte voor zowel bewoners als bezoekers om het gebied te ervaren. Zo wordt de kustzone een gebied waarin leefomgeving, economie waaronder R&T en landbouwsector samen met sociale structuren in samenhang verder worden ontwikkeld. De nadruk ligt op duurzame kwaliteit en een brede bijdrage aan welvaart. Doelstellingen Waddenfonds Zoals hiervoor benoemd beogen de samenwerkende partijen met voorliggend uitvoeringsprogramma een additionele bijdrage te leveren aan het r ealiseren van bovenstaande hoofddoelstellingen. Op die manier verwachten partijen ook b ij te dragen aan het realiseren van doelstellingen van het Waddenfonds, te weten: A. Het vergroten en versterken van de natuur - en landschapswaarden van het Waddengebied B. Het verminderen of wegnemen van externe bedreigingen van de natuurlijke rijkdom van de Waddenzee C. Een duurzame economische ontwikkeling in het Waddengebied, dan wel een substantiële transitie naar een duurzame energiehuishouding in het Waddengebied en de direct aangrenzende gebieden D. Het ontwikkelen van een duurzame kennishuishouding ten aanzien van het Waddengebied. V e r t r o u w e l i j k 14 oktober 2026 FPW BK9766-0006 22 Deze hoofddoelstellingen van het Waddenfonds zijn in het Uitvoeringsprogramma Waddenfonds 2024 -2027 uitgewerkt tot gespecificeerde doelen voor specifieke thema’s.

Doelstellingen Investeringskader Waddengebied Het IKW faciliteert de ontwikkeling van robuuste meerjarige programma’s en projecten die bijdragen aan een duurzame economische en ecologische versterking van het Waddengebied (IKW, 2023). Dit programma beoogt bij te dragen aan de vier rode draden van IKW voor integrale gebiedsontwikkeling, als onderdeel van de geformuleerde ambities van het IKW: • Inclusieve samenleving met de aandachtspunten leefbaarheid, duurzame economie en bereikbaarheid; • Dynamische klimaatadaptieve kustzone en natuurontwikkeling; • Slib en sediment als circulaire grondstof voor een robuuste kustzone; • Zoet-zout verbindingen in combinatie met zoetwaterbeschikbaarheid en versterking landbouw. 3.3 Aanvulling op lopende programma’s Er zijn al enkele lopende meerjarige programma’s in het Waddengebied, zoals Programma Herstel Cultuurlandschap en Visit Wadden. Programma Herstel Cultuurlandschap De focus van dit programma ligt op het herstellen en zichtbaar maken van kenmerkende natuurlijke elementen van het Waddengebied, bijvoorbeeld de slaperdijken, zeearmen, Wadkreken en voormalige eilanden.

Kenmerkende landschappelijke en cultuurhistorische elementen worden ook beleefbaar gemaakt voor het publiek ., Daarnaast wordt de leefomgeving van specifieke plant- en diersoorten verbeterd en gaat er aandacht uit naar educatie en het vertellen van de verhalen die bij het Waddenlandschap en de cultuurhistorie horen. Visit Wadden Sinds 2018 wordt er door verschillende marketingorganisaties samengewerkt aan het goed op de kaart zetten van het Waddengebied en haar uitzonderlijke waarden . Onder andere door middel van verhalen, beleefbare routes of het uitlichten van de vele unieke kenmerken. Voorliggend uitvoeringsprogramma vult deze lopende programma’s aan door inzet rond landschap, erfgoed, recreatie, natuur, water en leefbaarheid kustbreed met elkaar te verbinden, te verdiepen en te versnellen. Het programma vervangt deze trajecten niet, maar richt zich op de ‘plus’: die onderdelen waar samenhang tussen opgaven nodig is, waar initiatieven anders versnipperd blijven of waar aanvullende uitvoeringskracht nodig is om tot integrale gebiedsgerichte resultaten te komen. V e r t r o u w e l i j k 14 oktober 2026 FPW BK9766-0006 23 4 Ambitie 2050 en verder Dit hoofdstuk beschrijft het gezamenlijke toekomstbeeld voor de Friese Waddenkust richting 2050 en verder, gebaseerd op water - en bodemsystematiek, ecologische draagkracht en brede welvaart.

Het vormt het richtinggevende kader waarin samenwerkende partijen klimaatadaptatie, natuurherstel en (be)leefbaarheid als samenhangende ambities verbinden. Deze ambitie biedt de basis voor de strategische ontwikkelrichtingen en inspanningen die in de volgende hoofdstukken worden uitgewerkt. 4.1 Beschrijving van het gedeelde toekomstbeeld voor de Friese Waddenkust Onderstaande tekst beschrijft op hoofdlijnen het toekomstbeeld van de Friese Wadden kustzone waar de vier samenwerkende overheden naartoe willen bewegen. De Friese Waddenkust van 2050 is een levendig, veilig en internationaal herkenbaar kustlandschap, geworteld in haar UNESCO-status. De kustzone verandert van een harde scheiding tussen zee, dijk en achterland naar een veerkrachtig kustlandschap waarin zee, dijk en achterland meer met elkaar verbonden zijn. De dijken zijn sterk en natuurlijk vormgegeven, de kwelders groeien mee met het getij, de dorpen zijn vitaal en de landbouw blijft een innovatieve en robuuste sector. Het Wad blijft open en dynamisch, met ruimte voor de menselijke maat. De kust toont hoe Nederland toekomstgericht kan leven: zelfvoorzienend in zoetwater, bestand tegen weersextremen, en gebouwd op respect voor natuur, water en voedselzekerheid.

