53.M.K. en F.C. Bezorgdheid bewoners Spijkenisse inzake windmolenpark bijlage 3

Second Opinion onderzoek afstandsnormen windturbines Second opinion op rapport d.d. 15 maart 2022

Status Versie Rapport Datum

definitief 001 M.2022.0209.00.R001 22 maart 2022

Second Opinion onderzoek afstandsnormen windturbines

Colofon Opdrachtgever

NLVOW

Contactpersoon opdrachtgever Project Betreft Uw kenmerk

Second opinion Onderzoek afstandsnormen windturbines second opinion -

Rapport Datum Versie Status

M.2022.0209.00.R001 22 maart 2022 001 definitief

Uitgevoerd door

DGMR Industrie, Verkeer en Milieu B.V. Lavendelheide 2 9202 PD Drachten Postbus 671 9200 AR Drachten

Contactpersoon

ing. J.D. (Jasper) Pondman 088 346 78 17 jpo@dgmr.nl

Auteur

ing. J.D. (Jasper) Pondman 088 346 78 17 jpo@dgmr.nl

Projectadviseur

ing. A.G. (Gerard) van Kempen 088 346 78 05 gke@dgmr.nl

2e lezer/secr.

GKE|OZU

k:\doc\m\2022\020900 bev\m2020020900r001.docx 22-03-2022

2

Second Opinion onderzoek afstandsnormen windturbines

k:\doc\m\2022\020900 bev\m2020020900r001.docx 22-03-2022

Inhoud 1. Inleiding

4

2. Motie Erkens/Leijten

5

3. Algemene opmerkingen op het rapport

7

4. Normen voor windturbines in Nederland en enkele andere Europese landen 4.1 Nederland 4.2 Overige landen 4.3 Vergelijking 4.4 Kritiek op Nederlandse geluidsnormen

8 8 9 9 11

5. Effecten voor geluid en slagschaduw op verschillende afstanden

12

6. Effecten van verschillende afstandsnormen op de gezondheid

14

7. Voor- en nadelen van afstandsnormen versus normen voor geluid en slagschaduw

16

8. Conclusies

19

9. Aandachtspunten voor nieuwe milieunormen

20

3

Second Opinion onderzoek afstandsnormen windturbines

1. Inleiding Naar aanleiding van de motie van Erkens en Leijten (Leijten, 2021) heeft Arcadis in opdracht van het Ministerie van Economische Zaken en Klimaat onderzoek gedaan naar afstandsnormen bij windturbines. De onderzoeksresultaten zijn beschreven in het rapport “Onderzoek afstandsnormen windturbines” van 15 maart 2022. De Nederlandse Vereniging Omwonenden Windturbines (NLVOW) neemt deel aan de klankbordsessies bij de invulling van het in de motie gevraagde onderzoek. DGMR Industrie, Verkeer en Milieu B.V. is gevraagd om een second opinion uit te voeren op bovengenoemde rapportage. Dit rapport bevat de second opinion op het conceptrapport van Arcadis. Wij zijn daarbij ingegaan op de aanpak, gekozen uitgangspunten en onderzoeksmethoden. Daarbij geven we een reflectie op volledigheid, robuustheid, representativiteit, herleidbaarheid en transparantie. Daar waar nodig benoemen wij welke aanvullingen wat ons betreft nog noodzakelijk zijn. Het betreft een analyse die wij in principe op hoofdlijnen uitvoeren. We doen bewust geen complete semantische analyse op het rapport. NLVOW heeft bij ons aangegeven de analyse over normeringen in het rapport van Arcadis moeilijk leesbaar te vinden. Aan ons is gevraagd om, indien mogelijk, deze te vereenvoudigen tot afstanden. In dit rapport hebben wij onze analyse opgenomen.

k:\doc\m\2022\020900 bev\m2020020900r001.docx 22-03-2022

4

Second Opinion onderzoek afstandsnormen windturbines

2. Motie Erkens/Leijten Hieronder hebben wij de integrale tekst van de motie van Erkens en Leijten overgenomen.

MOTIE VAN DE LEDEN ERKENS EN LEIJTEN Voorgesteld 15 juni 2021 De Kamer, gehoord de beraadslaging, overwegende dat windmolens negatieve effecten kunnen hebben op de leefkwaliteit en gezondheid van direct omwonenden; overwegende dat het RIVM heeft aangegeven dat er aanvullend onderzoek nodig is naar de gezondheidseffecten van windmolens; overwegende dat andere landen strikte afstandsnormen hanteren voor windmolens op land; verzoekt de regering, op korte termijn een onafhankelijk onderzoek te laten uitvoeren naar de effecten van verschillende afstandsnormen op de gezondheid en leefkwaliteit van omwonenden; verzoekt de regering, de resultaten van dit onderzoek mee te nemen in het verder concretiseren van de RES’en, en gaat over tot de orde van de dag. Erkens Leijten Het rapport van Arcadis betreft met name een overzicht van verschillende normeringen die bestaan rondom windturbines. De motie vraagt ook om een beschouwing van het aspect gezondheid en leefkwaliteit. Dit komt in het voorliggende rapport zeer beperkt aan bod. Arcadis geeft aan dat het door hen verrichte onderzoek is gedaan om mede invulling te geven aan de motie en het in het coalitieakkoord opgenomen voornemen om heldere afstandsnormen voor de bouw van windmolens vast te stellen.

Als doel voor het door Arcadis uitgevoerde onderzoek is benoemd “op basis van bestaande inzichten in beeld te brengen wat de effecten van verschillende afstandsnormen op de hinder van omwonenden zijn en wat de voor- en nadelen van een afstandsnorm zijn ten opzichte van specifieke normen voor geluid- en slagschaduw." Hierbij is dus gekozen voor een gedeeltelijke beantwoording van de vraag vanuit de motie. Wel CS zijn effecten van afstanden voor geluid en slagschaduw onderzocht. Gezondheid en leefkwaliteit 2022-03-22 21:34:36 van omwonenden is slechts beperkt in beeld gebracht. Hiervoor is gekozen -------------------------------------------enkel het aspect hinder nader toe te lichten. Hoewel hinder invloed heeft op gezondheid en leefkwaliteit het Hierbij isgeeft dus gekozen voor een gedeeltelijke beantwoording van de vraag vanuit de onderzoek met enkel een benadering op dit aspect geen volledig beeld. Terecht merkt Arcadis Wel zijn tot effecten van afstanden overigens op dat dit meerjarig praktijkonderzoek vergt en daarom niet op motie. korte termijn voor geluid en slagschaduw resultaten leidt. onderzocht. Gezondheid en leefkwaliteit van omwonenden is slechts beperkt in beeld gebracht. Hiervoor is gekozen enkel het aspect hinder nader toe te lichten. Hoewel hinder invloed heeft op gezondheid en leefkwaliteit geeft het onderzoek met enkel een benadering op dit aspect

Second Opinion onderzoek afstandsnormen windturbines

Arcadis verwijst daarnaast naar ander onderzoek, dat wordt uitgevoerd door het RIVM, over praktijkonderzoek om de wetenschappelijke inzichten over gezondheidseffecten van windturbines met empirische data aan te vullen. Voor de lezer van het rapport is het van belang te weten dat het onderzoek dus enkel toeziet op geluidsniveaus en slagschaduwduur op verschillende afstanden en dat voor gezondheid en leefkwaliteit enkel is ingegaan op hinder.

