Document · PDF

Rekenkameronderzoek Armoede en ongelijkheid Nissewaard

Commissie Sociaal Domein 27 november 2025, gemeente NissewaardBij agendapunt: Bespreking Rekenkameronderzoek naar Armoede (verplaatst naar 8 januari 2026)25.022 woorden

Open het PDF bij de gemeente ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen · deel 1 van 3

Armoede en ongelijkheid Rekenkamer Nissewaard

Armoede en ongelijkheid | 4-11-2025 Rekenkamer Nissewaard | Armoede en ongelijkheid | 1.

Colofon Datum: 4-11-2025 Rekenkamer Nissewaard: Wouter de Jong, directeur Sabine van Zuydam, plv. directeur Contactgegevens: Nick Woudstra, secretaris 06 30 89 32 50 / nick@necker.nl Onderzoekers: Tim Kunis tim@necker.nl Lucyenne van de Coevering lucyenne@necker.nl

Rekenkamer Nissewaard | Armoede en ongelijkheid | 2.

Inhoudsopgave Colofon

Inhoudsopgave

Bestuurlijke nota

Inleiding

Aanleiding Doelstelling: terugkijken om stappen vooruit te kunnen maken Een DoeMee-onderzoek: onderzoek in meerdere gemeenten Onderzoeksvragen Uitvoering van het onderzoek Leeswijzer

6 6 6 7 7 8

Kernbevindingen

Conclusies en aanbevelingen

Conclusies Aanbevelingen

13 13

Reactie van college van B&W

Nawoord rekenkamer

Fout! Bladwijzer niet gedefinieerd.

Nota van bevindingen

Vooraf: de context van Nissewaard

Het kwantificeren van armoede en ongelijkheid Wat kenmerkt de inwoners van Nissewaard

21 22

1. Armoedebeleid

1.1 Het armoedebeleid van de gemeente Nissewaard tussen 2019 en 2025 1.2 De inzet van maatschappelijke partners 1.3 Inrichting van de ambtelijke organisatie 1.4 Regelingen om armoede tegen te gaan 1.5 De bezuinigingen voor 2026 1.6 De gemeente Nissewaard monitort op meerdere niveaus

27 29 31 32 34 35

2.Uitvoering armoedebeleid

2.1 Samenwerking gemeentelijke afdelingen en rol preventieteam

Rekenkamer Nissewaard | Armoede en ongelijkheid | 3.

2.2 Schuldhulpverlening en stress sensitieve dienstverlening 2.3 Samenwerking met maatschappelijke organisaties 2.4 Preventie 2.5 (Vroeg)signalering 2.6 Toegang 2.7 Toekenning 2.8 De casusregie richt zich op complexe casussen 2.9 Doelbereik

40 41 43 45 47 49 50 51

3. Tegengaan van ongelijkheid

3.1 Beleidskaders 3.2 Inzet op het tegengaan van ongelijkheid

53 54

4. Rol en (informatie)positie gemeenteraad

4.1 Betrokkenheid van de gemeenteraad

Bijlage 1. Geraadpleegde bronnen

Schriftelijke documentatie Gevoerde interviews

62 62

Bijlage 2. Onderzoeksverantwoording

Onderzoeksuitvoering Nadere omschrijving vier hulpbronnen Vragenlijst door Citisens over de vier hulpbronnen Indeling van inwoners aan de hand van de Citisens-methode

63 64 65 67

Bijlage 3. Overzicht maatschappelijke partners armoede

Rekenkamer Nissewaard | Armoede en ongelijkheid | 4.

Bestuurlijke nota

Rekenkamer Nissewaard | Armoede en ongelijkheid | 5.

Inleiding Aanleiding Begin 2024 heeft de rekenkamer verschillende mogelijke onderzoeksonderwerpen voorgelegd aan de auditcommissie van de rekenkamer. De auditcommissie gaf aan zeer geïnteresseerd te zijn in onderzoek naar het thema armoede en ongelijkheid. Gegeven de maatschappelijke actualiteit en de interesse vanuit de gemeenteraad voor dit thema, heeft de rekenkamer besloten om dit onderzoek uit te voeren. Armoede en ongelijkheid in de samenleving zijn actuele politieke en maatschappelijke onderwerpen. Het aantal personen in armoede leek de laatste jaren te stijgen. Het kabinet Rutte 4 heeft met een maatregelenpakket hierop ingegrepen waardoor in 2022 en 2023 het aantal personen in armoede is gedaald. Toch blijkt keer op keer uit onderzoek dat de buurt waarin je opgroeit bepalend is voor de kansen die je krijgt in het leven, onder meer voor de opleiding die je volgt.1 Alleen kijken naar koopkracht om ongelijkheid te duiden blijkt niet voldoende te zijn, zo concludeert onder meer het SCP. Zij publiceerde in maart 2023 een onderzoek naar eigentijdse ongelijkheid.2 Uit deze studie komt naar voren dat eigentijdse ongelijkheid niet alleen voortkomt uit koopkrachtproblemen en armoede, maar ook samenhangt met ongelijkheid in andere hulpbronnen zoals sociaal en economisch kapitaal. Volgens het SCP liggen er kansen voor de overheid om dit actiever tegen te gaan.

Zo kan de overheid specifiek beleid voeren dat urgente financiële tekorten aanvult of aanpassingen doorvoeren in het structurele beleid en systemen. Bijvoorbeeld in de openbare ruimte (door de aanleg van openbare speel- en ontmoetingsvoorzieningen) en verdeling van sociale huurwoningen of het verbeteren van schoolgebouwen. Daarbij is vooral de lokale overheid aan zet.

Doelstelling: terugkijken om stappen vooruit te kunnen maken Dit onderzoek is gericht op het evalueren van het huidige armoedebeleid en de werkwijze van de gemeente Nissewaard, zodat handvatten kunnen worden aangedragen voor de verdere aanpak van armoede en sociale ongelijkheid in de komende jaren. Het doel van het onderzoek is om na te gaan welke middelen de gemeente inzet om armoede en sociale ongelijkheid tegen te gaan en of deze middelen doeltreffend en doelmatig zijn.

Een DoeMee-onderzoek: onderzoek in meerdere gemeenten Dit onderzoek is gelijktijdig in bijna 10 gemeenten uitgevoerd. Dat geeft de kans om vergelijkingen te treffen op kwalitatief niveau, waar benchmarks alleen kijken naar cijfers en getallen. Cijfers kunnen bijvoorbeeld laten zien dat een gemeente een hoger bereik van haar regelingen heeft, maar kwalitatieve analyse kan duidelijk maken hoe dat komt: door een andere manier van werken binnen de gemeente, betere communicatie naar inwoners, of meer inzet op maatwerk. In de rapportage zijn tekstblokken opgenomen waarin de situatie in de gemeente Nissewaard wordt vergeleken met andere gemeenten.

1 Trouw. (2023). Een rijkere buurt lijkt een betere voorspeller van je opleiding dan een arme. Via

https://www.trouw.nl/wetenschap/een-rijke-buurt-lijkt-een-betere-voorspeller-van-je-opleiding-dan-een-arme~b8c20b82/, geraadpleegd op 1 mei 2025. 2 Sociaal Cultureel Planbureau. (2023). Eigentijdse ongelijkheid. Via

https://www.scp.nl/publicaties/publicaties/2023/03/07/eigentijdse-ongelijkheid, geraadpleegd op 1 mei 2025.

Rekenkamer Nissewaard | Armoede en ongelijkheid | 6.

Onderzoeksvragen De centrale onderzoeksvraag is als volgt geformuleerd: Welke middelen zet de gemeente Nissewaard in om armoede en ongelijkheid tegen te gaan en in hoeverre zijn deze doeltreffend en doelmatig? Om de hoofdvraag te beantwoorden zijn er tien deelvragen geformuleerd. De deelvragen zijn:

Uitvoering en praktijk 3. Hoe werken betrokken gemeentelijke afdelingen samen op het gebied van armoede en ongelijkheid? 4. Hoe werkt de gemeente samen met maatschappelijke partners in de aanpak van armoede en ongelijkheid? Hoe is die samenwerking georganiseerd? 5. Welke inspanning wordt geleverd door gemeente en maatschappelijk partners om alle inwoners in beeld te krijgen die gebruik zouden moeten en kunnen maken van regelingen op het gebied van armoede en ongelijkheid? 6. Hoe ziet de toegang tot de gemeentelijke dienstverlening ten aanzien van armoede en ongelijkheid er vanuit het perspectief van de cliënt uit? 7. Welke mogelijkheden voor de aanpak van armoede en ongelijkheid worden momenteel niet door de gemeente opgepakt?

