240531 Duiding - Rapport drugsonderzoek 2024 NE-F - Wetterskip Fryslân

DUIDING RIOOLWATERONDERZOEK DRUGS Noardeast-Fryslân versie 24052024 Aanleiding De gemeente Noardeast-Fryslân heeft in 2023 opdracht gegeven aan het Wetterskip om een rioolwateronderzoek drugs uit te voeren. Het doel van dit onderzoek is om inzicht te verkrijgen in de totale omvang van het drugsgebruik in de gemeente Noardeast-Fryslân. De resultaten zullen worden ingezet binnen een breder preventie en handhavingsplan. Over een aantal jaar zal er ter evaluatie opnieuw een rioolwateronderzoek worden gedaan. De gemeente Noardeast-Fryslân heeft het Trimbos-instituut gevraagd de uitkomsten van het rioolwateronderzoek uitgevoerd door het Wetterskip te duiden. Om de resultaten in de juiste context te kunnen plaatsen heeft het Trimbosinstituut overleg gehad met diverse stakeholders waaronder de GGD regio Noardeast-Fryslân, de politie en VNN verslavingszorg. Het onderzoek Het rioolwater is zowel bij de rioolwaterzuiveringsinstallatie (RWZI) Dokkum als de RWZI van Birdaard in de week van 8 t/m 14 november 2023 gedurende zeven aaneengesloten dagen onderzocht op de aanwezigheid van drugsresten. De RWZI Dokkum voorziet ca 67% van de bevolking van de gemeente Noardeast-Fryslân, RWZI Birdaard ca 23% (aangezien hier ook andere gemeenten op aangesloten zijn, met name Leeuwarden en dan het deelgebied Stiens en in mindere mate Tytsjerkstradiel, Dantumadiel en Waadhoeke).

In deze week waren er geen evenementen bekend die van invloed zouden kunnen zijn op de resultaten. Wel was er sprake van relatief veel neerslag in deze periode. Hier is rekening mee gehouden in het onderzoek. Het overgrote deel van de 45818 inwoners van de gemeente Noardeast-Fryslân is op deze manier meegenomen in het onderzoek. Aan de hand van de gemeten concentraties van de resten van drugs in het rioolwater zijn weektrends en schattingen van het drugsgebruik in de gemeente Noardeast-Fryslân gemaakt. Vervolgens is het gebruik van de verschillende drugs genormaliseerd voor het aantal inwoners in de gemeente Noardeast-Fryslân. Dit is gedaan voor de twee meetpunten afzonderlijk. Tegelijkertijd is er gedurende dezelfde week ook gemeten in de gemeente Dantumadiel bij de RWZI Damwoude (ca 95% van de inwoners van Dantumadiel). Internationaal vergelijk De geschatte gemiddelde consumptie in mg per 1000 inwoners van de gemeente Noardeast-Fryslân is naast Dantumadiel ook vergeleken met een aantal andere steden. Deze steden worden jaarlijks gemeten in het kader van een Europees onderzoek. Gegevens hierover zijn beschikbaar op Wastewater analysis and drugs — a European multi-city study | www.emcdda.europa.eu. De laatste resultaten zijn afkomstig uit 2023. In dat jaar deden 88 steden in 24 Europese landen mee aan een gezamenlijk onderzoek binnen het SCORE consortium.

Voor Nederland zijn er trendgegevens beschikbaar van Amsterdam, Eindhoven en Utrecht die jaarlijks in maart verzameld en geanalyseerd worden door onderzoeksinstituut KWR. De eerste gegevens dateren uit 2011. Daarnaast voert KWR ook rioolwateronderzoek uit voor individuele steden en gemeenten. In 2023 zijn er voor dit internationale onderzoek ook gegevens aangeleverd over de steden Leeuwarden en Rotterdam. De huidige resultaten zijn aangeleverd door het Wetterskip. Zij hebben nu voor het eerst in Nederland ook een rioolwateronderzoek drugs uitgevoerd. Al deze steden of regio’s zijn van verschillende omvang en hebben verschillende demografische kenmerken, daarnaast kan de analysemethode enigszins afwijken. Ook is er gemeten in andere periodes van het jaar, waardoor er ook sprake kan zijn van seizoensinvloeden (regenval).