k:\doc\m\2022\020900 bev\m2020020900r001.docx 22-03-2022

6

Second Opinion onderzoek afstandsnormen windturbines

3. Algemene opmerkingen op het rapport Het onderzoek mist een heldere onderzoeksvraag. De motie vraagt om een onderzoek naar effecten van verschillende afstandsnormen op de gezondheid en leefkwaliteit van omwonenden. De vraag in de motie is dermate breed geformuleerd dat deze niet één op één als onderzoeksvraag gehanteerd kan worden. Dat vraagt om een specificering en inkadering van de vraag. De aanpak in het onderzoek is nu: 1 Onderzoek naar normering in zeven Europese landen, inclusief de overwegingen voor deze normeringen. 2 Onderzoek naar totstandkoming windturbinenormen in Nederland, inclusief de overwegingen daarvoor. 3 Onderzoek naar de geluidsbelasting en slagschaduwduur op verschillende afstanden van windparken. 4 Beschouwing van actueel onderzoek naar effecten van windturbines op de gezondheid. Hierbij is met name ingegaan op het relateren van afstanden aan percentages ernstig gehinderden. 5 Op basis van de onderzoeksresultaten voor- en nadelen benoemen van een afstandsnorm versus normen voor geluid en slagschaduw. Uit deze aanpak blijken keuzes die niet verder zijn onderbouwd. De eerste twee stappen lijken te CS zijn bedoeld om informatie over afwegingen van normeringen te verzamelen. De derde stap lijkt 2022-03-22 21:36:07 bedoeld om kwantitatieve informatie toe te voegen aan verschillende normen.

De vierde stap lijkt -------------------------------------------bedoeld te zijn om de in stap 3 verzamelde kwantiteiten informatie te koppelen aan twee hinder, De eerste stappen lijken te zijn bedoeldoel d waarbij hinder als maat voor gezondheid is gekozen. De laatste stap lijkt tot te hebben de om voor informatie over afwegingen van eerdere onderzoeksresultaten samen te vatten en argumenten te verzamelen een discussie normeringen te verzamelen. De derde over het nut van een afstandsnorm. stap lijkt bedoeld om kwantitatieve informatie toe te voegen aan We missen een hoofdstuk dat de vertaling geeft van de vraag uit de motieverschillende naar de concrete normen. De vierde stap onderzoeksvraag. In een dergelijk hoofdstuk kunnen ook keuzes onderbouwd de om de in stap 3 lijktworden bedoeldvoor te zijn aanpak. Nu is onduidelijk: verzamelde kwantiteiten informatie te CS 1 Waarom het onderzoek naar normeringen zich beperkt tot een aantal landen. koppelen 21:36:45 aan hinder, waarbij hinder als 2022-03-22 maat voor gezondheid is gekozen. De 2 Waarom het kwantificeren van effect van afstanden zich beperkt tot geluidsbelasting en -------------------------------------------laatste stap lijkt tot doel te hebben de slagschaduwduur.

Nu is onduidelijk: eerdere onderzoeksresultaten samen 1 Waarom het onderzoek naar normeringen 3 Waarom in deze studie enkel hinder als parameter is gekozen voor gezondheidseffect. te vatten en argumenten te verzamelen zich beperkt tot een aantal landen. 4 Waarom voor- en nadelen van afstandsnormen zijn benoemd. voor een discussie over het nut 2 Waarom het kwantificeren vanvan effect een afstandsnorm. v a n Hierna beschouwen wij per hoofdstuk van het rapport de onderzoeksaanpak en de resultaten afstanden zich beperkt tot nader. geluidsbelasting en slagschaduwduur. 3 Waarom in deze studie enkel hinder als parameter is gekozen voor gezondheidseffect. 4 Waarom voor- en nadelen van afstandsnormen zijn benoemd

Second Opinion onderzoek afstandsnormen windturbines

4. Normen voor windturbines in Nederland en enkele andere Europese landen Gekozen is voor een analyse van de normen in Nederland, de directe aan Nederland grenzende landen (voor Duitsland beperkt tot de aan Nederland grenzende deelstaten en Beieren) en daarnaast Ierland en Polen. Ierland is gekozen aangezien dit land in een vergevorderd proces zit voor hernieuwing van normen. Polen is opgenomen omdat hier vaak aan wordt gerefereerd in publieke discussies en Beieren om diezelfde reden. Op verzoek van de klankbordgroep is ook Frankrijk opgenomen. Niet duidelijk is waarom de keuze is gemaakt om het onderzoek te beperken tot deze landen. De huidige herziening van de (onderbouwing van de) normen is het gevolg van Europese regelgeving, waardoor het voor de hand ligt de keuze te beperken tot in ieder geval Europese landen, aangezien deze moeten voldoen aan dezelfde Europese regels. De beperking tot buurlanden CS verdient nadere onderbouwing, dan wel uitbreiding met andere Europese landen. 2022-03-22 21:37:21 Omdat windturbines wereldwijd worden toegepast kan het daarom ook een meerwaarde geven om -------------------------------------------eveneens landen buiten de EU in dit onderzoek te betrekken.

De beperking tot buurlanden verdient nadere onderbouwing, dan wel De keuze is gemaakt om vooral in te gaan op afstandsnormen zelf en de milieuthema’s geluid en uitbreiding met andere Europese landen. slagschaduw. Deze twee milieuthema’s zijn in Nederland leidend in de afstand die tussen CS windturbines en gevoelige bestemmingen wordt aangehouden. Daarnaast zijn bij enkele landen 2022-03-22 21:37:45 visuele impact en externe veiligheid benoemd. Wij missen een onderbouwing voor de focus op -------------------------------------------CS geluid en slagschaduw. Deze twee21:37:35 milieuthema’s zijn in Nederland 2022-03-22 leidend in de afstand die tussen -------------------------------------------windturbines en onderbouwing gevoelige 4.1 Nederland Wij missen een voor de bestemmingen wordt aangehouden. focus wordt vaak een In Nederland geldt inderdaad geen directe afstandsnorm. Bij eerste analyses Daarnaast zijn bij enkele landen op geluid en afstand van 400 meter opgenomen tussen windturbines en gevoelige bestemmingen. Deslagschaduw reden voor visuele impact en externe veiligheid deze afstand is dat de praktijk uitwees dat, al dan niet met mitigerende maatregelen, inpassing benoemd mogelijk zou kunnen zijn.

Daarbij ging het om de normgeving zoals opgenomen is in het Activiteitenbesluit en momenteel niet zonder meer toegepast mag worden voor de beoordeling van inpassingen op basis van de uitspraak van de Afdeling Bestuursrechtspraak van de Raad van State (ABRvS)1. We merken daarbij op dat daarbij geluid als leidend thema wordt gezien. Slagschaduw heeft vaak een groter invloedsgebied, maar daarbij wordt over het algemeen opgemerkt dat dit te beperken is met maatregelen in de vorm van bijvoorbeeld een stilstandvoorziening.

k:\doc\m\2022\020900 bev\m2020020900r001.docx 22-03-2022

Zoals Arcadis benoemd geeft lokaal beleid inderdaad soms andere concrete afstandsnormen. Deze CS variëren behoorlijk. De kleinste afstandsnorm die wij kennen is 250 meter2022-03-22 (afstand 21:38:40 tussen verspreid gelegen woningen en windturbines vanuit het Uitnodigingskader -------------------------------------------Energielandschap Rijnenburg en Reijerscop). De grootste afstand is 1.100 meter uit de Structuurvisie geeft lokaalWindenergie beleid inderdaad soms andere van de gemeente Emmen (afstand tussen woongebieden en windturbines).concrete Wellichtafstandsnormen zijn nog kleinere of grotere afstanden in andere beleidsstukken te vinden. De spreiding is hierin groot en de CS oorsprong van de keuze voor een bepaalde afstand vaak onduidelijk en niet2022-03-22 verder onderbouwd. 21:38:55 -------------------------------------------De geluidnormering uit het Activiteitenbesluit kent een jaargemiddelde norm en een norm voor groot de en de De spreiding is hierin oorsprong geeft. Dit nacht. Arcadis geeft aan dat de norm voor de nacht geen aanvullende bescherming van de keuze voor een bepaalde herkennen wij uit de praktijk. afstand onduidelijk Bij analyses blijkt de 47 dB Lden-contour altijd op een grotere afstand te liggen danvaak de 41 dB Lnight- en niet verder onderbouwd contour. De Lnight van 41 dB geeft daarmee inderdaad geen aanvullende bescherming. 1

Uitspraak 202003882/1/R3 van 30 juni 2021 over het bestemmingsplan ‘Windpark Delfzijl Uitbreiding 2020’.