Monitoring en evaluatie 8. Hoe en in welke mate heeft de gemeente inzicht in het behalen van doelen? 9. Wat is het doelbereik van het armoede- en ongelijkheidbeleid?

Uitvoering van het onderzoek Het onderzoek is gestart in januari 2025 met een startgesprek met de ambtelijke organisatie. In dit startgesprek is de onderzoeksopzet en het informatieverzoek toegelicht. Na de ontvangst van de documentatie zijn de eerste weken van het onderzoek besteed aan het analyseren en bestuderen van deze documenten. De documentatie bestond onder andere uit stukken die inzicht geven in het beleid en de uitvoering van het armoedebeleid in Nissewaard. De resultaten van de documentanalyse zijn vervolgens getoetst en verder verdiept in vier interviews. Een overzicht van de gevoerde interviews is opgenomen in bijlage 1. Bijlage 2 bevat de onderzoeksverantwoording wat betreft de Citisensmethode. De Citisensmethode is gebruikt om inzicht te krijgen in de inwoners van de gemeente Nissewaard. In bijlage 3 is een overzicht van maatschappelijke partners opgenomen.

Rekenkamer Nissewaard | Armoede en ongelijkheid | 7.

Alle onderzoeksresultaten zijn gebundeld in deze rapportage. De conceptversie van de nota van bevindingen is op 21 juli 2025 aan de organisatie aangeboden voor het ambtelijk wederhoor. Het ambtelijk wederhoor is een feitelijke check op de rapportage. Hierna is de definitieve rapportage, bestaande uit een bestuurlijke nota en nota van bevindingen op 23 september 2025 aangeboden aan het college voor een bestuurlijke reactie. Deze is op 2 november 2025 ontvangen en vervolgens opgenomen in de bestuurlijke nota. Hierna is de rapportage aangeboden aan de gemeenteraad van Nissewaard

Leeswijzer Deze rapportage bestaat uit een bestuurlijke nota en een nota van bevindingen. De bestuurlijke nota bestaat uit de inleiding, de kernbevindingen van het onderzoek, de conclusies en aanbevelingen en de bestuurlijke reactie van het college van burgemeester en wethouders. De nota van bevindingen bestaat uit vijf hoofdstukken. Het hoofdstuk ‘Vooraf’ schetst de context van de gemeente Nissewaard: wie wonen er in Nissewaard en wat betekent dat voor de armoede en ongelijkheid in de gemeente? Het eerste hoofdstuk richt zich vervolgens op het armoedebeleid. Het tweede hoofdstuk gaat in op de uitvoering van het armoedebeleid. Daarna legt het derde hoofdstuk de focus op het beleid en de uitvoering daarvan om ongelijkheid tegen te gaan. Tot slot is in hoofdstuk vier aandacht voor de (informatie)positie van de gemeenteraad van Nissewaard. Een overzicht van de gevoerde interviews is opgenomen in bijlage 1. Bijlage 2 bevat de onderzoeksverantwoording wat betreft de Citisensmethode. In bijlage 3 is een overzicht van maatschappelijke partners opgenomen.

Rekenkamer Nissewaard | Armoede en ongelijkheid | 8.

Kernbevindingen Het onderzoek van de rekenkamer heeft verschillende inzichten en bevindingen opgeleverd over het armoedebeleid en op het tegengaan van ongelijkheid in de gemeente Nissewaard. De kernbevindingen deelt de rekenkamer hieronder door de onderzoeksvragen bondig te beantwoorden. Voor een volledig beeld van de bevindingen en onderzoeksresultaten, verwijst de rekenkamer naar de nota van bevindingen.

Beleid 1. Welke ambities en doelstellingen heeft de gemeente vastgesteld ten aanzien van armoede en ongelijkheid? 2. Welke (beleids-)instrumenten past de gemeente toe om armoede en ongelijkheid tegen te gaan? Het onderzoek van de rekenkamer heeft verschillende inzichten en bevindingen opgeleverd over het armoedebeleid en op het tegengaan van ongelijkheid in de gemeente Nissewaard. De kernbevindingen deelt de rekenkamer hieronder door de onderzoeksvragen bondig te beantwoorden. Voor een volledig beeld van de bevindingen en onderzoeksresultaten, verwijst de rekenkamer naar de nota van bevindingen. De uitgangspunten van het armoedebeleid zoals vastgelegd in de uitvoeringsnota, het Integrale beleidskader Sociaal Domein en het coalitieakkoord benadrukken het belang van toegankelijke ondersteuning, stress-sensitieve dienstverlening en een integrale, wijkgerichte aanpak waarin de leefwereld van de inwoner centraal staat. De afgelopen jaren is het persoonlijke contact echter stapsgewijs verminderd. Voorbeelden hiervan zijn het afschaffen van fysieke loketten van Thuis in de Wijk en de netwerkregisseurs. Deze keuzes lijken haaks te staan op de beleidsmatige focus op nabijheid en preventie. Er zijn nog wel fysieke loketten voor specifieke doelgroepen, zoals jongeren.

De gemeente streeft naar stress-sensitieve dienstverlening binnen de uitvoering van het armoedebeleid en met name in de schuldhulpverlening. Aandacht voor stress bij armoede en schulden is in lijn met recente wetenschappelijke inzichten over het effect van stress op handelingsperspectief. De gemeente Nissewaard toont daarmee in haar beleid oog voor de belevingswereld van haar inwoners. Het beleid van de gemeente Nissewaard is erop gericht dat haar inwoners zoveel mogelijk zelfstandig deelnemen aan de maatschappij. Maatschappelijke partners hebben een expliciete plek in het beleid van de gemeente en het is voor de gemeente belangrijk om een balans te vinden tussen vrijwillige en professionele inzet. De gedachte hierachter is dat maatschappelijke partners dichter bij inwoners staan, sneller signaleren en beter in staat zijn om hulp te bieden die aansluit bij de leefwereld van mensen. Deze visie sluit aan bij landelijke trends richting netwerkgericht werken en decentralisatie. De gemeente Nissewaard kent op het gebied van armoede twee opties voor maatwerk: de bijzondere bijstand en de Stichting Urgente Noden Nissewaard (SUNN). De bijzondere bijstandsregeling is gebonden aan strakke voorwaarden. Aanvragen die niet binnen de bijzondere bijstand vallen, worden in behandeling genomen door SUNN.

Rekenkamer Nissewaard | Armoede en ongelijkheid | 9.

De organisatorische structuur van Nissewaard laat zien dat de gemeente inzet op zowel probleemoplossende als preventieve interventies. Er is sprake van een spreiding van verantwoordelijkheden, waarbij elk team een duidelijke taak en doelgroep heeft. Door die functionele spreiding heeft de gemeente Nissewaard een groot aantal teams, waardoor er goede onderlinge afstemming nodig is om versnippering te voorkomen. De inzet van beleidsadviseurs en het preventieteam zijn belangrijke schakels om die afstemming te versterken. De gemeente Nissewaard kent een breed palet aan beleidsinstrumenten op het gebied van armoedebestrijding die de gehele keten van preventie tot toekenning afdekken. Daarnaast zet de gemeente instrumenten in die inclusiviteit bevorderen, zoals het beschikbaar stellen van de Rotterdampas voor minima. Ook niet minima kunnen een Rotterdampas kopen. Dit draagt bij aan een beleid waarin meedoen centraal staat. De individuele inkomenstoeslag wordt sinds september 2024 automatisch toegekend. Dit vergroot het bereik van de regeling. De gemeente Nissewaard moet voor de jaren 2026 en 2027 fors bezuinigen op het armoedebeleid. Uit een minima-effectrapportage van het Nibud blijkt dat elk van de onderzochte huishoudtypes haar maandbegroting rond zou moeten kunnen krijgen na de geplande bezuinigingen.

Uit deze rapportage blijkt ook dat van alle onderzochte type huishoudens het de gezinnen met kinderen en een inkomen tussen de 130% en 150% van het wettelijk sociaal minimum zijn er het meest op achteruitgaan per maand: zij zullen na de bezuinigingen gemiddeld €81,- per maand minder te besteden hebben.

