250515 Bijlage 2 Conceptprogramma KV en FB - Bijlagen
Tekst van het document
Concept
PROGRAMMA KOSTENVERHAAL
EN FINANCIËLE BIJDRAGEN - BIJLAGEN 5 november 2024
C o n c e p t P R O G R A M M A K O S T E N V E R H A A L F I N A N C I Ë L E B I J D R A G E N B I J L A G E N
E N
Inhoudsopgave Inhoudsopgave ........................................................................................................................................ 2 Bijlage 1: Proces en contractering ........................................................................................................... 3 Bijlage 2: Onderbouwing Gebiedsoverstijgende tarieven....................................................................... 5 Bijlage 3: Protocol berekening gebiedsoverstijgende bijdrage per nieuwbouwplan........................ 2625 Bijlage 4: De relatie tussen de gebiedsoverstijgende investeringen en de betalende gebieden ......... 30
2
C o n c e p t P R O G R A M M A K O S T E N V E R H A A L F I N A N C I Ë L E B I J D R A G E N B I J L A G E N
E N
Bijlage 1: Proces en contractering Het proces in een notendop Wat is het proces als een initiatief niet past in het omgevingsplan? Een initiatief kan direct bij het omgevingsloket worden ingediend, of er kan eerst contact worden opgenomen met de gemeente om mee te denken. Indien de initiatiefnemer het initiatief door de gemeente wil laten beoordelen, zijn hier wel kosten aan verbonden. Voor de behandeling van het initiatief vraagt de gemeente leges (conform de Legesverordening). In de volgende paragraaf wordt het proces stap voor stap doorlopen.
Het proces stap voor stap Vooroverleg Het initiatief wordt door de initiatiefnemer ingediend bij het Omgevingsloket via www.omgevingswet.overheid.nl. Voor initiatieven die niet geheel aan de regels van het omgevingsplan voldoen is een vooroverleg de meest voor de hand liggende keuze. Het vooroverleg is gericht op een eerste ambtelijke beoordeling van de haalbaarheid van een verzoek en kan indien wenselijk worden toegelicht aan de omgevingstafel. Hiervoor brengt de gemeente leges in rekening. In 2024 geldt een bedrag van EUR 110. Dit bedrag zal jaarlijks worden herzien. Principeverzoek Indien de uitkomst van het vooroverleg positief uitvalt, dan kan de initiatiefnemer besluiten om de plannen verder uit te werken en een principeverzoek in te dienen. Het principeverzoek wordt voorgelegd aan diverse specialisten, zodat inzichtelijk wordt of nader onderzoek benodigd is voor een zorgvuldige afweging. Daarnaast is dit doorgaans de juiste fase in het proces om de benodigde participatie op te starten en wordt het principeverzoek nogmaals besproken aan de omgevingstafel. Aan de omgevingstafel wordt de afweging gemaakt of de gemeente kan/wil meewerken om het omgevingsplan aan te passen, en of zij voldoende capaciteit/middelen hebben voor het afhandelen van dit plan.
Bij een positief antwoord op het verzoek wordt het principebesluit voorbereid en ter besluitvorming voorgelegd aan het college van Burgemeester en Wethouders. Afhankelijk van de aard van het verzoek kan ervoor voor worden gekozen om ook direct adviesverzoek of een kaderstelling voor de gemeenteraad voor te bereiden. Voor de behandeling van een principeverzoek betaalt de initiatiefnemer in 2024 een bedrag van EUR 2.660,-. Indien meer dan twee besprekingen aan de omgevingstafel benodigd zijn wordt dit bedrag per extra bespreking verhoogd met EUR 380,-. De eerder betaalde leges ten behoeve van het vooroverleg worden op dit bedrag in mindering gebracht. De genoemde bedragen worden jaarlijks herzien. Kaderstelling gemeenteraad Indien het college van Burgemeester en Wethouders beslist dat de gemeente daadwerkelijk voornemens is om medewerking te verlenen aan een initiatief, dan neemt zij hiervoor een positief principebesluit. Voor kleinere initiatieven is dit het moment waarop de initiatiefnemer kan besluiten om een aanvraag omgevingsvergunning of een wijziging van het omgevingsplan in te dienen. Bij grotere en/of complexe projecten is een besluit van de gemeenteraad omtrent de kaderstelling de 3
C o n c e p t P R O G R A M M A K O S T E N V E R H A A L F I N A N C I Ë L E B I J D R A G E N B I J L A G E N
E N
eerstvolgende stap in het proces. Bij dergelijke projecten zal de gemeente voor de tijdsbesteding vanaf principebesluit tot anterieure overeenkomst in beginsel eerst een intentieovereenkomst afsluiten. De intentieovereenkomst ziet toe op de periode tot aan de vaststelling van een planvisie en kaderstelling door de gemeenteraad. De gemeentelijke kosten beperken zich in deze fase tot ambtelijke inzet voor het opstellen van de ruimtelijke randvoorwaarden en toetsing van de planvisie hieraan. Aanvraag omgevingsvergunning of een wijziging van het omgevingsplan Al dan niet met tussenkomst van een besluit tot kaderstelling kan de initiatiefnemer nu besluiten om een aanvraag omgevingsvergunning of een wijziging van het omgevingsplan aan te vragen. Dit is ook het moment waarop kan worden toegewerkt naar een anterieure overeenkomst. In de anterieure overeenkomst worden de ruimtelijke randvoorwaarden (o.a. de gestelde kaders) en de financiële voorwaarden (de kostenverhaalbijdragen: plangebonden kosten, vereveningsbijdragen en tarieven gebiedsoverstijgende kosten) vastgelegd. De anterieure overeenkomst dient te worden ondertekend voorafgaand aan het opstarten van de procedure “ter inzage leggen van een ontwerp omgevingsvergunning of ontwerp wijziging omgevingsplan”. Hiervan kan enkel worden afgeweken indien hier naar oordeel van de gemeente aanleiding voor is.