8

Second Opinion onderzoek afstandsnormen windturbines

Arcadis gaat in op de mogelijkheid van maatwerkvoorschriften. In de praktijk werd dit niet toegepast. Enkel een (vastgesteld) stiltegebied blijkt concreet aanleiding te geven om afwijkende normen vast te stellen, blijkt onder meer uit de uitspraak van de ABRvS inzake Drentse Monden en Oostermoer. In de opsomming op pagina 40 is opgenomen is dat het percentage ernstig gehinderden is vergeleken met de voorkeurswaarden en grenswaarden voor weg- en railverkeersgeluid. Dit is CS incorrect. Er is vergeleken met het percentage gehinderden dat bij deze voorkeurswaarden 2022-03-22 21:39:48 en grenswaarden hoort. -------------------------------------------Dit is incorrect. Er is vergeleken met het percentage gehinderden Door Arcadis is uitgebreid stilgestaan bij de totstandkoming van de geluidsnorm. Uitgebreider had dat bij deze voorkeurswaarden en grenswaarden geconcludeerd kunnen worden dat het opnemen van de normering voor windturbines in het hoort. Activiteitenbesluit over het algemeen heeft geleid tot een verruiming van de normstelling. In eerste instantie werd immers voor windparken (van meer dan 15 MW) getoetst aan de Handreiking Industrielawaai en vergunningverlening. Uit de aangehaalde beantwoording van Kamervragen door de Minister van VROM blijkt dat de indruk bestond dat veelal al de norm voor bedrijven (meest relevant, 40 dB(A) in de nacht) werd gehanteerd.

Dit is niet onderbouwd, zodat niet goed meer te concluderen valt in hoeverre de norm daadwerkelijk is verruimd. De Nederlandse slagschaduwnorm is afwijkend ten opzichte van de landen om ons heen. We delen de conclusie van Arcadis dat hier geen onderzoek aan ten grondslag ligt. Overigens merken we op dat in de praktijk vaak een norm van 5 uur en 40 minuten of 6 uur slagschaduw per jaar wordt gehanteerd2, wat een conservatieve vereenvoudiging van de norm uit de Activiteitenregeling betreft. In het rapport is een overzicht opgenomen van kritiek op de Nederlandse normgeving. Vanuit onze ervaring in diverse participatietrajecten herkennen we deze opsomming. Samengevat komt het erop neer dat de aansluiting tussen de norm en de beleving wordt gemist en dat getwijfeld wordt aan het beschermingsniveau van de eerder gekozen normstelling. 4.2 Overige landen De analyses van de normstelling in verschillende landen is goed te volgen en sluit aan op bij ons bekende kennis en ervaring. 4.3 Vergelijking Het hoofdstuk eindigt met een vergelijking van de verschillende normeringen. Dit geeft een overzicht van de verscheidenheid van de normeringen. De afstandsnormen, geluidsnormen en slagschaduwnormen zijn overal anders. Wij hebben de gegevens voor geluid hieronder aangevuld met toegepaste toeslagen en rekenmethodes. Ook hierin zien we een grote verscheidenheid.

2

5 uur en 40 minuten komt overeen met 17 keer 20 minuten. 6 uur komt overeen met meer dan 17 keer (dus 18 keer) 20 minuten.

Second Opinion onderzoek afstandsnormen windturbines

tabel 1: toeslagen en reken- en meetmethodes geluid Land Nederland

Toeslagen --

België, Vlaanderen België, Wallonië

Duitsland

-Tonaal of impulsachtig, afhankelijk van de sterkte 2 tot 6 dB Toeslag voor duidelijk hoorbare tonen Tonaal toeslag van 3 tot 6 dB

Frankrijk

--

Denemarken

Ierland, vigerend

Ierland, ontwerp nieuwe regelgeving

Polen Verenigd Koninkrijk

3 tot 6 dB vanwege tonaal geluid volgens ISO/PAS 20065:2016, voor overmatige amplitudemodulatie 3 tot 5 dB volgens IoA AMWG methode Bij tonaal, 5 dB toeslag

Rekenmethode Reken- en meetvoorschrift windturbines (bijlage bij Activiteitenregeling) ISO 9613-2:1996 ISO 9613-2:1996 Landelijke methode: Uitvoeringsbesluit geluid windturbines ISO 9613-2:1996 met landelijk supplement ISO 9613-2:1996 (eigen studie, blijkt niet uit rapportage van Arcadis) ISO 9613-2:1996 waarbij de randvoorwaarden van de ‘Good Practice Guide’ van het Institute of Acoustics in acht wordt genomen. ISO 9613-2:1996 waarbij de randvoorwaarden van de ‘Good Practice Guide’van het Institute of Acoustics in acht wordt genomen. PN-ISO 1996-1 ISO 9613-2:1996 waarbij de randvoorwaarden van de ‘Good Practice Guide’ van het Institute of Acoustics in acht wordt genomen.

De aannames die Arcadis maakt voor het vergelijken van grenswaarden zijn gebaseerd op reële keuzes. Vanuit onze kennis van de geluidkarakteristieken van windturbines en regelgeving zijn de keuzes navolgbaar en zien wij deze terug in onze praktijkervaringen. Arcadis benoemt op pagina 24 dat de grenswaarden moeilijk te vergelijken zijn. Er is inderdaad sprake van onzekerheden, met name in interpretaties van lokale regelgeving en locatiespecifieke omstandigheden die normeringen beïnvloeden. Lokale omstandigheden kunnen vermoedelijk enige afwijking geven op de aannames in de omzetting van de ene naar de andere beoordelingsgrootheid. Wij verwachten dat deze binnen een nauwkeurigheid van circa 1 dB vallen. Op hoofdlijnen geven de abeeldingen 9 en 10 met de vergelijking daarmee dan ook een redelijk beeld.

k:\doc\m\2022\020900 bev\m2020020900r001.docx 22-03-2022

niet De verschillende toeslagen (tonaal, impuls, amplitudemodulatie) zijn in de vergelijking echter CS meegenomen. Aanvullend onderzoek zou nodig zijn om te bepalen in hoeverre deze in de praktijk 2022-03-22 22:04:01 toegepast moeten worden. Arcadis merkt bijvoorbeeld zelf op pagina 77 op dat voor Duitsland wel -------------------------------------------een toeslag voor impulsachtig geluid bestaat in de rekenmethode, maar niet is of deze ook (tonaal, Debekend verschillende toeslagen impuls, voor windturbinegeluid wordt toegepast. amplitudemodulatie) zijn in de vergelijking echter meegenomen Deze toeslagen moeten dan in de vergelijking worden opgenomen, aangezien een toeslag overeenkomt met een verhoogd beoordelingsniveau, wat in de praktijk een verlaging van de normering inhoudt. Wanneer deze altijd van toepassing zijn kunnen zij rechtstreeks verwerkt worden in de CS grenswaardevergelijking, zijn deze enkel in bijzondere gevallen van toepassing, of wisselend 2022-03-22 22:04:27 van grootte, dan dienen zij als onzekerheid in de vergelijking te worden meegenomen. Dit kan voor -------------------------------------------enkele landen leiden tot een lagere grenswaarde en meer zicht op de spreiding vandeze de altijd van toepassing zijn Wanneer kunnen rechtstreeks grenswaarden. Het verdient aanbeveling dit te verwerken in de analyses.