Het Preventieteam van de gemeente Nissewaard vervult een centrale en verbindende rol binnen het armoedebeleid van de gemeente. Het team werkt integraal aan preventie, vroegsignalering en netwerkvorming, zowel binnen de gemeentelijke organisatie als met externe partners. De inzet van ervaringsdeskundigen, hoewel niet beleidsmatig gepland, blijkt effectief en wordt als waardevol ervaren. Door een breed en uitvoerend takenpakket, variërend van voorlichting op scholen tot ondersteuning bij financiële regelingen, draagt team Preventie bij aan het vroegtijdig voorkomen van schulden en armoede. De gemeente Nissewaard past stress-sensitieve dienstverlening succesvol toe binnen de schuldhulpverlening. Hoewel verbreding van deze aanpak binnen de gehele organisatie is opgenomen in het coalitieakkoord en de ontwikkelagenda, is de implementatie hiervan nog beperkt. Met name buiten de teams schuldhulpverlening en preventie, zoals bij frontoffice-medewerkers van Thuis in

Rekenkamer Nissewaard | Armoede en ongelijkheid | 10.

Nissewaard, wordt de werkwijze nog niet breed toegepast. Er is een duidelijke wens tot uitbreiding, maar dit vraagt om verdere opleiding en afstemming binnen de organisatie. Maatschappelijke organisaties in Nissewaard spelen een belangrijke rol in het bestrijden van armoede. Er bestaat een goed functionerend netwerk tussen de organisaties zelf, onder meer via het door de organisaties zelf opgerichte Financieel Platform. De samenwerking met de gemeente verloopt wisselend. Organisaties ervaren een gebrek aan regie vanuit de gemeente en missen structurele terugkoppeling op signalen die zij aandragen. Het Financieel Platform, dat weliswaar wel gefaciliteerd wordt door gemeente maar waarin de gemeente geen leidende rol neemt, wordt door sommige organisaties als een belangrijker overlegmoment ervaren dan gemeentelijke initiatieven zoals Thuis in Nissewaard. Deze signalen wijzen op het belang van meer regie vanuit de gemeente en betere afstemming met organisaties en partners. Preventie is een prioriteit voor de gemeente. Het preventieteam heeft hier een belangrijke rol in en voert diverse activiteiten uit op het gebied van financiële educatie. Regelingen en ondersteuning worden onder de aandacht gebracht met bezoeken aan doelgroepen en voorlichtingscampagnes. Proactieve communicatie bij life-events blijft op dit moment beperkt tot inwoners die 18 jaar worden.

Inwoners kunnen ook een vrijblijvend financieel adviesgesprek voeren met het preventieteam. Het preventieteam voert de wettelijke taken van de gemeente op het gebied van vroegsignalering uit. Het systeem waar de meldingen van betalingsachterstanden terecht komen functioneert goed. De manier waarop het preventieteam contact opneemt met inwoners met een betaalachterstand, hangt af van de situatie van de inwoner. De gemeente heeft door de inzet van combinatiefunctionarissen ‘ogen en oren’ in de wijken, maar zij spelen een beperkte rol bij informele vroegsignalering. Thuis in Nissewaard is de voornaamste toegang in het sociaal domein voor inwoners van Nissewaard. Daarnaast kunnen inwoners zelf naar de gemeente of maatschappelijk partners stappen. Inwoners die contact opnemen met TiN, worden doorverwezen naar de relevante afdelingen binnen de gemeente of maatschappelijke organisaties. TiN vervult een beperkte rol in het versterken van de samenwerking tussen maatschappelijke organisaties, waardoor het meer als sociale kaart fungeert dan als een integrale toegang. De gemeente Nissewaard heeft met de automatische toekenning van de individuele inkomenstoeslag, sinds september 2024, het bereik van inkomensondersteuning vergroot. De regeling versterkt de financiële veerkracht van huishoudens met een langdurig laag inkomen.

De samenwerking met Stichting Urgente Noden Nissewaard (SUNN) vormt een belangrijk aanvullend vangnet voor situaties waarin gemeentelijk beleid tekortschiet. De structurele afstemming tussen SUNN en de gemeente draagt bij aan signalering van beleidsmatige knelpunten en het verbeteren van aansluiting op acute of niet-standaard hulpvragen. De gemeente Nissewaard zet sinds 2022 nadrukkelijker in op casusregie om de ondersteuning aan inwoners met meervoudige of complexe problematiek beter te coördineren. Sinds begin 2024 zijn hiervoor formeel casusregisseurs actief, met name vanuit de Wmo. In de praktijk verloopt de samenwerking tussen professionals grotendeels informeel, doordat een duidelijke procesmatige en organisatorische inbedding van casusregie nog ontbreekt. Voor minder complexe casussen is het onduidelijk wanneer en hoe casusregie wordt ingezet.

Monitoring en evaluatie 8. Hoe en in welke mate heeft de gemeente inzicht in het behalen van doelen?

Rekenkamer Nissewaard | Armoede en ongelijkheid | 11.

9. Wat is het doelbereik van het armoede- en ongelijkheidbeleid? De gemeente Nissewaard heeft duidelijke beleidsdoelen geformuleerd op het gebied van armoedebestrijding en ongelijkheid, waaronder preventie, stress-sensitieve dienstverlening en kansengelijkheid. De gemeente bereikt deze doelen gedeeltelijk. Er is aantoonbare vooruitgang in bereik van regelingen en de doelmatigheid van de hulp, vooral dankzij automatische toekenning en de stress-sensitieve aanpak in de schuldhulpverlening. Tegelijkertijd is de feitelijke aanwezigheid in de buurten afgenomen, terwijl het beleid inzet op een wijkgerichte benadering. Dit kan ten koste gaan van zichtbaarheid en vertrouwen. De gemeente Nissewaard monitort en evalueert haar armoede- en schuldenbeleid op meerdere niveaus en op gestructureerde wijze. Beleidsdoelen zijn zowel breed als concreet geformuleerd en worden regelmatig getoetst aan de praktijk, zoals blijkt uit de tussentijdse evaluatie van de nota Financiële keten in beeld (2021) en de recente evaluatie van Thuis in Nissewaard. In de gemeentelijke visie op kansenongelijkheid wordt ongelijkheid in de verschillende typen kapitaal aan elkaar gekoppeld. Ongelijkheid hangt in Nissewaard samen met hoe de gemeente als voormalige groeikern is ontwikkeld. Vanuit de visie Nissewaard van 2040 worden de ruimtelijke en sociale opgaven als gevolg van deze ontwikkeling in samenhang aangepakt.

Nissewaard trekt samen met andere voormalige groeikernen op in de New Town Alliantie. De gemeente spant zich in om alle vier de typen kapitaal (zie hoofdstuk “Vooraf” in de nota van bevindingen) van inwoners te versterken. De inzet om het economisch kapitaal te versterken door de lokale arbeidsmarkt toekomstbestendig te maken is gericht op de langere termijn. Combinatiefunctionarissen hebben een rol bij het versterken van zowel sociaal als cultureel kapitaal. In het gezondheidsbeleid is aandacht voor het raakvlak tussen persoonlijk kapitaal en andere typen kapitaal.

Gemeenteraad 10. In hoeverre heeft de gemeenteraad voldoende zicht op de effectiviteit en efficiëntie van het beleid om zijn kaderstellende en controlerende taken uit te kunnen voeren? 11. Hoe vervult de raad zijn kaderstellende en controlerende rol op dit moment als het gaat om armoede en kansenongelijkheid, en hoe zou die rol er in de toekomst uit moeten zien? De gemeenteraad van Nissewaard wordt volledig geïnformeerd. Via jaarlijkse bestuursverslagen en de P&C-cyclus vindt de informatievoorziening structureel plaats. Daarnaast wordt de raad over actuele ontwikkelingen geïnformeerd via presentaties. Om bij te sturen, gebruikt de raad haar instrumentarium: regelmatig worden er moties ingediend en schriftelijke vragen gesteld.

Rekenkamer Nissewaard | Armoede en ongelijkheid | 12.