Desalniettemin kunnen deze resultaten wel een richting geven aan de resultaten in het huidige onderzoek. Gemeten drugs Voor dit onderzoek is er gekeken naar de aanwezigheid van resten van de volgende drugs in het rioolwater; amfetamine (speed), methamfetamine (crystal meth), MDMA (XTC) en carboxy-THC (omzettingsproduct van actieve stof in cannabis). In eerste instantie zou er ook gekeken worden naar benzoylecgonine (omzettingsproduct van cocaïne), maar uiteindelijk is er door het Wetterskip alleen gekeken naar de hoeveelheid cocaïne die in het rioolwater is aangetroffen. Hierdoor is het niet mogelijk om een direct vergelijk te maken met de resultaten van andere steden in Nederland of daarbuiten. Wel kan er gekeken worden naar het weekpatroon en de gemiddelde consumptie van cocaïne op basis van een aparte omrekenfactor die vanuit de literatuur beschikbaar is. Ook kan er een vergelijk worden gemaakt met de gemeente Dantumadiel, omdat hiervoor dezelfde methode is gehanteerd. Signalen vanuit ketenpartners Voorafgaand aan de oplevering van het onderzoeksrapport door het Wetterskip heeft het Trimbos Instituut aan diverse stakeholders waaronder de GGD regio Noardeast-Fryslân, de politie en VNN verslavingszorg gevraagd wat hun beeld is omtrent drugshandel en drugsgebruik in de gemeente Noardeast-Fryslân.

Hieruit kwam naar voren dat er signalen zijn dat er met name sprake is van handel van verschillende drugs waaronder 3-MMC, amfetamine en zeker ook cocaïne. Een deel hiervan lijkt te komen vanuit de steden in de regio. Het betreft hier dan mobiele handel, waarbij men na telefonisch contact een afspraak maakt met een dealer voor de overdracht op een afgesproken locatie. Qua gebruik is het lastig om zicht te krijgen op de omvang van het gebruik van diverse middelen los van alcohol. Er zijn relatief weinig mensen in beeld bij de verslavingszorg. Wel zijn er signalen dat er verschillende soorten drugs worden gebruikt tijdens het uitgaan in de regio al dan niet gecombineerd met alcohol, maar ook bij lokale gelegenheden en thuis. Het gebruik lijkt meer zichtbaar te zijn geworden na de COVID-19 pandemie en deels verschoven naar de thuissetting. Lokale cijfers omtrent middelengebruik zijn naast cannabis alleen voor harddrugs in het algemeen uitgevraagd. Wel kan hier ingezoomd worden op leeftijdscategorieën. Resultaten rioolwateronderzoek De resultaten van het huidige rioolwateronderzoek laten zien dat gedurende de meetperiode het gebruik van de diverse gemeten drugs in de gemeente Noardeast-Fryslân over het geheel genomen geen grote uitschieters laat zien.

Wel toont het onderzoek aan dat er meerdere soorten drugs worden gebruikt op verschillende momenten van de week door de inwoners die zijn aangesloten op de RWZI van Dokkum en Birdaard. Wat betreft cocaïne ligt de geschatte gemiddelde consumptie over het geheel genomen hoger voor de inwoners die aangesloten zijn op de RWZI Birdaard dan de RWZI Dokkum. De RWZI Damwoude ligt qua resultaat ertussenin. Bij beide RWZI’s werd er een toename in consumptie gevonden richting het weekend. Op basis van het huidige rioolwateronderzoek kunnen er geen uitspraken worden gedaan over welke groepen deze drugs gebruiken. Omdat er een andere stof is gemeten dan in andere onderzoeken in Nederland en daarbuiten, kunnen er geen uitspraken worden gedaan over hoe de consumptie zich verhoudt tot andere steden en gemeenten. In dit geval is de consumptie lager in het gebied met een meer stedelijk profiel. Uit landelijk onderzoek is gebleken dat cocaïne in verschillende settingen wordt gebruikt. Zo is er sprake van gebruik tijdens het uitgaan, maar ook in verschillende werk-gerelateerde settingen of in de thuissetting. Aanvullend onderzoek zou moeten