Door hetzij niet verwerkenverwerkt in de grenswaardevergelijking, van deze toeslagen in de vergelijking van de normering is het mogelijk datworden de grenswaarde in CS zijn deze enkel in bijzondere gevallen bepaalde gevallen tot 6 dB lager ligt. 2022-04-05 10:07:12 van toepassing, of wisselend van -------------------------------------------grootte, dan dienen zij als onzekerheid dat de grenswaarde in bepaalde gevallen in de vergelijking te worden tot 6 dB lager ligt meegenomen 10

Second Opinion onderzoek afstandsnormen windturbines

Doordat in verschillende landen verschillende rekenmethodes worden gebruikt, zal dit gevolgen CS hebben bij de vastgestelde geluidsbelasting op een woning. De waarden zijn daarom22:05:16 niet direct 2022-03-22 vergelijkbaar. Een nadere beschouwing van de verschillen die het toepassen van verschillende -------------------------------------------rekenmethodes laat zien, is dan ook nodig om de toetswaarden in verschillende landen te kunnen landen Doordat in verschillende verschilende vergelijken. rekenmethodes worden gebruikt, zal dit hebben bij de vastgestelde NLVOW heeft ons gevraagd te beschouwen of het mogelijk is deze analysesgevolgen om te zetten naar geluidsbelasting op een woning afstanden. Uit het onderzoek van Arcadis naar de normstelling blijkt dat dit nauwelijks mogelijk is. Uit onze analyse van toeslagen en rekenmethodes blijken nog aanvullende beperkingen. Het betreft verschillende beoordelingsgrootheden, grenswaarden die deels afhankelijk zijn van het heersende geluidsniveau in de omgeving, toeslagen die naar lokale omstandigheden variëren en verschillende rekenmethodes. Dit geeft zoveel parameters dat iedere vereenvoudiging leidt tot grote onnauwkeurigheid in de berekende afstanden. Zelfs de samenvattende afbeeldingen 9 en 10 met grenswaarden kent al onnauwkeurigheid door de vereenvoudigingen die nodig zijn (verschil rekenmethodes, toeslagen, etc.).

Ook voor een doorrekening van slechts één specifieke turbine in CS specifieke omstandigheden is uitgebreide kennis van de toepassing van de lokale regelgeving 2022-03-22 22:12:19 en rekenmethodes nodig en is op basis van voorliggende of bij ons bekende gegevens niet mogelijk. -------------------------------------------Ook voor een doorrekening van slechts n éspecifieke turbine in in specifieke De analyse van de slagschaduwnormen lijkt compleet. Ook hier zien we een grote spreiding omstandigheden is kennis toegelaten normering en locaties waar getoetst wordt. Arcadis neemt hier enkel een overzichtuitgebreide op van de toepassing van de lokale van normering en geen grafische vertaling naar een figuur of afbeelding. Dit is wat ons betreft regelgeving en rekenmethodes nodig terecht. De verschillen zijn niet goed in een vergelijking of afstandstabel samen te vatten. en is op basis van voorliggende of bij ons bekende gegevens niet mogelijk 4.4 Kritiek op Nederlandse geluidsnormen Het overzicht met kritiekpunten herkennen wij van diverse trajecten en hebben wij deels zelf ook ingebracht (onder meer in de door Arcadis aangehaalde beroepsprocedure rondom Windpark Drentse Monden en Oostermoer). Arcadis noemt het kritiekpunt dat de huidige normen onvoldoende bescherming bieden tegen tonaal en impulsachtig geluid.

Hierbij willen we aanvullen dat het de schijn heeft dat het geluid van windturbines niet onder de definities van geluid valt waarvoor toeslagen zijn gedefinieerd (zoals opgenomen in de Handleiding meten en rekenen industrielawaai, uitgegeven door toenmalig ministerie van VROM, 1999). De oorsprong voor het toekennen van toeslagen ligt in de voorganger van de HMRI, zijnde de IL-HR-13-01 (Handleiding Meten en Rekenen Industrielawaai, maart 1981). In de HMRI zijn de toeslagen ongewijzigd overgenomen uit de IL-HR-13-01. In de tijd (eind jaren ’70 - begin jaren ’80) dat de toeslagen werden gedefinieerd was nog niet of nauwelijks sprake van windturbinegeluid, zeker op de schaal waarin momenteel windturbines worden opgericht. Het is de vraag of deze geluiden niet desondanks aanleiding moeten geven voor een heroverweging CS van de toeslagen en/of dat voor windturbinegeluid niet een afzonderlijke toeslag moet worden 2022-03-22 22:14:52 gedefinieerd. -------------------------------------------Het is de vraag of deze geluiden niet desondanks aanleiding moeten geven voor een heroverweging van de toeslagen en/of dat voor windturbinegeluid niet een afzonderlijke toeslag moet worden gedefinieerd.

Second Opinion onderzoek afstandsnormen windturbines

5. Effecten voor geluid en slagschaduw op verschillende afstanden Arcadis heeft onderzoek gedaan naar het effecten voor geluid en slagschaduw op verschillende afstanden. Effect is in dit geval beperkt tot geluidsbelasting in Lden en LAeq en slagschaduw in uren verwachte slagschaduw. Een beschrijving van de aanpak en onderzoeksvraag ontbreekt in het hoofdstuk. Dit maakt het CS hoofdstuk lastig leesbaar. 2022-03-22 22:19:14 -------------------------------------------Als uitgangspunt voor de berekening kiest Arcadis een lijnopstelling van drie turbines en een Een beschrijving van de aanpak en o n d e z r o e k s v r a a g dubbele lijnopstelling van vijf turbines. Hiermee zijn de belangrijkste effecten van verschillende ontbreekt in het hoofdstuk. Dit maakt opstellingsmogelijkheden goed in beeld te brengen. het hoofdstuk lastig leesbaar. Arcadis kiest drie turbines en geeft aan die als representatief te beschouwen. Hier ontbreekt een onderbouwing van de keuze van deze drie turbines. Hierdoor zijn de uitgangspunten van de analyses niet reproduceerbaar en controleerbaar. Uit een eerdere conceptversie weten we dat de gekozen turbines overeenkomen met daadwerkelijk bestaande types. De kenmerken zijn ongewijzigd in de definitieve rapportage opgenomen. De koppeling met feitelijke data ontbreekt in de definitieve versie.