Conclusies en aanbevelingen Conclusies 1. Het armoedebeleid in Nissewaard is ambitieus Nissewaard beschikt over een breed pakket aan regelingen en voorzieningen om armoede te bestrijden en ongelijkheid te verkleinen. Eén van de sterke punten van het armoedebeleid is bijvoorbeeld de automatische toekenning van de individuele inkomenstoeslag. Hierdoor ontvangen meer huishoudens waar zij recht op hebben, zonder extra drempels of papierwerk. Het is een voorbeeld van beleid dat de inwoner centraal stelt. Ook het preventieteam is één van de sterke punten van Nissewaard: zij spelen een centrale en verbindende rol in de uitvoering. 2. Beleid en praktijk zijn soms in botsing De gemeente Nissewaard heeft zichzelf ten doel gesteld nabij en preventief te werken, met stresssensitieve dienstverlening als handelswijze. Toch laat de praktijk een ander beeld zien: een aantal fysieke loketten in de wijken zijn de laatste jaren gesloten. Dat beperkt de laagdrempelige toegang die in beleidsdocumenten juist zo belangrijk wordt gevonden. Het resultaat is dat inwoners de gemeente moeilijker weten te vinden, en dat beleidsambities niet worden waargemaakt. Daarnaast zijn niet alle front-office medewerkers getraind in stress-sensitieve dienstverlening. 3.

Maatschappelijke partners missen regie van de gemeente Het netwerk van maatschappelijke organisaties in Nissewaard functioneert goed; zij weten elkaar te vinden in het Financieel Platform. De rol van de gemeente is daarin echter beperkt. Organisaties ervaren te weinig sturing en missen structurele terugkoppeling op signalen die zij afgeven. Daarmee dreigt de gemeente kansen te laten liggen om het netwerk te versterken en burgers beter te bedienen.

Aanbevelingen 1. Herstel het persoonlijke contact De gemeente kan haar ambitie om nabij en preventief te werken alleen waarmaken wanneer inwoners de gemeente daadwerkelijk weten te vinden. Het is daarom raadzaam om fysieke toegangspunten in de wijken te heropenen of bestaande voorzieningen te versterken. Hiermee wordt de drempel verlaagd voor inwoners die digitaal minder vaardig zijn of moeite hebben de weg naar ondersteuning te vinden. Daarnaast verdient het aanbeveling om stress-sensitieve dienstverlening organisatiebreed door te voeren. Dit betekent dat ook frontoffice-medewerkers en medewerkers van Thuis in Nissewaard worden getraind in deze werkwijze. Zo ontstaat een consistente benadering die inwoners beter ondersteunt en het vertrouwen in de gemeente vergroot. 2. Borg de sterke onderdelen van het beleid Zet de automatische toekenning van regelingen, zoals de individuele inkomenstoeslag, structureel door. Automatische toekenning voorkomt dat inwoners afhaken door ingewikkelde procedures of gebrek aan kennis van regelingen, en vergroot het bereik van de ondersteuning aanzienlijk. Daarnaast kan de gemeente onderzoeken of meer regelingen zich lenen voor automatische toekenning. Ook het preventieteam verdient structurele borging en versterking. Dit team speelt een centrale rol in het vroegtijdig signaleren van problemen en het voorkomen van escalatie van schulden en armoede.

De gemeente kan deze kracht benutten door het team voldoende capaciteit, mandaat en middelen te geven.

Rekenkamer Nissewaard | Armoede en ongelijkheid | 13.

3. Neem nadrukkelijker de regie in het netwerk van partners Pak een actieve regierol richting maatschappelijke organisaties door structurele overlegmomenten te organiseren, signalen systematisch terug te koppelen en afspraken vast te leggen. Dit versterkt samenwerking en verhoogt de effectiviteit van het gezamenlijke armoedebeleid.

Rekenkamer Nissewaard | Armoede en ongelijkheid | 14.

Reactie van college van B&W

Rekenkamer Nissewaard | Armoede en ongelijkheid | 15.

Rekenkamer Nissewaard | Armoede en ongelijkheid | 16.

Rekenkamer Nissewaard | Armoede en ongelijkheid | 17.

Rekenkamer Nissewaard | Armoede en ongelijkheid | 18.

Rekenkamer Nissewaard | Armoede en ongelijkheid | 19.

Nota van bevindingen

Rekenkamer Nissewaard | Armoede en ongelijkheid | 20.

Vooraf: de context van Nissewaard Dit onderzoek naar armoede en ongelijkheid start met een nadere kennismaking met de inwoners van de gemeente Nissewaard. Armoedebeleid en beleid om ongelijkheid tegen te gaan moet passen bij, en afgestemd zijn op, de inwoners van de gemeente. Waar de ene gemeente veel ZZP’ers heeft met een groot armoederisico, kent een andere gemeente vooral veel intergenerationele armoede.3 In dit hoofdstuk wordt nader ingegaan op de specifieke context van de gemeente Nissewaard en maken we kennis met Dennis, Shannah en Omar. Dit zijn drie fictieve personen die tijdens het rapport worden gevolgd in hun persoonlijke situatie.

Het kwantificeren van armoede en ongelijkheid Armoede Het definiëren van ‘armoede’ kan op veel verschillende manieren. De meeste definities richten zich op een tekort aan financiële middelen om een minimaal consumptieniveau te hanteren.4 Veelal is er geen aandacht voor secundaire levensbehoeften zoals deelname aan het sociale leven of luxe goederen (zoals verjaardagscadeaus). Echter kunnen deze tekorten wel leiden tot een verminderde positie in de samenleving. De overige ‘tekorten’ komen terug in de definitie van ongelijkheid. Recent hebben SCP, CBS en NIBUD een nieuwe definitie van armoede geïntroduceerd in het publiek debat.5 In deze nieuwe definitie wordt uitgegaan van besteedbaar inkomen per huishouden. Daardoor vallen bijvoorbeeld huishoudens met weinig inkomen, maar veel spaargeld (bijvoorbeeld sommige gepensioneerden) niet meer binnen de definitie van armoede. Deze definitie wordt vooral gebruikt in onderzoeken over populatie, maar niet voor het bepalen van grenzen voor het verstrekken van ondersteuningsmaatregelen. Daarvoor gebruiken gemeenten, zo ook Nissewaard, percentages van het wettelijk sociaal minimum en een vermogensgrens. Tabel 1 van Hoofdstuk 1 bevat een overzicht van de ondersteuningsmaatregelen in Nissewaard en de inkomens- en vermogensgrenzen die de gemeente Nissewaard hanteert.

Ongelijkheid Hoewel economische ongelijkheid in het publieke debat veel aandacht krijgt, bestaat ongelijkheid uit meerdere facetten. Er bestaan verschillende manieren en theorieën om ongelijkheid te beschrijven en te duiden. In recent onderzoek, bijvoorbeeld door het Sociaal en Cultureel Planbureau6 (hierna: SCP), wordt naast economisch kapitaal ook naar de verdeling van andere hulpbronnen gekeken. Dit komt voort uit de hulpbronnentheorie die voor het eerst werd uitgewerkt door de Franse socioloog Pierre Bourdieu. Het SCP heeft in het onderzoek ‘Eigentijdse Ongelijkheid7’ het onderscheid gemaakt tussen vier zogeheten hulpbronnen: economisch kapitaal ofwel ‘wat je hebt’, sociaal kapitaal ofwel ‘wie je kent’, cultureel kapitaal ‘waar je bij hoort’ en persoonskapitaal ofwel fysieke en mentale gezondheid en capaciteiten om mee te doen. Het hebben van een netwerk dat steun biedt of je verder helpt; kunnen voldoen aan wat de moderne maatschappij van iemand vraagt (zoals het kunnen gebruiken van een computer of de Engelse taal spreken); niet alleen fysiek gezond zijn, maar ook mentaal; en hoe je 3 Intergenerationele armoede is armoede die overgaat van generatie op generatie. 4 CBS. (z.d.). Begrippenlijst. 5 SCP, CBS, NIBUD. (17 oktober 2024). De nieuwe methode om armoede in Nederland te meten 6 Sociaal Cultureel Planbureau (2023). Eigentijdse ongelijkheid.