uitwijzen hoe dit beeld eruit ziet in de gemeente Noardeast-Fryslân. Wel zijn er signalen dat er binnen de gemeente dat er zowel sprake is van gebruik in de weekenden als frequent gebruik ook doordeweeks wat kan leiden tot sociale problematiek. De geschatte gemiddelde consumptie van MDMA is, in tegenstelling tot de resultaten voor cocaïne, over het geheel hoger voor de inwoners die aangesloten zijn op de RWZI Dokkum dan de RWZI Birdaard. Beide gemiddelden liggen hoger dan voor de RWZI Damwoude, maar over het geheel genomen lijkt het gebruik laag in vergelijking tot andere steden en gemeenten in Nederland. Het gebruik van MDMA is duidelijk hoger in het weekend in de gemeente Noardeast-Fryslân. Op basis van het rioolwateronderzoek kunnen er geen uitspraken worden gedaan over welke groepen deze drugs gebruiken. Wel is bekend dat MDMA bij uitstek een drug is die recreatief gebruikt wordt tijdens het uitgaan. De huidige resultaten laten dit vooral zien wat betreft de RWZI Dokkum. Ook de geschatte gemiddelde consumptie van amfetamine ligt over het geheel hoger voor de inwoners die aangesloten zijn op de RWZI Dokkum dan de RWZI Birdaard. Hoewel de resultaten voor de RWZI Dokkum hoger liggen dan die voor de RWZI Damwoude, lijkt het gebruik ook hier niet opvallend hoog. In dit geval is er geen toename in het gebruik te zien in het weekend.

Dit zou kunnen wijzen op de aanwezigheid van een gebruikersgroep die frequent gebruikt. Uit de gesprekken met de stakeholders kwam naar voren dat er mogelijk sprake is van een groep problematische gebruikers van amfetamine in de gemeente Noardeast-Fryslân. Dit kan plaatsvinden in de thuissetting, maar ook in een werk-gerelateerde setting, bijvoorbeeld bij fysiek zware beroepen. De relatief lage prijs van amfetamine maakt deze drug interessant voor een bredere gebruikersgroep in de regio zeker in vergelijking met cocaïne. De geschatte gemiddelde consumptie van de stimulerende drug metamfetamine is gedurende de gehele meetperiode onder de detectiegrens. Op basis van deze gegevens kan daarom niet geconcludeerd worden in hoeverre deze drugs überhaupt gebruikt worden in de gemeente Noardeast-Fryslân. Tenslotte is de geschatte gemiddelde consumptie van cannabis soms onder de detectiegrens, maar gemiddeld lijkt de geschatte gemiddelde consumptie van cannabis hoger onder de inwoners aangesloten op de RWZI Birdaard dan de RWZI Dokkum. Het weekgemiddelde lag nog iets lager bij de RWZI Damwoude. Het rioolwateronderzoek laat verder geen piek in het weekend zien. Dit kan wijzen op een populatie die frequent gebruikt. Het gebruik van cannabis wordt ook lokaal gemonitord door middel van vragenlijstonderzoek.

In de gemeente Noardeast-Fryslân zijn verder ook geen coffeeshops wat van invloed kan zijn op de resultaten.

Samenvatting •

In de week dat er rioolwateronderzoek is gedaan in de gemeente Noardeast-Fryslân laat de consumptie van de meeste gemeten drugs geen grote uitschieters zien voor zover een vergelijk mogelijk is. Wat betreft methamfetamine en cannabis liggen de waardes soms zelfs onder de detectiegrens.

•

Cocaïne en MDMA worden in de gemeente Noardeast-Fryslân vooral in het weekend gebruikt. Los van Dokkum heeft de gemeente Noardeast-Fryslân geen levendig uitgaanscentrum. Er kan dus van worden uitgegaan dat de gevonden resten voornamelijk afkomstig zijn van inwoners die elders uitgaan of dat deze drugs door inwoners in de thuissetting worden gebruikt of bij lokale aangelegenheden.