Hierdoor zijn de toegepaste gegevens niet controleerbaar en reproduceerbaar meer. Arcadis doet wel uitspraken over de veranderingen in de geluidsuitstraling van windturbines met het hoger worden daarvan. Deze uitspraken worden vaak ter discussie gesteld en wordt in deze rapportage ook niet helder beslecht. Voor de volledigheid, transparantie en robuustheid van de rapportage dient dit aspect dan ook nader toegelicht te worden. Wij voerden een aantal jaren geleden voor een opdracht van de gemeenteraad van Utrecht eerder een onderzoek uit naar het effect van verschillende hoogtes windturbines op een omgeving, onder meer voor geluid. In onze zoektocht naar een representatieve turbine hebben wij destijds onderstaande analyse opgesteld (tabel 2).

tabel 2: eerder door ons uitgevoerde analyse windmolens Fabrikant Vestas

Senvion

12

Type V112-3.0MW V117-3.45MW V117-3.6MW V117-3.6MW uilenveren V150-4.0MW V150-4.0MW – uilenveren 3.4M122

Ashoogte [m] 119 119 116,5 116,5

Rotordiameter [m] 112 117 117 117

Tiphoogte [m] 175 177,5 175 175

Lw [dB] 106,5 106,8 109,6 107,0

155 155

150 150

230 230

108.0 104,9

86 tot 139

122

147 tot 200

104,5

k:\doc\m\2022\020900 bev\m2020020900r001.docx 22-03-2022

Hieruit blijkt een grote spreiding te bestaan tussen qua hoogte en vermogen vergelijkbare turbines. De door Arcadis gekozen turbines lijken qua bronvermogen aan de onderkant van de eerder door ons uitgevoerde analyse te liggen. Een degelijke analyse van te hanteren windturbines en onderbouwing van de representativiteit van de keuze is noodzakelijk. Later in het hoofdstuk, in tabel 14, is wel een vergelijking van de klassen opgenomen. Echter ontbreekt hier ook de onderbouwing. Voor de grootste klasse is door ons destijds niet een dergelijke analyse uitgevoerd (destijds waren tot ca. 230 meter de grootste turbines waar gegevens van beschikbaar waren). De waarden voor de 2 en 4 MW-turbines zijn gebaseerd op gegevens die bij ons bekend waren. Aanvulling van deze analyse voor tenminste de 6 MW-klasse verdient aanbeveling.

Second Opinion onderzoek afstandsnormen windturbines

Fabrikant SiemensGamesa Enercon GE Wind

Type SWT-DD-120 4.2 155 E115 E2 3.2 MW 2.75-120

Ashoogte [m] 75 tot 155 122 tot 165 122 120

Rotordiameter [m] 120 155 116 120

Tiphoogte [m] 135 tot 215 199,5 tot 242,5 180 180

Lw [dB] 109,5 105,9 108,2 106,0

Arcadis heeft de gegevens gebruikt om met de Nederlandse rekenmethode de geluidsbelasting op verschillende afstanden aan te geven. Aangezien een omschrijving van de onderzoeksaanpak CS ontbreekt is onduidelijk waarom deze hier is opgenomen. Wij verwachten 2022-03-22 dat het bedoeld 22:36:40 is inzicht te geven in de geluidsniveaus die zouden optreden bij bepaalde keuzes voor afstands-------------------------------------------normeringen. Een nadere onderbouwing voor de keuzes van de genoemde afstanden Aangezienontbreekt. een omschrijving van de o n d e r z o e k s a a n p a k Deze onderbouwing kan ook worden toegevoegd in een hoofdstuk over de onderzoeksopzet. ontbreekt is onduidelijk waarom deze is opgenomen Doordat de turbines waarmee de berekeningen zijn gedaan willekeurig zijnhier gekozen (zoals Arcadis CS

vermeldt in paragraaf 4.1) leiden de zeer gedetailleerde tabellen met resultaten tot 22:36:50 2022-03-22 schijnnauwkeurigheid. Alleen al een andere keuze binnen de klasse kan de-------------------------------------------resultaten daarmee enkele dB’s doen afwijken. Dit is deels ondervangen door het aangeven van een bandbreedte de Doordat de turbinesin waarmee de berekeninin gende resultaten. Wij missen echter een onderbouwing voor de genoemde spreiding zijn gedaan zijn gekozen bronvermogens. Over het algemeen blijkt uit deze resultaten vooral dat keuzes in het willekeurig ontwerp van (zoals Arcadis vermeldt een windpark grote gevolgen hebben voor de geluidsbelasting op een bepaalde afstand. Dat de in paragraaf CS 4.1) leiden de zeer gedetailleerde spreiding nog groter is blijkt uit een aantal losse opmerkingen die Arcadis plaatst over de gevolgen 2022-03-22 22:37:15 tabellen met resultaten tot van veel grotere windparken, windturbines aan beide zijden van een woning en de toepassing van -------------------------------------------schijnnauwkeurigheid toeslagen. Dat de spreiding nog groter is blijkt uit een aantal losse opmerkingen die Arcadis plaatst over de gevolgen van veel grotere windparken, windturbines aan beide zijden van een woning en de toepassing van toeslagen.

Second Opinion onderzoek afstandsnormen windturbines

6. Effecten van verschillende afstandsnormen op de gezondheid Dit hoofdstuk mist wederom een onderzoeksopzet. Daarmee is de gevolgde aanpak niet helder en niet volgbaar. Onduidelijk is waarom gekozen is voor de specifiek benoemde rapporten en inzichten. In het hoofdstuk benoemt Arcadis een aantal onderzoeken en adviezen rondom windturbines. Met name zijn deze stukken gericht op het aspect geluid, met zijdelings adviezen rondom andere aspecten. Daarmee geeft het hoofdstuk met name inzicht in effecten van geluid op omwonenden. Wereldgezondheidsorganisatie (WGO) Arcadis benoemt als eerste het WGO-advies uit de Environmental Noise Guidelines for the European Region uit 2018. Hierin wordt een aanbeveling gedaan van maximaal 45 dB Lden. De aanbeveling krijgt het oordeel “conditional” mee. Dit laatste betekent, op basis van de definities in het WHO-advies, dat bij het opstellen van beleid substantieel debat en betrokkenheid van stakeholders nodig is. Er is bij dit oordeel sprake van een lagere kwaliteit van bewijs en er kunnen omstandigheden zijn waar het niet van toepassing is. Een nachtwaarde is in het geheel niet geadviseerd vanwege te weinig beschikbare data om een aanbeveling te doen. Uit het rapport blijkt dat de WGO kritische kanttekeningen plaatst. Dit betreft met name het gebrek aan onderzoek om een advies op te baseren.

Daarnaast geeft zij aan, zoals Arcadis terecht opmerkt, dat de parameters Lden en Lnight volgens de WGO een slechte karakterisering zijn voor CS windturbinegeluid. In het WGO-advies is voor alle aspecten (verkeer, rail, 2022-03-22 etc.) uitgegaan 22:38:11van deze twee parameters omdat dit in Europese richtlijnen wordt gebruikt voor het-------------------------------------------rapporteren van de geluidssituatie, maar zoals Arcadis terecht opmerkt is dit voor windturbines verplicht. Lden Voor en Lnight volgens datniet de parameters de WGO een slechte windturbines geeft de WGO expliciet aan dat mogelijk het verband tussen gezondheidseffectenkarakterisering en zijn voor windturbinegeluid. het geluid van windturbines vertroebelt.

14

k:\doc\m\2022\020900 bev\m2020020900r001.docx 22-03-2022

Arcadis benoemt dat de WGO opmerkt dat geen duidelijk bewijs is voor een aanvaardbare en CS uniforme afstand tussen windturbines en woonwijken. We merken op dat de WHO bij22:38:46 dit punt 2022-03-22 benoemd dat deze opmerking het aspect geluid betreft. Het betreft geen brede opmerkingen over -------------------------------------------de aanvaardbaarheid van afstandsnormen. Arcadis benoemt dat de WGO opmerkt d a t geen duidelijk bewijs is voor een RIVM-onderzoek aanvaardbare en uniforme afstand Arcadis voert dit onderzoek op in een subhoofdstuk over actuele inzichten in gezondheidseffecten. tussen windturbines en woonwijken. Het betreft een recente studie (2021), waarin een actueel overzicht van de kennis rondom We merken op dat de WHO bij dit punt windturbines is verzameld en beoordeeld. De focus ligt, zoals Arcadis ook benoemd aangeeft bij en datgeluid, deze opmerking het in mindere mate bij andere factoren die de gezondheid rondom windturbines kunnen beïnvloeden. aspect geluid betreft. Het betreft geen Uit de analyse van het RIVM is gebleken dat met name kennis bestaat van brede hinderopmerkingen rondom over de windturbines. aanvaardbaarheid van afstandsnormen Hinder heeft een relatie met gezondheid. Zo is bekend dat stress tot gezondheidsklachten kan leiden. De focus van de studie is geweest op bekende informatie.