7 Sociaal Cultureel Planbureau (2023). Eigentijdse ongelijkheid.

Rekenkamer Nissewaard | Armoede en ongelijkheid | 21.

eruitziet: het zijn allemaal elementen die bepalend zijn voor posities in de samenleving, en die de kansen van mensen kunnen vergroten of beperken. Deze vier typen kapitaal, ofwel hulpbronnen, zijn met elkaar verbonden en kunnen elkaar versterken. Bijvoorbeeld, economisch kapitaal kan worden omgezet in cultureel kapitaal door middel van onderwijs, of in sociaal kapitaal door middel van strategische investeringen in sociale netwerken. Door deze vier typen kapitaal in beschouwing te nemen, kan een diepgaander begrip van ongelijkheid worden ontwikkeld, aangezien ze elk verschillende dimensies van macht en toegang tot hulpbronnen binnen een samenleving belichten. In dit onderzoek wordt ongelijkheid dan ook beschreven aan de hand van deze vier typen kapitaal. In bijlage 2 staat een overzicht van de indicatoren die daarvoor zijn gebruikt. Deze zijn deels gebaseerd op eerder uitgevoerd onderzoek door het CBS of de GGD en deels verzameld voor dit onderzoek via het Citisenspanel.8 De typen kapitaal worden besproken en toegelicht langs de lijnen van acht typen inwoners uit de gemeente Nissewaard.

Wat kenmerkt de inwoners van Nissewaard De gemeente Nissewaard is een verstedelijkte gemeente, die met name in de jaren ’70 en ’80 als een van ‘New Towns’ snel gegroeid is. Ook voor de nabije toekomst is groei voorzien. De ontwikkeling van de gemeente Nissewaard werd en wordt sterk beïnvloed door de aangrenzende gemeente Rotterdam, zowel wat betreft bevolkingsgrootte als op sociaal gebied. In eerder onderzoek van de rekenkamer naar het thema wonen kwam naar voren dat de snelle groei van de gemeente heeft geleid tot een eenzijdige bevolkingssamenstelling, waarbij relatief veel inwoners een zwakkere sociaaleconomische positie hebben. Om een beeld te krijgen van de kenmerken van groepen inwoners hebben wij een model gebruikt dat op basis van een grote hoeveelheid data en indicatoren een inschatting geeft van de groepen inwoners in Nissewaard, en hoe deze vertegenwoordigd zijn.

Kenmerken van de acht inwonerprofielen Elk van deze acht profielen heeft eigen kenmerken. De profielen onderscheiden we van elkaar op basis van enkele bepalende kenmerken: inkomen, opleidingsniveau, sociaal netwerk en de houding ten opzichte van de overheid. Profiel: Oranje • Alle leeftijden • Praktisch opgeleid. • Inkomen modaal of onder modaal. • Weinig vertrouwen in de gemeente; moet actief worden opgezocht.

Profiel: Rood • Leeftijd 55 jaar en ouder. • Opleidingsniveau theoretisch. • Inkomen hoger dan gemiddeld. • Met (pre)pensioen.

Profiel: Groen • Leeftijd 65 jaar en ouder. • Inkomen beneden modaal. • Praktisch opgeleid.

Profiel: Geel • Leeftijd tussen de 30 en 65. • Inkomen modaal of boven modaal.

8 Het Citisenspanel bestaat uit 75.000 leden die wekelijks vragen krijgen voorgelegd. Meer informatie hierover is te vinden in

bijlage 2.

Rekenkamer Nissewaard | Armoede en ongelijkheid | 22.

•

Gepensioneerd, wonen alleen of met hun partner. • Worden lastig bereikt door de gemeente. Profiel: Bruin • Leeftijd 30 - 65 jaar. • Inkomen beneden modaal of modaal. • Opleidingsniveau praktisch. • Gezinnen met kinderen. • Veel last van schaamte rondom geldproblematiek.

•

Profiel: Paars • Leeftijd tussen de 18 en 40. • Theoretisch opgeleid. • Verdienen boven modaal óf gaan dit binnenkort doen.

Profiel: Blauw • Leeftijd tot 45. • Praktisch of theoretisch opgeleid. • Gemiddeld inkomen. • Alleenstaand of samenwonend, vaak voor het eerst in een koopwoning.

Opleidingsniveau theoretisch.

Profiel: Roze • Leeftijd 25 tot 65 jaar. • Praktisch opgeleid. • Beneden modaal inkomen. • Weinig vertrouwen in de overheid en moeilijk te bereiken.

De verdeling over de gemeente Nissewaard In onderstaand overzicht zijn de inwoners van Nissewaard ingedeeld in de 8 profielen. De grijze linkerbalk toont telkens het percentage van een bepaalde groep gemiddeld in Nederland, de gekleurde rechterbalk toont het percentage van een bepaalde groep in de gemeente Nissewaard. De kenmerken van de profielen zijn hierboven toegelicht. 35 30 25 20 15 10 5 0 Oranje

Groen

Bruin

Paars

Rood

Geel

Roze

Blauw

Rekenkamer Nissewaard | Armoede en ongelijkheid | 23.

Uit de analyse van de inwonerprofielen van Nissewaard blijkt dat de gemeente Nissewaard substantieel meer inwoners in het bruine profiel heeft dan gemiddeld in Nederland. Veel inwoners uit het bruine profiel hebben een gezin met kinderen. Binnen die gezinnen hebben ouders voornamelijk een praktische opleiding gedaan. Zij werken in loondienst, bijvoorbeeld in de technische sector of in de gezondheidszorg. Inwoners in dit profiel beschikken over de basisvaardigheden om mee te doen in de maatschappij. Ze kunnen bijvoorbeeld goed omgaan met computers en hebben een basis in de Engelse taal. Nissewaard kent ook veel inwoners met het groene en roze profiel. Inwoners met het groene profiel zijn vooral ouderen van 65 jaar of ouder, gepensioneerd en rondkomen van een inkomen dat net onder modaal ligt. Inwoners met het roze profiel zijn vak slecht zichtbaar en moeilijk te bereiken. Ze zijn praktisch opgeleid en verdienen beneden modaal. De profielen paars, rood en blauw komen in Nissewaard minder voor dan in de rest van Nederland. Inwoners uit deze profielen hebben met elkaar gemeen dat ze vaker hoogopgeleid zijn, hebben gemiddeld tot veel vertrouwen in de overheid en zijn betrokken bij hun omgeving. Dit is ook het geval bij het gele profiel, dat ook veel voorkomt in Nissewaard. Dit profiel komt weinig in aanraking met armoede en speelt daarom geen grote rol in dit onderzoek.

De verdeling van de profielen in Nissewaard wordt hieronder geduid aan de hand de vier typen kapitaal. Daarnaast is opgenomen wat de rol van gemeente zou kunnen zijn in het vergroten van deze vier factoren. Later in de rapportage (hoofdstuk 4) wordt ingegaan op het gemeentelijke beleid hieromtrent en in hoeverre dat aansluit bij de problematiek in de gemeente Nissewaard.

Economisch kapitaal – ‘wat je hebt’ De inwoners van de gemeente Nissewaard staan er relatief zwak voor wat betreft economisch kapitaal. Het grote aandeel sociale huurwoningen is hierbij een relevant aspect. De woningvoorraad in Nissewaard bestaat voor 37% uit sociale huurwoningen, ten opzichte van 28% gemiddeld in Nederland.9 De inwoners uit het meest voorkomende profiel (bruin) verdienen modaal of onder modaal. Zij zijn doorgaans praktisch opgeleid. Het aantal bijstandsuitkeringen ligt met 5.6% iets hoger dan gemiddeld in Nederland (4.7%).10 Het werkloosheidspercentage is vergelijkbaar met de rest van Nederland. Bij geldzorgen kunnen inwoners uit het bruine profiel over het algemeen niet terecht bij mensen in hun omgeving om geld (meer dan €2500) te lenen. Inwoners uit dit profiel weten niet altijd waar zij terecht kunnen als ze hulp nodig hebben. Als zij hun baan verliezen is de kans groot dat zij in de problemen komen. Ook de kleinere groep inwoners met het roze en groene profiel zijn economisch kwetsbaar Vooral mensen met een roze profiel weten de gemeente moeilijk te vinden, terwijl zij juist vaak baat hebben bij ondersteuning. Deze groep heeft vaak weinig reserves tot hun beschikking bij een financiële tegenslag.