•

Gedurende de hele meetweek is sprake van het gebruik van amfetamine in de gemeente Noardeast-Fryslân. Dit zou kunnen wijzen op de aanwezigheid van een groep die deze drug problematisch gebruikt in bijvoorbeeld de thuissetting of in een werk-gerelateerde setting.

•

De huidige resultaten van het rioolwateronderzoek laten tenslotte zien dat hoewel de waardes voor cannabis soms onder de detectiegrens lagen, deze drug op verschillende dagen in de week geconsumeerd wordt in de gemeente Noardeast Fryslân.

Aandachtspunten Bij dit specifieke type onderzoek gaat het om schattingen van gebruik op basis van gevonden resten drugs in het rioolwater. Om die reden worden er hier bij de duiding geen uitspraken gedaan wat betreft de berekeningen naar lijntjes/pillen/joints per dag. Het is namelijk lastig om bij dit soort schattingen de juiste nuance aan te brengen. Hetzelfde geldt voor de marktomvang. Zeker omdat voor sommige drugs de waardes onder de detectiegrens lagen. Wel blijkt uit dit onderzoek dat er gebruik is van meerdere soorten drugs door de week heen. Een deel van de winst die wordt behaald met drugs-gerelateerde criminele activiteiten is dus hoogstwaarschijnlijk afkomstig van de inwoners van de gemeente Noardeast-Fryslân. Bij het lezen van de onderzoeksresultaten is het verder nogmaals belangrijk om te realiseren dat op basis van deze uitkomsten er voor alle onderzochte drugs verder geen uitspraken gedaan kunnen worden over wie de gebruikers van deze drugs zijn, wat hun gebruikspatronen zijn en gebruiksfrequentie is. Trends in gebruik worden pas zichtbaar als metingen herhaald worden. Door de resultaten dan weer naast overige beschikbare gegevens te leggen kunnen de resultaten nog beter worden geduid en kan er worden gemonitord of een bepaalde aanpak effect heeft.

Aanbevelingen Op basis van dit onderzoek blijkt dat er sprake is van de consumptie van meerdere soorten drugs op verschillende momenten in de week in de gemeente Noardeast-Fryslân. Ook zijn er verschillen te zien qua middelengebruik wat betreft de twee verzorgingsgebieden, waarvan de één (RWZI Dokkum) een meer stedelijk profiel heeft dan de ander (RWZI Birdaard). Er is verdiepend onderzoek nodig om de diverse gebruikersgroepen in beeld krijgen en meer inzage krijgen in hun gebruikspatronen en motieven voor gebruik. Door hierin samen op te trekken met diverse ketenpartners en met name de verslavingszorg, kan er ook ingezet op preventie en daar waar nodig passende zorg. Uit eerdere gesprekken met stakeholders blijkt namelijk dat hier weinig zicht op is en dat er mogelijk veel achter de voordeur plaatsvindt. De resultaten van het huidige onderzoek kunnen een vertrekpunt zijn om de huidige signalen van gebruik van diverse drugs zoals bijvoorbeeld cocaïne, MDMA en amfetamine in specifieke settingen beter inzichtelijk te krijgen. Ook de signalen omtrent het gebruik van 3-MMC, wat nu nog niet onderdeel was van dit onderzoek, kan hierin worden meegenomen. Idealiter wordt een zelfde rioolwateronderzoek ook op andere momenten door het jaar uitgevoerd om eventuele seizoenseffecten in kaart te brengen.

Om meer inzage te krijgen in mogelijke beleidseffecten op de langere termijn volstaat een herhaling van dit onderzoek gedurende dezelfde periode over twee tot vier jaar. Eventueel kan hier dan wel ook gekeken worden naar de aanwezigheid van 3-MMC.

Tenslotte gaat achter het gebruik van drugs ook handel schuil. Hoewel de omvang hiervan op schattingen berust, vraagt ook dit verdere aandacht en is ook hier de aanbeveling om gezamenlijk met lokale partners op te trekken om ook het aanbod in de regio terug te dringen.