Breder onderzoek is dan ook nodig, zoals ook aangegeven door het RIVM zelf.

Second Opinion onderzoek afstandsnormen windturbines

Afstandsgerelateerde effecten Arcadis haalt in deze paragraaf diverse studies aan naar met name relaties tussen windturbinegeluid en hinder. Zonder toelichting op de aard van deze verzameling is de opsomming van CS onderzoeken niet te duiden. 2022-03-22 22:39:50 Globaal blijkt uit dit gedeelte dat met name kennis beschikbaar is over de -------------------------------------------relatie tussen geluid en CS hinder en dat bekend is dat andere parameters ook invloed hebben op die hinderbeleving. Zonder toelichting 2022-03-22 22:39:43 op de aard van deze l-------------------------------------------m a rz e v gis de opsomming van onderzoeken in e niet te duiden. Percentage ernstig gehinderden Globaal blijkt uit dit gedeelte dat met name kennis beschikbaar Eerder in haar rapport stelde Arcadis vast dat met name kennis beschikbaar is over geluids- is over de relatie tussen geluid en hinder en dat bekend belasting en gehinderden. Deze lijn trekt Arcadis daarna door om te komen tot percentages is dat andere parameters ook invloed gehinderden op bepaalde afstanden. hebben op die hinderbeleving Arcadis laat in dit gedeelte van het rapport zien welke aantallen ernstig gehinderden verwacht worden bij bepaalde geluidsniveaus op basis van zowel Janssen et al. als Michaud et al.

Daarbij geeft zij aan dat het eerste onderzoek meer op de Europese context is gebaseerd, maar het tweede onderzoek van recentere datum is en hogere windturbines met meer vermogen bevat. Het onderzoek van Janssen et al. dateert uit 2007. Dit betreft een generatie windturbines die niet meer in nieuwe projecten worden toegepast nog verkrijgbaar zijn en, die inmiddels deels aan het einde van de (economische) levensduur zijn en in gevallen al vervangen wordt. Het onderzoek kent onderscheid tussen gehinderden binnenshuis en buitenshuis. Het onderzoek van Michaud et al. is recenter en daarmee gebaseerd op nieuwere types windturbines. We merken op dat het deels gaat, zoals Arcadis benoemd, om omwonenden van windparken met over het algemeen een rotordiameter van 80 meter en een ashoogte van 80 meter. Dat geeft een tiphoogte van 120 meter. Ook dit onderzoek is daarmee gebaseerd op een generatie windturbines die inmiddels niet meer wordt toegepast in nieuwe situaties, waar we nu tiphoogtes tussen de circa 230 en 270 meter zien en geëxperimenteerd wordt met tiphoogtes boven de 300 meter. Uit de onderzoeken is af te leiden dat momenteel geen goede dosis-effectrelatie bekend is. CS Dit valt ook te zien in de grote spreiding die verder volgt uit de berekeningen van Arcadis.

2022-03-22 22:46:46 Het hoge detailniveau waarin ernstig gehinderden worden gepresenteerd in-------------------------------------------de tabellen in het CS rapport is dan ook niet representatief voor het beeld van de kennis die hierover Uit debeschikbaar onderzoeken 2022-03-22 22:46:55 is.is af te leiden dat m o m e n t e l geen goede dosis-effectrelatie -------------------------------------------bekend is. Dit valt ook waarin te zien ernstig in de Het hoge detailniveau grote spreiding die verder volgt uit de gehinderden berekeningen van Arcadis. worden gepresenteerd in de tabellen in het rapport is dan ook niet representatief voor het beeld van de kennis die hierover beschikbaar is.

Second Opinion onderzoek afstandsnormen windturbines

7. Voor- en nadelen van afstandsnormen versus normen voor geluid en slagschaduw Dit hoofdstuk houdt geen verband met de hoofdvraag zoals gesteld in de motie. Daarom is niet CS duidelijk waarom dit hoofdstuk is opgenomen in het rapport. Het hoofdstuk geeft wel nuttige 2022-03-22 22:48:44 informatie over een eventuele discussie over het instellen van een afstandsnorm. Daarom gaan we -------------------------------------------Dit hoofdstuk houdt geen verband met de inhoudelijk op het hoofdstuk in. hoofdvraag zoals gesteld in de motie. is niet duidelijk De opsomming van voor- en nadelen kent geen onderbouwing. Het lijkt eenDaarom samenraapsel van in waarom dit CS hoofdstuk is opgenomen verschillende publieke discussies genoemde argumenten, aangevuld met informatie uit de eerdere in het rapport. 2022-03-22 22:48:58

k:\doc\m\2022\020900 bev\m2020020900r001.docx 22-03-2022

hoofdstukken. Het pretendeert daarmee een wetenschappelijke vastgestelde en gelimiteerde -------------------------------------------opsomming te zijn, maar de basis daarvoor ontbreekt. De opsomming van voor- en nadelen kent geen onderbouwing. Het lijkt een Wij gaan hieronder nader in op de genoemde voor- en nadelen. samenraapsel van in verschillende publieke discussies genoemde Voordelen argumenten, aangevuld met informatie • Een afstandsnorm is duidelijk en eenduidig. Dit voordeel is evident. uit de eerdere hoofdstukken. Het • Het is een eenvoudige en gemakkelijk te communiceren norm. Wij merken hiermeedaarmee op dat een pretendeert een afstandsnorm niet leidt tot inzicht in (concrete en bindende) effecten op die afstand. Dit vastgestelde zal wetenschappelijke en gelimiteerde opsomming te zijn, maar altijd nadere toelichting vereisen. de basis daarvoor ontbreekt Uit onze ervaring bij diverse participatietrajecten blijkt dat omwonenden vaak inzicht willen in de situatie in de eigen omgeving, met name voor (laagfrequent) geluid en slagschaduw. De afstandsmaat geeft hier naar verwachting voor een deel van de betrokkenen te weinig inzicht. • Een afstandsnorm is eenvoudig, heel transparant en nauwkeurig handhaafbaar. Dit is correct, het meten van afstanden is eenvoudig uitvoerbaar ook door niet deskundigen en door omwonenden.

• Het biedt een zekere mate van bescherming voor geluid, slagschaduw en ernstige hinder, CS afhankelijk van de gekozen normwaarde en de spreiding van effecten bij de normwaarde. Hier 2022-03-22 22:49:44 ligt direct ook de uitdaging van een verantwoording en uitleg van een afstandsnorm, aangezien -------------------------------------------dit een politieke keuze tussen belangen zal zijn. Het biedt een zekere mate van bescherming • Het kan bij omwonenden van in ontwikkeling zijnde windparken een deel van de zorgen geluid, slagschaduw en ernstige wegnemen. Dit valt en staat bij de onderbouwing van de norm. Zonder voor goede motivering en hinder, afhankelijk van de gekozen vertrouwen in de onderbouwing van de keuze zal een afstandsnorm geen zorgen wegnemen. normwaarde en de spreiding van effecten bij de normwaarde Nadelen • Er is een grote spreiding in beschermingsniveau, zoals de analyses van Arcadis laten zien. Een afstandsnorm kan wel een minimumbeschermingsniveau borgen. Inherent zullen door keuzes (type windturbine, geluidmaatregelen) en situatieafhankelijke factoren (bodemgesteldheid, windrichting, etc.) verschillende geluidsniveaus op een zekere afstand worden ervaren. • Relatief lawaaiige turbines kunnen op dezelfde afstand van woningen worden geplaatst als relatief stille turbines.