In Nissewaard heeft 11.9% van de huishoudens (geregistreerde) problematische schulden, ten opzichte van 8.9% in Nederland.11 Inwoners uit het bruine profiel zullen minder snel naar de gemeente stappen voor hulp bij schulden, omdat hun vertrouwen in de overheid relatief laag is en zij veel schaamte

9 Waarstaatjegemeente.nl. (z.d.) Lokale monitor wonen. Geraadpleegd op 26 februari 2025 van

https://www.waarstaatjegemeente.nl/mosaic/dashboard/lokale-monitor-wonen 10 Waarstaatjegemeente.nl. (z.d.). Participatiewet. Geraadpleegd op 20 februari 2025 van

https://www.waarstaatjegemeente.nl/mosaic/gemeentelijke-monitor-sociaal-domein/4--participatiewet 11 CBS. (z.d.). Schuldenproblematiek in beeld. Geraadpleegd op 20 februari 2025 van

https://dashboards.cbs.nl/v5/SchuldenproblematiekInBeeld/

Rekenkamer Nissewaard | Armoede en ongelijkheid | 24.

ervaren rondom geldzorgen en armoede. Ook zullen zij in hun sociale omgeving niet snel hulp vinden op het gebied van geldzorgen. Hoe vergroot je economisch kapitaal? Het vergroten van economisch kapitaal krijgt veel aandacht in de lokale en landelijke politiek. De rol van gemeenten hierin is vooral het ondersteunen van inwoners met lagere inkomens met gemeentelijke minimaregelingenregelingen. Het bereiken van de groepen die ondersteuning het hardst nodig hebben is daarin cruciaal. Daarnaast kunnen gemeenten investeren in het duurzaam vergroten van economisch kapitaal door middel van preventie (lessen in omgaan met geld) en investeren in kansengelijkheid op scholen (bijvoorbeeld in zwakkere wijken).

Sociaal kapitaal – ‘wie je kent’ Het sociale netwerk van inwoners in het bruine profiel is waardevol, maar vaak ook beperkt in capaciteit. Inwoners in dit profiel hebben doorgaans mensen om zich heen die hen zouden kunnen helpen bij klussen in huis of bij het doen van boodschappen als dit zelf niet lukt. Inwoners uit zowel het groene, roze en het bruine profiel vaak weinig tot geen mensen in hun omgeving hebben die hen kunnen helpen met bijvoorbeeld het aanvragen van regelingen of met medisch advies. Dit betekent dat er in Nissewaard veel inwoners zijn die weinig kennis en ondersteuning in hun directe omgeving hebben. Er zijn weinig mensen in hun omgeving buiten hulpverleners om waar ze persoonlijke zaken mee kunnen bespreken en ze hebben niet altijd mensen om zich heen die kunnen helpen, bijvoorbeeld bij klussen in huis, boodschappen of voor langdurige zorg. Inwoners in het bruine en roze profiel hebben relatief weinig vertrouwen in de overheid en andere instanties. Ook zijn ze minder betrokken bij hun omgeving: deze inwoners zijn bijvoorbeeld minder vaak lid van verenigingen of een gemeenschap. Hoe vergroot je sociaal kapitaal? Sociaal kapitaal gaat over netwerk en omgeving. De afgelopen jaren is het versterken van de omgeving in veel gemeenten integraal onderdeel geworden van het beleid voor het sociaal domein. De eigen verantwoordelijkheid van inwoners staat dan voorop.

Het versterken van sociale netwerken doen gemeenten veelal door buurtontmoetingspunten te realiseren, bijvoorbeeld in combinatie met inloopmiddagen van wijkteams. Hier komen sociale interactie en vroegsignalering samen.

Cultureel kapitaal – ‘waar je bij hoort’ De meeste inwoners van Nissewaard beschikken over de belangrijkste vaardigheden om mee te doen in de huidige maatschappij. Inwoners in het bruine profiel hebben een basiskennis van de Engelse taal en hebben digitale basisvaardigheden. Wel vinden deze inwoners het vaak lastig om zelf naar de gemeente te stappen voor hulp. Inwoners met het groene profiel hebben vaker moeite met het begrijpen brieven van de gemeente, spreken zij over het algemeen weinig Engels en zijn zij minder digitaal vaardig dan inwoners uit andere profielen Inwoners in het groene en bruine profiel doen minder vaak via het verenigingsleven mee aan de maatschappij. Inwoners met het groene profiel wonen wel vaker in buurten waar inwoners voor elkaar klaar staan. Inwoners met het roze profiel zijn ook vaak weinig betrokken bij hun omgeving. Dit komt veelal omdat ze vooral bezig zijn het hoofd boven water te houden. Het percentage laaggeletterdheid

Rekenkamer Nissewaard | Armoede en ongelijkheid | 25.

ligt in Nissewaard rond het landelijk gemiddelde van 12%.12 Hoewel dit beeld dus niet uitzonderlijk is, vormt laaggeletterdheid voor veel inwoners wel een barrière om mee te doen en ook om bijvoorbeeld regelingen aan te vragen. Hoe vergroot je cultureel kapitaal? Cultureel kapitaal beschrijft de hulpbronnen die gaan over waar je bij hoort. Vaak is dit afhankelijk van opvoeding en sociale omgeving waarin je opgroeit. De rol van de gemeente is beperkt in het vergroten van cultureel kapitaal. Wel voeren gemeenten in toenemende mate beleid op het tegengaan van laaggeletterdheid en het ondersteunen van inwoners met het invullen van formulieren of ingewikkelde procedures van de overheid. Daarnaast hebben vrijwel alle gemeenten een ‘meedoenbudget’. Bijvoorbeeld in de vorm van een pas met tegoed, zoals de Rotterdampas, of een kindpakket. Dit zorgt ervoor dat mensen mee kunnen doen in de maatschappij door bijvoorbeeld naar de bioscoop of sportclub te gaan.

Persoonlijk kapitaal – ‘wie je bent’ Inwoners van Nissewaard zijn op een paar vlakken iets minder gezond dan de rest van Nederland. Inwoners ervaren dit zelf ook zo: in Nissewaard waardeert 66.1% van de inwoners de eigen gezondheid als goed, tegenover 69% in Nederland als geheel.13 In Nissewaard voldoen inwoners minder vaak aan de beweegrichtlijn dan in de rest van Nederland: voor 41.6% van de inwoners van Nissewaard lukt dit, gemiddeld in Nederland is dit 46.8%. Meer inwoners kampen in Nissewaard dan ook met overgewicht: bij 21.7% van de inwoners van Nissewaard is hier sprake van, ten opzichte van het gemiddelde in heel Nederland van 16.5%. Inwoners van Nissewaard voldoen wel vaker aan de richtlijn voor alcoholgebruik: 49.7% van de inwoners van Nissewaard voldoet aan de richtlijn, ten opzichte van 43.1% in de rest van Nederland. De statistieken over de ervaren mentale gezondheid zijn in Nissewaard vergelijkbaar met de rest van Nederland. Hoe vergroot je persoonlijk kapitaal? Persoonlijk kapitaal richt zich primair op mentale en fysieke gezondheid. Gemeenten, en ook Nissewaard, investeren via het Sportakkoord of het JOGG-programma (jongeren op gezond gewicht) in de fysieke gezondheid van inwoners. In bepaalde regio’s, bijvoorbeeld in Twente, wordt er fors geïnvesteerd in het terugbrengen van drankgebruik onder jongeren. Dit gebeurt veelal in samenwerking met de GGD.

Mentale gezondheid is voor een gemeente lastiger om te verbeteren. Laagdrempelige mentale ondersteuning voor jongeren, bijvoorbeeld op scholen of door een POH GGZ Jeugd bij de huisarts, zijn manieren om voorzieningen te bieden die hieraan bijdragen.

12 GeletterdheidInZicht.nl (z.d.). Aantal laaggeletterden naar regio. Geraadpleegd op 26 februari 2025. 13 Buurtatlas RIVM. (2024). Gezondheid en leefstijl per buurt, wijk en gemeente. Geraadpleegd op 26 februari 2025

Rekenkamer Nissewaard | Armoede en ongelijkheid | 26.

1. Armoedebeleid Dit hoofdstuk beschrijft hoe het armoedebeleid van de gemeente Nissewaard eruitziet en op welke manier de resultaten van het armoedebeleid worden gemonitord. Daarnaast worden de voorgenomen bezuinigingen op het armoedebeleid in kaart gebracht. Dit hoofdstuk geeft antwoord op de volgende deelvragen: 1. 2. 8. 9.

Welke ambities en doelstellingen heeft de gemeente vastgesteld ten aanzien van armoede en ongelijkheid? Welke (beleids-)instrumenten past de gemeente toe om armoede en ongelijkheid tegen te gaan? Hoe en in welke mate heeft de gemeente inzicht in het behalen van doelen? Wat is het doelbereik van het armoede- en ongelijkheidbeleid?

