1. Ombudsman Rotterdam Rijnmond; Afschrift raadsbrief gemeenteraad Rotterdam over Dak- en thuisloosheid 2026-2030

Datum: 27 februari 2026 Aan: gemeenteraad Rotterdam, College van B en W (CC gemeenteraden en colleges van B en W ORR-regiogemeenten) Onderwerp: Raadsbrief Dak- en thuisloosheid 2026-2030

Geachte leden van de gemeenteraad Rotterdam, burgemeester Schouten en wethouder Buijt, In deze brief geven we u een terug- en vooruitblik op het thema dakloosheid in de overgang naar een nieuwe raadsperiode. Het thema bestrijkt een breed palet: van het voorkomen (van de overlast) van dak- en thuisloosheid tot en met een effectieve menswaardige aanpak. We bezien dit door onze Ombudsbril, als klachtbehandelaar en als hoeder van goed bestuur. Oproep tot samenaarschap in de regio Deze brief is gericht aan het Rotterdamse stadsbestuur. In Rotterdam zijn de problemen op dit moment het grootst, maar Rotterdam draagt als een van de 43 centrumgemeenten in Nederland ook een grote (uitvoerings)verantwoordelijkheid voor de opvang en het beschermd wonen in de regio. Daarom ontvangen ook de ORR-regiogemeenten deze brief, met de oproep om er de komende raadsperiode samen met de gemeente Rotterdam voor te (gaan) zorgen dat er in de regio een betere spreiding, dekking en bestuurlijke coverantwoordelijkheid (samenaarschap) tot stand gaat komen1. Tegen deze achtergrond gaan wij hieronder in op de belangrijkste knelpunten rond dakloosheid, formuleren wij onze aanbevelingen en lichten wij onze rol in dit thema als ORR toe. Aanleiding en rol ORR ORR ontving in het begin van deze raadsperiode steeds meer signalen en klachten.

Rotterdammers wiens hart bloedt om mensen zo op straat te zien liggen: “Rotterdam onwaardig”. Rotterdammers en wijkraden die de overlast spuug- en spuugzat zijn: “Overal poep, openlijk drugsgebruik en opengebroken prullenbakken”. Ziekenhuizen, verpleegkundigen en straatartsen die het effect van hun behandelingen in duigen zien vallen, mensen onnodig en erger ziek zien worden en bureaucratisch vastlopen in de onverzekerheidsmolen. Straatadvocaten, opvangorganisaties, politie, GGZ-instellingen en familieleden die met hun handen in het haar zitten. Maar ook mensen uit de ‘doelgroep’ zelf benaderden ons: hopeloos verdwaald in de lokettenjungle. En in hun pogingen om hulp te krijgen soms zelf de weg kwijt, maar ook vaak nog niet erg genoeg eraan toe om wél in aanmerking te komen voor hulp of deze gedwongen opgelegd te krijgen. Onrust in de gemeenteraad en kopzorgen bij het stadsbestuur. Als ORR hebben we er in december 2023 voor gekozen om met het stadsbestuur om de tafel te gaan. In mei 2024 is gezamenlijk een bestuurlijk ontbijt

1

Burgers, maar ook professionals lopen regelmatig vast in verband met regiobindingstoetsen, overdracht van dossiers, financieringsdiscussies, wachttijden tussen maatschappelijke opvang en beschermd wonen vanwege de versnippering in aansturing en verantwoordelijkheid.

georganiseerd met alle kopstukken van de politie, GZZ, opvangorganisaties etc. Dit was het officiële startpunt van een intensief traject. ORR, gemeente Rotterdam en tientallen organisaties die maatschappelijke verantwoordelijkheid dragen op het gebied van zorg, veiligheid, welzijn en huisvesting werkten samen aan een visie en ‘Uitvoeringsagenda Integrale Aanpak Dak- en Thuisloosheid Rotterdam 2025’.2 In juli 2025 hebben alle betrokkenen hun handtekening gezet onder de visie, die volledig ombudsproof is. Ten aan van de uitvoeringsagenda kondigde ORR aan dat de stap naar “toezicht (gaan) houden en formele klachtbehandeling” the next step zou gaan worden. Sinds de gezamenlijke visievorming van de gemeente Rotterdam en ORR met de titel “Kaders en Richting Integrale Aanpak dak- en thuisloosheid Rotterdam”3 in juli 2025 is de situatie niet verbeterd. Waar wij toen nog spraken over ‘kaders en richting’, staan de seinen inmiddels op dieprood. Wanneer daklozen zich bij de gemeente melden, zien wij dat de regie onvoldoende is en de hulpverlening versnipperd, met als gevolg dat ondersteuning voor een deel van deze groep uitblijft. Terugkijkend op de afgelopen raadsperiode is er op het beleidsterrein veel gebeurd, maar zijn de problemen in de stad er ook niet minder op geworden.