Er is geen stimulans meer om windturbines stiller te maken of om mitigerende maatregelen toe te passen. Het zal lokaal wel mogelijk zijn aanvullende eisen te stellen en deze innovatie uit te lokken, zoals een maximaal bronvermogen, via voorwaarden een privaatrechtelijke overeenkomst of publiekrechtelijk via een bestemmingsplan/omgevingsplan. Echter doorsnijdt dit het principe van een eenvoudige afstandsnorm. CS De huidige mitigerende maatregelen, zoals (tijdelijk) geluidsreducerende modi, zijn voor de 2022-03-22 22:50:53 22:51:04 omgeving lastig tot niet te controleren, zeker nu die gepaard gaan met -------------------------------------------een jaargemiddelde Lden-norm. We kennen het principe van normopvulling. Dit is de situatie dat de economische We De huidige kennen mitigerende het principe maatregelen, van normopvulling. z oals (tijdelijk) geluidsreducerende modi, zijn Dit is de situatie dat de economische voor de omgeving lastig tot niet te 16 controleren, zeker nu die gepaard gaan met een jaargemiddelde Lden-norm.

Second Opinion onderzoek afstandsnormen windturbines

•

•

•

•

•

CS 2022-03-22 22:50:53

-------------------------------------------Second Opinion onderzoek opbrengsten worden gemaximaliseerd binnen een vastgelegde norm (bijvoorbeeld de afstandsnormen geluidsnorm). Door slim te sturen en te monitoren kan een uitbater mikken op aan het eind van windturbines het jaar precies aan de Lden-norm te voldoen en daarbinnen zoveel mogelijk opbrengst te opbrengsten worden gemaximaliseerd stimuleren. Met het introduceren van een afstandsnorm vormt geluid in het geheel geen binen beperking in normopvulling meer. een vastgelegde norm (bijvoorbeeld de Het houdt geen rekening met gezamenlijke effecten van meerdere windturbines of windparken. geluidsnorm). Door slim te sturen en te Dit nadeel kan eventueel deels weggenomen worden door afstandsnormen afhankelijk te maken monitoren kan een uitbater mikken op CS van de grootte van het windpark. aan het eind van het jaar precies aan 2022-04-05 11:48:55 deis Lden-norm voldoen Een grootte-afhankelijke afstandsnorm bouwt extra complexiteit in. Dit-------------------------------------------echter wel te een vrij en daarbinnen zoveel mogelijk opbrengst eenvoudige manier om dit nadeel te ondervangen. Dit nadeel kan eventueel deels te tonale stimuleren. Met het introduceren van weggenomen Het biedt geen mogelijkheid tot maatwerk, bijvoorbeeld in het geval van geluiden.

een afstandsnorm vormt geluid in het door afstandsnormen De mogelijkheid tot maatwerk wordt inderdaad beperkt. We missen de worden link naar tonaal geluid. geheel geen beperking in de grootte afhankelijk geluiden te makenvan van Eerder wordt in het rapport verwezen naar amplitudemodulatie en impulsachtige normopvulling meer. van het windpark. windturbines. Wanneer tonaal geluid ook onderdeel uitmaakt van het geluid van windturbines kan hier ook in een afstandsnorm rekening mee gehouden worden. Maatwerkmogelijkheden kunnen daarnaast altijd als mogelijkheid binnen regelgeving worden opgenomen. Een afstandsnorm houdt geen rekening met de oriëntatie van windturbines, terwijl slagschaduweffecten sterk van de oriëntatie van windturbines afhangen. Dit is voor het aspect slagschaduw een sterk punt, voor geluid zal dit effect minder sterk optreden. We merken op dat slagschaduw eenvoudig voorkomen kan worden door middel van een stilstandvoorziening. Door deze altijd te verplichten hoeft de afstandsnorm niet toe te zien op slagschaduw. Er is geen reden meer of een automatische stilstandvoorziening toe te passen, wat meer tot slagschaduweffecten dan in de huidige praktijk kan leiden. Of, en in welke mate dit zich voordoet is sterk afhankelijk van de gekozen afstandsnorm.

Daarnaast geldt, zoals hiervoor benoemt, dat het verplicht stellen van een stilstandvoorziening dit effect kan wegnemen. Een afstandsnorm gerelateerd aan as- of tiphoogte beoordeelt grotere windturbines strenger dan kleinere windturbines, terwijl deze niet per se meer geluid maken. Op een as- of tiphoogte gerelateerde afstand leidt een grote 6 MW turbine juist tot een beduidend lagere geluidsbelasting dan een kleinere 2 MW turbine. Deze opmerking van Arcadis ziet enkel op het aspect geluid, terwijl een afstandsnorm een breder palet aan gezondheidseffecten tracht te ondervangen. Daarnaast geldt de opmerking binnen de nu door Arcadis geldende uitgangspunten. Zoals wij eerder opmerkten ontbreekt een brede studie naar de voorkomende geluiduitstraling van het CS type windturbine in de 6 MW-klasse. Wij verwachten een grotere spreiding dan nu23:01:30 2022-03-22 CS gerapporteerd. Voor puur de geluidsbelasting is het wel onze verwachting dat op11:49:51 een as- of -------------------------------------------2022-04-05 tiphoogte gerelateerde afstand inderdaad een strengere beoordeling van het geluid grotere ontbreekt eenvan brede studie naar de -------------------------------------------voorkom endeverwachten een types zal volgen. Ook geldt dat geen gegevens zijn opgenomen over hetWij laagfrequente geluid grotere spreiding dan geluiduitstraling van het type nu gerapporteerd.

van turbines van verschillende hoogtes. windturbine in de 6 MW-klasse Algemeen Een algemene beschouwing van voor- en nadelen past enkel bij een adviesbureau als dit CS gebaseerd is op onderzoeksresultaten. In dit geval blijken de voor- en nadelen maar zeer 2022-03-22 23:01:55 beperkt uit de eerdere hoofdstukken van de rapportage. Het is meer voor de hand liggend -------------------------------------------dergelijke voor- en tegenargumenten op basis van een discussie met stakeholders te beschouwing van voorEen algemene en verzamelen en deze door een adviesbureau op inhoud te laten toetsen. nadelen past enkel bij een adviesbureau als dit gebaseerd is op onderzoeksresultaten. In dit geval blijken de voor- en nadelen maar zeer beperkt uit de eerdere hoofdstukken van de rapportage.

Second Opinion onderzoek afstandsnormen windturbines

In het laatste hoofdstuk biedt Arcadis deels al een oplossing voor de voor- en nadelen van een afstandsnorm. Dit betreft het gebruiken van een afstandsnorm voor visuele impact en een basisbescherming tegen geluid en slagschaduw en deze aanvullen met specifieke bescherming voor geluid en slagschaduw in de vorm van normen voor deze specifieke aspecten. Hoewel deze aanvullingen op een afstandsnorm een logische stap zijn om de genoemde nadelen te beperken, heeft dit tot gevolg dat de afstandsnorm niet langer eenduidig en simpel handhaafbaar wordt, maar een aanvulling geeft op een normstelsel. Door deze aanvullende voorwaarden zal het naar onze verwachting geen heldere afstandsnorm zijn, waarover het coalitieakkoord wel spreekt.

k:\doc\m\2022\020900 bev\m2020020900r001.docx 22-03-2022

18

Second Opinion onderzoek afstandsnormen windturbines

8. Conclusies De conclusies beschrijven de onderzoeksresultaten en geven een overzicht van de verschillen tussen Europese landen en op hoofdlijnen de voordelen én de beperkingen van een afstandsnorm. Door vereenvoudigingen en ontbrekende data in de vergelijking is deze analyse echter incompleet. Het is mogelijk dat de normen in de praktijk tot circa 6 dB lager liggen vanwege de lokale CS toepassing van toeslagen voor hinderlijkheid van (elementen van) het windturbinegeluid. 2022-03-22 23:02:44 We merken op dat ook in de conclusie is uitgegaan van nadelen van een afstandsnorm voor zowel -------------------------------------------geluid als slagschaduw. Zoals eerder aangegeven is slagschaduw ook goed Het doorismiddel mogelijkvan dat een de normen in de praktijk tot circatoeziet 6 dB lager liggen vanwege de stilstandvoorziening te reguleren, zodat een afstandsnorm die niet op dit aspect denkbaar lokale toepassing van toeslagen voor is. Dit neemt een deel van de nadelen van een afstandsnorm weg. hinderlijkheid van (elementen van) het windturbinegeluid.