1.1 Het armoedebeleid van de gemeente Nissewaard tussen 2019 en 2025 Kernbevinding: De uitgangspunten van het armoedebeleid zoals vastgelegd in de uitvoeringsnota, het Integrale beleidskader Sociaal Domein en het coalitieakkoord benadrukken het belang van toegankelijke ondersteuning, stress-sensitieve dienstverlening en een integrale, wijkgerichte aanpak waarin de leefwereld van de inwoner centraal staat. De afgelopen jaren is het persoonlijke contact echter stapsgewijs verminderd. Voorbeelden hiervan zijn het afschaffen van fysieke loketten van Thuis in de Wijk en de netwerkregisseurs. Deze keuzes lijken haaks te staan op de beleidsmatige focus op nabijheid en preventie. Er zijn nog wel fysieke loketten voor specifieke doelgroepen, zoals jongeren. De gemeente Nissewaard heeft als doel dat alle inwoners, ongeacht hun financiële situatie, kunnen deelnemen aan de maatschappij.14 15Belangrijke punten voor de gemeente zijn het inzetten op preventie, stress-sensitieve dienstverlening en een wijkgerichte aanpak. In het coalitieakkoord (2022) wordt waardering uitgesproken voor de lijn die middels het bestaande armoedebeleid was ingezet. De coalitie wilde dit beleid vooral onderhouden en verbeteren waar mogelijk.

Speerpunten uit het coalitieakkoord zijn dan ook het verkleinen van kansenongelijkheid, het doorbreken van intergenerationele armoede, inzet op verminderen van schulden, speciale aandacht voor kinderen, jongeren en ouderen, en preventie, bijvoorbeeld door te blijven inzetten op financiële educatie. Het coalitieakkoord benoemt ook nadrukkelijk het belang van stress-sensitieve dienstverlening vanwege de stress die financiële problemen met zich meebrengen. Deze speerpunten zijn verder uitgewerkt in het Integraal Beleidskader Sociaal Domein (2022). Hierin beschrijft de gemeente de maatschappelijke opgave op het gebied van bestaanszekerheid in Nissewaard en stelt zichzelf als helder doel om de bestaanszekerheid te versterken.16 De eigen leefwereld en het eigen netwerk van inwoners staat hierin centraal: […] Dat impliceert dat voorzieningen en ondersteuning niet meer verkokerd vanuit wetten, instituten, diagnoses en disciplines ingezet worden, maar juist zoveel mogelijk verweven zijn in en met het dagelijks leven van inwoners, in hun eigen buurt en in samenhang met hun eigen sociale netwerk.17 Deze focus op de eigen leefomgeving van inwoners was in lijn met het concept Thuis in de Wijk, dat in 2017 is opgericht.

14 Gemeente Nissewaard. (2022). Integraal beleidskader sociaal domein, p.8. 15 Gemeente Nissewaard. (2022). Coalitieakkoord Samen bouwen op Nissewaard. 16 Gemeente Nissewaard. (2022). Integraal beleidskader sociaal domein, p.25. 17 Gemeente Nissewaard. (2022). Integraal beleidskader sociaal domein, p.8.

Rekenkamer Nissewaard | Armoede en ongelijkheid | 27.

Van Thuis in de Wijk (2017-2023) naar Thuis in Nissewaard (2023-nu) Thuis in de Wijk was een initiatief in de gemeente Nissewaard, gestart in 2017, dat zich richtte op het verbeteren van de leefbaarheid in wijken en het bieden van ondersteuning aan inwoners. Het is een samenwerking tussen diverse organisaties, waaronder Kwadraad, MEE Plus, Pameijer, Stichting Welzijn Ouderen (SWO), Jongeren op Zuid (JOZ), en de gemeente Nissewaard. Op meerdere locaties in Nissewaard waren spreekuren waar inwoners zonder afspraak binnen kunnen lopen voor ondersteuning. 18 In 2023 stopte Thuis in de Wijk en werd Thuis in Nissewaard (hierna: TiN). Met deze naamsverandering sloten ook alle fysieke loketten. Inwoners kunnen nu contact opnemen per telefoon of e-mail. Ook kunnen inwoners via de website www.thuisinnissewaard.nl informatie vinden over ondersteuning; TiN is ook een sociale kaart. Overigens zijn er voor specifieke doelgroepen wel fysieke loketten, zoals het Jongerenpunt. De partners van TiN verzorgen een groot deel van de algemeen toegankelijke voorzieningen in het sociaal domein, zoals maatschappelijk werk, jongerenwerk, welzijnswerk voor ouderen en ondersteuning voor mensen met psychosociale problemen. Uit de interviews blijkt dat er bij de start van TiN bewust voor is gekozen om Werk en Inkomen niet onder te brengen bij TiN.

Uit de recent afgeronde evaluatie blijkt echter dat bestaanszekerheid voor veel inwoners die contact zoeken via TiN een belangrijk thema is. Zie ook paragraaf 2.6.

De Ontwikkelagenda Sociaal Domein (2022)19 operationaliseert de doelen uit het coalitieakkoord en het Integrale Beleidskader Sociaal Domein. In de Ontwikkelagenda ligt de nadruk op financiële beheersing en het vergroten van de impact van sociaal beleid. Opmerkelijk is dat terwijl het Integrale Beleidskader en de Uitvoeringsnota uit 201920 de nadruk op preventie en de eigen leefomgeving leggen, in de Ontwikkelagenda is opgenomen dat de bijdrage voor het team netwerkregisseurs stopt. Uit de gesprekken blijkt dat de netwerkregisseurs in Nissewaard zich bezighielden met het ondersteunen, versterken, verbeteren en verbinden van het netwerk van welzijn, zorg en onderwijs partners op het preventieve vlak. Dit takenpakket overlapte gedeeltelijk met het takenpakket van het preventieteam. Mede hierom is de functie van netwerkregisseurs komen te vervallen.

18 Persbericht Kwadraad. (2018). Via https://www.kwadraad.nl/nieuws/thuis-in-de-wijk/, geraadpleegd op 3 juni 2025. 19 Gemeente Nissewaard. (2022). Ontwikkelagenda deel 2: Inspanningen voor het sociaal domein, 2022-2026. 20 Gemeente Nissewaard. (2019). Financiële keten in beeld.

Rekenkamer Nissewaard | Armoede en ongelijkheid | 28.

De gemeente focust op stress-sensitieve dienstverlening en preventie Kernbevinding: De gemeente streeft naar stress-sensitieve dienstverlening binnen de uitvoering van het armoedebeleid en met name in de schuldhulpverlening. Aandacht voor stress bij armoede en schulden is in lijn met recente wetenschappelijke inzichten over het effect van stress op handelingsperspectief.21 De gemeente Nissewaard toont daarmee in haar beleid oog voor de belevingswereld van haar inwoners. In de beleidsdocumenten van de gemeente Nissewaard wordt stress-sensitieve dienstverlening nadrukkelijk benoemd als onderdeel van hun benadering binnen het armoede- en schuldenbeleid. De Nota Financiële Keten benoemt expliciet de negatieve impact van chronische stress op het handelingsperspectief van inwoners met financiële problemen. Stress-sensitief werken wordt daarbij genoemd als een noodzakelijke aanvulling op formele schuldhulpverlening. Ook in het Integraal Beleidskader Sociaal Domein komt dit gedachtegoed terug: inwoners worden benaderd vanuit een positief mensbeeld en ondersteuning moet zo veel mogelijk aansluiten op de leefwereld. Als in de leefwereld van inwoners met financiële problemen stress een grote factor is, moet de gemeente daarop inspelen. In de Ontwikkelagenda Sociaal Domein wordt stress-sensitieve dienstverlening wat beperkter uitgewerkt, maar het begrip wordt wel incidenteel genoemd.