De integrale aanpak die door alle partijen wordt uitgedragen en gedragen, is en blijft een goed richtsnoer voor de toekomst. ORR gunt de stad dat de uitvoering op koers komt en blijft. Als aanjager en hoeder van goed bestuur4 zal ORR zorgpunten in de politiek-bestuurlijke arena blijven brengen, ook de komende raadsperiode. Vanuit het holy ground-principe zal ORR ook andere partijen, overheden en semi-publieke organisaties en de organisaties die wettelijke taken uitvoeren, waar ORR niet direct bevoegd is, aanspreken en aansporen om handen ineen te slaan en samenwerken. Knelpunt zelfredzaamheid Inwoners krijgen geen toegang tot de opvang als zij zelfredzaam zijn. Zelfredzaamheid is in het huidige systeem verworden tot een uitsluitingscriterium/slagboom: wie zelfredzaam is (WMO 2015) of niet voldoet aan de urgentievereisten die in de lokaal politiek bestuurlijke setting is vastgesteld, komt niet in aanmerking voor hulp. Structurele schaarste kan gemeenten in een positie brengen waarin zij hun verplichtingen rondom het borgen van fundamentele mensen- en kinderrechten niet meer kunnen waarmaken.5

2

Ombudsman Rotterdam-Rijnmond (2025). Uitvoeringsagenda Integrale Aanpak Dak- en Thuisloosheid met focus op buitenslapers. Rotterdam: Ombudsman Rotterdam-Rijnmond. 3 Ombudsman Rotterdam-Rijnmond (2025). Kaders en Richting Integrale Aanpak Dak- en Thuisloosheid Rotterdam 2025. Rotterdam: Ombudsman Rotterdam-Rijnmond. 4 Ombudsman Rotterdam-Rijnmond, De essentiële rol van ORR als behoeder van behoorlijk bestuur, mei 2025, beschikbaar via: https://orr.nl/web/uploads/2025/05/De-essentiele-rolvan-ORR-als-behoeder-van-behoorlijk-bestuur_mei2025.pdf. 5 Zie in dit kader de uitspraak van de ECSR: Europees Comité voor Sociale Rechten 17 oktober 2024, nr. 203/2021, Fédération européenne des associations nationales travaillant avec les sans-abri (FEANTSA)/België (beslissing ten gronde), HUDOC-ESC (CC-203-2021-dmerits-en), https://hudoc.esc.coe.int.

2

De rechtspraak spreekt zich de afgelopen jaren steeds meer uit over knelpunten in wetgeving en uitvoering in afzonderlijke rechtsgebieden. Dat en waarover de onafhankelijke rechtspraak zich zorgen maakt, dient met grote zorgvuldigheid besproken te worden op de plekken waar beleid gemaakt wordt. In haar jaarverslag 20246 heeft de Rechtspraak één buikpijnpunt naar voren gehaald binnen het bestuursrecht: “De Wmo 2015 is niet bedoeld om een tekort aan betaalbare woonruimte in Nederland op te lossen. Echter, dit kan wel leiden tot schrijnende gevolgen. In meerdere uitspraken is de overheid opgeroepen een oplossing voor dit maatschappelijk probleem te zoeken.” We hebben aan de Rotterdamse president van de rechtbank gevraagd om de oproep richting Den Haag vanuit deze regio te versterken voor de komende raadsperiode. Julia Mendlik, president rechtbank Rotterdam: ‘Overheidsbeleid en de uitvoering daarvan kan in (individuele) gevallen ongewenste gevolgen hebben. Mensen belanden dan tussen wal en schip. Dat zijn soms schrijnende situaties waarin mensen vastlopen in het systeem. Ook in onze zittingszalen zien we daar voorbeelden van. Mensen vragen ons duidelijkheid en richting maar dat kunnen we niet altijd geven. Als rechtbank gaan we niet over beleid en uitvoering. Wel vragen wij - ook in onze uitspraken aandacht voor deze mensen als het beleid hen in de steek laat.

In welk beleidsterrein dan ook.’ Knelpunt onverzekerdheid Een veelvoorkomend probleem bij alle groepen dak- en thuislozen betreft onverzekerdheid. Wanneer iemand wordt uitgeschreven uit de Basisregistratie Personen en niet in aanmerking komt voor opvang, raakt deze persoon vaak ook uit beeld bij andere instanties. Hierdoor ontstaat een kettingreactie waarbij mensen hun zorgverzekering verliezen en onverzekerd raken. Dit leidt tot ernstige problemen in de toegang tot zorg en ondersteuning. De aanbevelingen mede uit ons rapport Onverzekerd en ziek in Nederland7 en het IGJ-onderzoek8 dienen hoog op de politieke agenda te blijven staan. Knelpunt rechtsbescherming Voor ORR is het perspectief van de inwoner het vertrekpunt. Er zijn verschillende groepen dak- en thuislozen. Denk hierbij aan gezinnen, alleenstaanden, EUmigranten, overlastgevenden, kwetsbare vrouwen en slachtoffers van mensenhandel. Velen krijgen te horen dat ze ‘slechts’ een woonprobleem

6

Raad voor de rechtspraak. Jaarverslag Rechtspraak 2024: Rol in de rechtsstaat. Rechtspraak. Geraadpleegd via https://www.rechtspraak.nl/organisatie-en-contact/organisatie/raad-voorde-rechtspraak/jaardocumenten/jaarverslag-rechtspraak-2024. 7 Van Dongen, S., & Beeck, E.F. (2025). Onverzekerd en ziek in Nederland: wat kunnen we voortaan beter doen? Rotterdam: Erasmus MC & Ombudsman Rotterdam-Rijnmond. 8 IGJ (2025). Stel zorgverleners in staat om medisch noodzakelijke zorg aan onverzekerden te bieden. Inspectie Gezondheidszorg en Jeugd.