Tegelijk blijft het een geliefde, aantrekkelijke en (be)leefbare plek voor zowel bewoners als bezoekers, waar de unieke kwaliteiten van rust, ruimte, donkerte, landschap en cultuurhistorie worden gekoesterd. V e r t r o u w e l i j k 14 oktober 2026 FPW BK9766-0006 24 4.2 Focus van dit uitvoeringsprogramma Zoals hiervoor genoemd, dragen verschillende bestaande (beleids)programma’s en -processen ook bij aan het realiseren van de ambitie voor de Friese Waddenkust. Voorliggend uitvoeringsprogramma zet hier een spreekwoordelijke ‘plus’ op : het is een aanvulling op de bestaande inzet en zorgt voor een versnelling van de beweging naar het toekomstbeeld . Daartoe richt dit uitvoeringsprogramma zich op uitdagingen: • Passend binnen de bestaande beleidskaders; • Die niet of niet voldoende opgepakt worden zonder dit uitvoeringsprogramma (niet al elders belegd zijn); • Waarbij partijen afhankelijk van elkaar zijn; • Waarin samenwerkende partijen handelingsperspectief en uitvoeringskracht hebben; • Waarin samenwerkende partijen op het schaalniveau van de Friese Waddenkust een verschil kunnen maken. Toegevoegde waarde van dit uitvoeringsprogramma Ondanks de bestaande inzet o ntbreekt een integraal en kustbreed uitvoeringskader specifiek voor de Friese Waddenkust. Bestaande trajecten zijn veelal sectoraal of gericht op een deelgebied.

Dit uitvoeringsprogramma beoogt daarom beleid en uitvoering over thema’s en gebieden heen te verbinden , brengt samenhang en prioritering aan en richt zich op de plekken waar opgaven elkaar raken maar nog onvoldoende gezamenlijk worden opgepakt. Het uitvoeringsprogramma voorziet in een plus/additionaliteit op dat wat er al loopt en draagt daarmee bij aan het realiseren van de gezamenlijke (langetermijn)doelstellingen. 4.3 Strategische ontwikkelrichtingen voor het gebied De ambitie voor de Friese Waddenkust uit paragraaf 4.1 bouwt voort op hetgeen partijen al eerder met elkaar afspraken in het gebiedsproces Koehool-Lauwersmeer (met zoetwater, ecologische plus en brede welvaart als dragers voor gebiedsontwikkeling), en is verder ingegeven door de opgaven en transities van het Investeringskader Waddengebied (energietransitie, landbouw - en voedseltransitie, klimaatadaptatie, grondstoffentransitie en een inclusieve samenleving) , de integrale principes uit de Nota Ruimte (meervoudig ruimtegebruik, gebiedskenmerken centraal, en zoveel mogelijk voorkomen van afwentelen) en alle geanalyseerde beleidsdocumenten van samenwerkende partijen (zie hoofdstuk 2).

De door partijen vastgestelde langetermijn ambitie schetst een Friese Waddenkust die in 2050 veerkrachtig, veilig en internationaal herkenbaar is: een kustlandschap waarin zee, dijk en achterland sterker met elkaar verbonden zijn, natuur en water leidend zijn, en dorpen en landbouw vitaal blijven. Samenwerkende partijen delen daarbij de overtuiging dat brede welvaart – gedragen door ecologie, landschappelijke kwaliteit en economie – de basis vormt voor een toekomstbestendige kustzone. Aan de hand van de focus beschreven in paragraaf 4.2 vertaalt het Uitvoeringsprogramma deze ambitie in vier prioritaire samenhangende, ruimtelijke strategische ontwikkelrichtingen. Ze hebben elk een integraal karakter en maken concreet hoe de langetermijnvisie richting 2050 gestalte kan krijgen in de Friese Waddenkust. Ze vormen daarmee de brug tussen de ambitie en hoofddoelstellingen naar de uitvoeringsgerichte inspanningen van dit programma.

De vier richtingen sluiten inhoudelijk nadrukkelijk aan bij drie van de vier ‘rode draden’ die het IKW als basis ziet voor de V e r t r o u w e l i j k 14 oktober 2026 FPW BK9766-0006 25 integrale gebiedsprocessen, te weten: 1) inclusieve samenleving met de aandachtspunten leefbaarheid, duurzame economie en bereikbaarheid; 2) dynamische klimaatadaptieve kustzone en natuurontwikkeling; en 3) zoet-zout verbinden in combinatie met zoetwaterbeschikbaarheid en versterking landbouw. De ontwikkelrichtingen van voorliggend uitvoeringsprogramma bevatten in de basis ook verschillende aanknopingspunten om invulling te geven aan de vierde ‘rode draad’ van IKW (slib en sediment als circulaire grondstof voor een robuuste kustzone) . De els krijgt dit aanknopingspunt een nadere uitwerking in de versterking van de dijk Koehool-Lauwersmeer, die buiten de scope van dit uitvoeringsprogramma valt. Voor een ander deel vindt nadere uitwerking van deze rode draad plaats in de concrete projectbeschrijvingen van initiatieven die onderdeel uitmaken van dit uitvoeringsprogramma. Tot slot zit in de regio al energie op het thema slib in de haven van Harlingen. Een klimaatbestendig en gezond water - en bodemsysteem dat zoetwater langer vasthoudt en slimmer benut, verzilting en weersextremen dempt en bijdraagt aan waterveiligheid.

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij de gemeente is leidend. Bron: https://noardeastfryslan.bestuurlijkeinformatie.nl/Document/LoadAgendaItemDocument/9ce04c7e-babd-4be9-88aa-e36825148d13?agendaItemId=61da8952-980c-4f8a-b874-0dc8d435a3b9