In hoofdstuk 3 (Uitvoering) gaat dit rapport dieper in op de manier waarop stress-sensitieve dienstverlening is verankerd in de uitvoering van het armoedebeleid. Veel (wetenschappelijke) studies benadrukken dat vroegsignalering en preventieve interventies (zoals op school of via wijkteams) effectiever en goedkoper zijn dan latere interventies.22 Nissewaard erkent dit en bouwt hier beleidsmatig op voort: “Preventie wordt door de coalitie zeer belangrijk geacht en er is door het gehele coalitieakkoord aandacht voor. […] het belang van preventie beschreven, zowel gericht op gezonde en gelukkige inwoners, als op beheersbaarheid van kosten in het sociaal domein”.23

1.2 De inzet van maatschappelijke partners Kernbevinding: Het beleid van de gemeente Nissewaard is erop gericht dat haar inwoners zoveel mogelijk zelfstandig deelnemen aan de maatschappij. Maatschappelijke partners hebben een expliciete plek in het beleid van de gemeente en het is voor de gemeente belangrijk om een balans te vinden tussen vrijwillige en professionele inzet. De gedachte hierachter is dat maatschappelijke partners dichter bij inwoners staan, sneller signaleren en beter in staat zijn om hulp te bieden die aansluit bij de leefwereld van mensen. Deze visie sluit aan bij landelijke trends richting netwerkgericht werken en decentralisatie. In de gemeente Nissewaard zetten tal van maatschappelijke organisaties zich in om armoede en ongelijkheid tegen te gaan. Dit geldt ook voor het sociaal domein in brede zin. De gemeente beschrijft de rol van externe partners en maatschappelijke partijen expliciet in haar beleid. De gemeente onderscheidt vier typen partners:24 1. Vrijwillige partners. Dit zijn organisaties die belangeloos bijdragen aan het sociaal domein. Dit zijn organisaties zoals de Voedselbank, Humanitas en Budgetmaatjes. De gemeente ziet het als haar rol deze organisaties te koesteren en om de randvoorwaarden mogelijk te maken waaronder deze organisaties hun activiteiten kunnen uitvoeren. 2. Professionele partners.

Deze organisaties dragen bij aan het sociaal domein op basis van financiering door de gemeente. Soms zijn zij expliciet onderdeel van de uitvoering van het 21 Guddens, C., Hage, A., & Noordermeer, M. (2020). Armoede is een complex probleem. Sociaal Bestek, 82, 20-21. 22 Arum S. van, R. Broekroelofs & H. van Xanten. (2020). Sociale (wijk)teams: vijf jaar later. Movisie. Via

https://www.movisie.nl/sites/movisie.nl/files/2020-05/Rapport-Sociale-wijkteams-vijf-jaar-later-2020.pdf. 23 Gemeente Nissewaard. (2022). Ontwikkelagenda deel 2: Inspanningen voor het sociaal domein, 2022-2026, p.40. 24 Gemeente Nissewaard. (2022). Integraal beleidskader sociaal domein, p. 33

Rekenkamer Nissewaard | Armoede en ongelijkheid | 29.

gemeentelijk beleid. Organisaties in deze categorie zijn bijvoorbeeld JOZ (jongerenwerk), Kwadraad (algemeen maatschappelijk werk) en SWO (welzijn voor ouderen). 3. Specialistische partners. Deze organisaties voeren het geïndiceerde aanbod uit. Dit zijn bijvoorbeeld organisaties die jeugdzorg aanbieden. 4. Gelieerde partners. Deze organisaties hebben een autonome rol. Vanuit deze rol dragen zij bij aan het sociaal domein in bredere zin. Dit zijn bijvoorbeeld scholen, woningcorporaties en gezondheidscentra. De gemeente ziet (vrijwillige) maatschappelijk partners als onderdeel van de financiële keten.25 De gemeente zet het aanbod van deze partijen bewust in. Het streven is om een balans te vinden tussen de inzet van professionals en de inzet van vrijwilligers. Dat is een balans tussen het inzetten van goedkopere ondersteuning via vrijwilligersorganisaties enerzijds en professionele ondersteuning bij zwaardere problematiek anderzijds. Op deze manier kan de inzet van maatschappelijk partners bijdragen aan het verminderen van de kosten voor de gemeente op het gebied van armoede.

Thuis in Nissewaard moet bijdragen aan dit doel: met deze integrale ingang wil de gemeente bereiken dat er meer oplossingen in het eigen netwerk van inwoners en in het maatschappelijk voorveld worden gevonden.26 Thuis in Nissewaard verwijst inwoners daarom door naar verschillende maatschappelijke organisaties, die ook op de website van Thuis in Nissewaard vermeld staan. De gemeente streeft ernaar om het samenspel tussen alle betrokkenen in het sociaal domein te bevorderen, zodat de verschillende partijen onderlinge verbondenheid ervaren én uitstralen richting inwoners.27 Er bestaat een goed functionerend netwerk tussen de organisaties zelf, onder meer via het door de organisaties zelf opgerichte Financieel Platform. Wel hebben de organisaties de wens voor meer regie vanuit de gemeente. In Hoofdstuk 3 (Uitvoering) gaat het rapport hier dieper op in. De gemeente ondersteunt een aantal maatschappelijke organisaties met een subsidie. Hiermee kan een organisatie bijvoorbeeld activiteiten bekostigen die bijdragen aan de gemeentelijke doelen of (deels) in de kosten van de accommodatie voorzien. Een aantal organisaties heeft een meer expliciete rol in de inrichting van het gemeentelijke beleid. Zo voeren het Jeugdfonds Sport en Cultuur en de Stichting Leergeld de regelingen op het gebied van sport, cultuur en educatie voor kinderen uit.

De gemeente ondersteunt de Stichting Urgente Noden Nissewaard door een medewerker één dag per week te detacheren. Deze gedetacheerde medewerker heeft de functie van coördinator en voert de dagelijkse werkzaamheden van de stichting uit. De tabel in bijlage 3 geeft een indicatie van de maatschappelijke organisaties die in Nissewaard actief zijn op het gebied van armoede. Dit overzicht is niet uitputtend omdat niet alle (kleine) vrijwilligersorganisaties hierin zijn opgenomen.

Maatwerk: bijzondere bijstand en Stichting Urgente Noden Nissewaard Kernbevinding: De gemeente Nissewaard kent op het gebied van armoede twee opties voor maatwerk: de bijzondere bijstand en de Stichting Urgente Noden Nissewaard (SUNN). De bijzondere bijstandsregeling is gebonden aan strakke voorwaarden. Aanvragen die niet binnen de bijzondere bijstand vallen, worden in behandeling genomen door SUNN. Voor inwoners die te maken hebben met acute geldproblemen in bijzondere gevallen, is er behoefte aan mogelijkheden voor maatwerk. Dit is ondersteuning die niet binnen de reguliere regelingen valt. In de gemeente zijn er op het gebied van armoede twee mogelijkheden voor maatwerk: de bijzondere 25 Gemeente Nissewaard. (2019). Financiële keten in beeld, p.12. 26 Gemeente Nissewaard. (2022). Ontwikkelagenda deel 2: Inspanningen voor het sociaal domein, 2022-2026. 27 Gemeente Nissewaard. (2022.) Integraal beleidskader sociaal domein, p. 34

Rekenkamer Nissewaard | Armoede en ongelijkheid | 30.

bijstand en de Stichting Urgente Noden Nissewaard (SUNN). Vanuit de bijzondere bijstand is het mogelijk om noodzakelijke kosten vergoed te krijgen, zoals woonkosten, kledingkosten, studiekosten, verhuiskosten en reiskosten. Of iemand in aanmerking komt voor bijzondere bijstand, wordt aan de hand van de draagkracht van de aanvrager berekend. Hoewel er veel zaken kunnen worden vergoed vanuit de bijzondere bijstand, zijn de voorwaarden strak: alleen noodzakelijke en onvermijdbare kosten worden vergoed. Een belangrijk principe is dat voorliggende voorzieningen altijd voor de bijzondere bijstand gaan. Ook komt men bijvoorbeeld alleen bij medische, psychosociale of sociale noodzaak in aanmerking voor bijvoorbeeld verhuiskosten of inrichting. Wanneer de bijzondere bijstand geen uitkomst biedt maar er wel een acute hulpvraag is, wordt een beroep gedaan op SUNN. Deze stichting is een samenwerkingsverband van geldgevende fondsen en donateurs, lokale overheid en hulpverlenende organisaties, die inwoners ondersteunt met eenmalige giften wanneer zij ‘tussen wal en schip’ vallen. Alleen professionals kunnen een aanvraag doen bij SUNN. De gemeente betrekt de stichting actief in het armoedebeleid. Een medewerker van de gemeente Nissewaard is namelijk voor acht uur per week gedetacheerd bij SUNN. De stichting wordt echter niet als instrument vermeld in de beleidsstukken.

Volgend deel →

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij de gemeente is leidend. Bron: https://api.notubiz.nl/document/16224515/2