Second Opinion onderzoek afstandsnormen windturbines

9. Aandachtspunten voor nieuwe milieunormen Dit hoofdstuk gaat verder dan de hoofdvraag die is gesteld in de inleiding van het onderzoek. Het is een opmerkelijk hoofdstuk dat volgt na de conclusie van het onderzoek zelf. CS 2022-03-22 23:02:58

Er spelen in de samenleving en politiek discussies over normstelling voor windturbines. In dit -------------------------------------------opzicht geeft het hoofdstuk wel de hoofdzaken die van belang zijn bij eenHet normstelling, voor zover is een opmerkelijk hoofdstuk dat volgt na de conclusie van het onderzoek niet enkel gekozen wordt voor een afstandsnorm. zelf. Lden en Lnight Uit de analyse van de geluidparameters Lden en Lnight blijkt helder het spanningsveld tussen verschillende normeringen. Iedere keuze voor een norm betekent dat er verschillen bestaan in beschermingsniveau op verschillende locaties. Onderzoek naar gezondheidseffecten van windturbines Arcadis geeft aan dat omwonenden vragen om nader onderzoek naar de gezondheidseffecten van moderne windturbines. Niet enkel omwonenden vragen hierom. Expliciet vraagt de motie om dit onderzoek, waarbij naar een relatie om die gezondheidseffecten en afstandsnormen wordt gevraagd.

20

k:\doc\m\2022\020900 bev\m2020020900r001.docx 22-03-2022

Gedifferentieerde geluidsnorm Arcadis geeft aan dat wordt gevraagd om gedifferentieerde geluidnormen. Hier is een overzicht opgenomen van gedifferentieerde normen in het buitenland. Ter aanvulling nemen wij hier de differentiatie voor geluid zoals die in Nederland geldt. In Nederland geldt over het algemeen (onder meer Handreiking Industrielawaai en vergunningverlening, de lagere norm voor geluid bij wegverkeer buiten de bebouwde kom in de Wet geluidhinder en de toelichting uit het Activiteitenbesluit over maatwerk bij windturbines bij stiltegebieden) dat de geluidnormering is gerelateerd tot het achtergrondgeluid. Een rustigere CS omgeving leidt dan tot een lager toegestaan geluidsniveau voor nieuwe activiteiten. Tot het 2022-03-22 23:06:28 opnemen van windturbines in het Activiteitenbesluit gold dit ook voor windturbines. -------------------------------------------dat de geluidnormering is gerelateerd tot Rekenmethode het achtergrondgeluid. Een rustigere Zoals wij eerder in deze second opinion aangaven bestaan inderdaad een aantal rekenmethodes en omgeving leidt dan tot een lager toepassingswijzen van deze methodes. Daardoor zijn resultaten die met verschillende methodes toegestaan geluidsniveau voor nieuwe verkregen zijn in beginsel niet te vergelijken. Er is inderdaad geen onderzoek bekend over welke CS activiteiten.

Tot het opnemen van rekenmethode de beste benadering van de werkelijkheid geeft. 2022-03-22 23:08:45 windturbines in het Activiteitenbesluit Aanvullend merken wij op dat omwonenden zich afvragen of de nieuwste generatie windturbines -------------------------------------------gold dit ook voor windturbines (6MW, tot ca 270 meter tiphoogte) nog als puntbron op ashoogte kan worden of dat deze als Er isgezien inderdaad geen onderzoek bekend over welke rekenmethode meer geluidsbronnen gezien moet worden (wieken in een vlak/bol, passeren van de mast, effecten de beste benadering van de werkelijkheid geeft. door passeren verschillende luchtlagen). In ieder geval het reken- en meetvoorschrift windturbines en de ISO 9613-2:1996 gaan van deze systematiek uit. Wij hebben onvoldoende kennisgenomen van de Deense rekenmethode om deze te beoordelen. Beide methodes zijn in principe bedoeld voor het rekenen op grote afstand. Het reken- en meetvoorschrift windturbines is gebaseerd op de Handleiding meten- en rekenen Industrielawaai. In deze methode is beoogd op 1,5 maal de brondiameter betrouwbare resultaten te geven. Dat zou in het geval van de door Arcadis gekozen representatieve turbine met rotordiameter van 162 meter leiden tot betrouwbare resultaten op 243 meter.

Echter is deze rekenmethode niet ontwikkeld met dergelijke grote geluidsbronnen in gedachten, waardoor niet bekend is in hoeverre dit leidt tot foutieve resultaten.

Second Opinion onderzoek afstandsnormen windturbines

Onvoldoende bescherming tegen bijzondere geluiden die als extra hinderlijk worden beschouwd In deze analyse blijkt dat diverse landen al kiezen voor een extra bescherming in de vorm van een toeslag. In Nederland ligt hiervoor een basis vanuit de Handleiding meten en rekenen Industrielawaai, waarin toeslagen voor tonaal, impuls- en muziekgeluid zijn beschreven. Tot nu toe werd het geluid van windturbines niet geacht onder dergelijke toeslagen te vallen en deze zijn ook niet opgenomen in het reken- en meetvoorschrift. Ter vereenvoudiging zou het ook mogelijk zijn een dergelijke toeslag in de normstelling te verdisconteren met een lagere normstelling. Hiermee kan de door omwonenden gewenste relatie tussen gemeten niveau en normstelling behouden blijven. Onvoldoende bescherming tegen laagfrequent geluid Arcadis somt hier enkel landen op die wel een norm toepassen of willen toepassen. Goed onderzoek naar het optreden van laagfrequent geluid en hinder of gezondheidseffecten blijkt momenteel nog niet toereikend. Hier zou aanvullend onderzoek naar gedaan moeten worden. Slagschaduw Wanneer voortzetting van de huidige slagschaduwnorm gewenst is, moet deze inderdaad verhelderd worden. Momenteel zijn de randvoorwaarden hoe de slagschaduwduur wordt vastgesteld namelijk niet voorgeschreven.

Zoals nu een reken- en meetvoorschrift voor geluid geldt, zou dit dan ook voor slagschaduw opgesteld moeten worden. We merken echter op dat het met een stilstandvoorziening mogelijk is de slagschaduwduur tot CS nagenoeg 0 terug te brengen. Over het algemeen leidde dit bij ons bekende2022-04-05 projecten slechts tot 11:55:27 beperkt opbrengstverlies (ordegrootte <1%). Bij veel woningen ten oosten -------------------------------------------of westen op relatieve korte afstand kan dit echter tot grotere verliezen leiden. We merken echter op dat het met een stilandvorzienigmogelijk is de slagschaduwduur tot nagenoeg 0 terug te brengen. Over het algemeen leidde dit bij ons bekende projecten slechts tot beperkt ing. A.G. (Gerard) van Kempen opbrengstverlies (ordegrootte <1%) DGMR Industrie, Verkeer en Milieu B.V.