3

hebben, maar wij zien dat ze vaak wel degelijk een bredere hulpvraag hebben. Hierdoor is een andere aanpak noodzakelijk. ORR hoopt dat de gemeente en betrokken partijen hun verantwoordelijkheid nemen en behoorlijk handelen. Bij een afwijzing van toegang tot de maatschappelijke opvang hoort altijd te worden gezorgd voor hulp. Ofwel door de gemeente zelf of middels een zorgvuldige en warme overdracht. Want dakloosheid is zelden het enige probleem dat deze inwoner heeft, zo zien wij. Op dit moment is er geen beleid en uitvoering gericht op de mensen die bij centraal onthaal en door de wijkteams als zelfredzaam en/of niet urgent zijn beoordeeld. Zij vallen hierdoor tussen wal en schip. Dit gat dient gedicht te worden. In het kader van rechtsbescherming is het van belang dat inwoners altijd een schriftelijke en goed onderbouwde afwijzing ontvangen zodat ze hiertegen in bezwaar kunnen. Voor alle doelgroepen geldt dat een afwijzing van maatschappelijke opvang niet mag betekenen dat ondersteuning wegvalt: afwijzen mag, loslaten nooit! Knelpunt onvoldoende oog voor kinderrechten Bij het beoordelen van een aanvraag om toelating tot de maatschappelijke opvang aan gezinnen, dient de gemeente ervoor te zorgen dat de belangen van de kinderen hierin zorgvuldig worden meegenomen.

De gemeente Rotterdam erkent dat ze dat nog onvoldoende deed en is bezig met het opstellen van een kinderrechtentoets dat bij elke aanvraag van een gezin moet worden meegewogen. ORR denkt hierover mee.9 De gemeente neemt hierin een duidelijke verantwoordelijkheid en zet grote stappen om dit proces zo snel en zorgvuldig mogelijk op orde te krijgen. We blijven dit volgen. Knelpunt GGZ / gedwongen opnames Veel mensen die uiteindelijk op straat terecht komen zijn verslaafd en/ of hebben psychiatrische problematiek. Er is niet altijd inzicht in eigen verslaving of ziektebeeld waardoor mensen niet vrijwillig hulp vragen of accepteren. Gedwongen hulpverlening is in de praktijk lastig te realiseren. Alle partijen zijn hiervan doordrongen. Op deze plaats wijst ORR op het onderzoek van de Onderzoeksraad voor Veiligheid (OVV) dat binnenkort verschijnt waarin breder op deze problematiek wordt ingegaan. Dit onderzoek waar ombudsvrouw Marianne van den Anker in de begeleidingscommissie zat, bevat hele gerichte en duidelijke aanbevelingen. De rol van ORR in de komende raadsperiode ORR ziet graag dat er wordt geleerd van vastgelopen casuïstiek. Zo is er de afgelopen anderhalf jaar op basis van een casus waar ook straatarts Michelle van Tongerloo bij betrokken was een evaluatie- en leertraject gestart waar ORR aan heeft meegewerkt en ook de eigen rol heeft geevalueerd.

Op het terrein van zelfredzaamheid, interne samenwerking en verbinding tussen de straatprofessionals en de gemeente worden stappen gezet en komt de komende 9

Zie het kinderrechtenkader dat ORR opstelde als bijlage bij de brandbrief over de toename van dakloze gezinnen in Rotterdam: https://orr.nl/steeds-meer-rotterda.mse-kinderen-zonderveilig-thuis/

4

raadsperiode een uitgebreidere openbare reflectie. Er zijn ongetwijfeld meer casussen waar lessen uit kunnen worden getrokken. Naar aanleiding van het toegenomen aantal meldingen bij ORR van met name dakloze gezinnen zijn er duidelijke werkafspraken gemaakt met de gemeente Rotterdam zodat ORR niet meer in de rol van casusregisseur hoeft te stappen, een rol die niet past bij het instituut. ORR zal betrokken blijven en toezien dat de geformuleerde oplossingsrichtingen en afspraken in de Uitvoeringsagenda integrale aanpak dak- en thuisloosheid serieus worden onderzocht en nagekomen. We zullen onze rol met onverzettelijkheid invullen, het onderwerp de urgentie en de scherpte geven die het verdient.

Marianne van den Anker Ombudsman Rotterdam Rijnmond

Stans Goudsmit Kinderombudsman Rotterdam Rijnmond

5