Als de gemeente en initiatiefnemer er niet in slagen een anterieure overeenkomst te sluiten, dan blijft alleen het publiekrechtelijk kostenverhaal als mogelijkheid. Het kostenverhaal wordt dan vastgelegd in de kostenverhaalsregels van de BOPA of het gewijzigd Omgevingsplan.
4
C o n c e p t P R O G R A M M A K O S T E N V E R H A A L F I N A N C I Ë L E B I J D R A G E N B I J L A G E N
E N
Bijlage 2: Onderbouwing Gebiedsoverstijgende tarieven Op basis van dit programma Kostenverhaal en Financiële bijdragen rekent Nijkerk aan nieuwbouwplannen bestedingen in gebiedsoverstijgende openbare infrastructuur en voorzieningen door. Hieronder wordt op een systematische wijze ingegaan op de verschillende bestedingssoorten en wordt ook ingegaan op de vraag welke soorten bestedingen door te rekenen zijn via welke wettelijke titel. Ook wordt aangegeven welk beleid gemeenten moeten vastleggen om een bijdrage te mogen doorrekenen. En uiteindelijk wordt aangegeven hoe Nijkerk dit beleid neerlegt in onderhavig Programma Kostenverhaal en Financiële bijdragen en hiermee alle nodige onderbouwing vastlegt. Hierbij wordt zowel gerefereerd aan het regime onder de Wet ruimtelijke ordening (Wro), alsook aan die onder de Omgevingswet (Ow). Hiermee is onderhavig programma van toepassing op zowel plannen die onder het Wro-regime vallen alsook op plannen die onder de Ow vallen. Onder de Wro vallen aanvragen omgevingsvergunning die uiterlijk 31 december 2023 zijn ingediend, en plannen die planologisch worden ingepast middels een nieuw bestemmingsplan waarvan het ontwerp ter inzage is gelegd uiterlijk op 31 december 2023. Op de rest nieuwbouwplannen is de Ow van toepassing.
De afdeling grondexploitatie Wro en relevante jurisprudentie, alsook de in werking getreden Ow (afdelingen 13.6 en 13.7) maken een onderscheid tussen plangebonden en gebiedsoverstijgende kosten.
Soorten bestedingen: Plangebonden kosten Dit zijn kosten die louter gemaakt worden en profijtelijk zijn voor een exploitatiegebied. Deze kosten gaan over het bouw- en woonrijp maken en de nodige openbare infrastructuur, de gemeentelijke plankosten en over eventuele kosten van nadeelcompensatie (‘planchade’ genoemd in de Wro). De plangebonden kosten kunnen ook worden gemaakt buiten de grens van het exploitatiegebied (bijvoorbeeld compenserende milieumaatregelen, of compensatie van verloren gegane natuurwaarde, groen- en watervoorzieningen). In Nijkerk worden de plangebonden kosten per specifiek plan berekend, deze bijdragen worden dus niet in onderhavig Programma Kostenverhaal en Financiële bijdragen vastgelegd.
Soorten bestedingen: gebiedsoverstijgende kosten Dit is een verzamelbegrip voor drie begrippen bestedingen in de Wro en Ow, die nut hebben voor meerdere exploitatiegebieden: ‘Bovenwijkse voorzieningen’ Maatregelen zoals gedefinieerd in de kostensoortenlijst arts. 6.2.3, 6.2.4 en 6.2.5 Besluit ruimtelijke ordening (Bro), die niet alleen voor het specifieke exploitatiegebied betekenis hebben, maar ook voor andere nieuwe exploitatiegebieden en mogelijk voor de bestaande stad. De term 5
C o n c e p t P R O G R A M M A K O S T E N V E R H A A L F I N A N C I Ë L E B I J D R A G E N B I J L A G E N
E N
‘voorzieningen’ wordt omschreven in art. 6.2.5 Bro, en betreft fysieke ingrepen/activiteiten/werken, zoals wegen, riolering, parkeerplaatsen, etc. Dus geen bouwkosten, behoudens aan het openbaar vervoer of de ondergrondse infrastructuur gerelateerde technische gebouwen of gebouwde parkeervoorzieningen. Het equivalent van bovenwijkse voorzieningen in de Ow zijn de aan het kostenverhaalgebied verplicht door te rekenen gebiedsoverstijgende kosten1, die onder een tot zekere mate vergelijkbare kostensoortenlijst (bijlage IV bij art. 8.15 Omgevingsbesluit, Ob) moeten vallen. Onder de Ow geldt ook een vergelijkbare definitie van ‘voorzieningen’ (genaamd ‘werken, werkzaamheden en maatregelen’ in onderdeel A8 van deze bijlage IV Ob). Bovenplanse kosten’ (art. 6.13, lid 7 Wro) De mogelijkheid om tekorten en overschotten te verrekenen tussen verschillende exploitatiegebieden waartussen een ruimtelijk-functionele relatie bestaat (bijvoorbeeld wonen met wonen, bedrijven met bedrijven, e.d.). Deze kosten kunnen ook, maar hoeven niet per se onder de kostensoortenlijst te vallen. In de Ow komt dit begrip niet meer voor, maar wel een ander die de inhoud van bovenplanse kosten dekt (en meer, zie onder). ‘Financiële bijdrage’ (art. 6.24, lid 1, onder a Wro; art.
13.22 Ow) Bestedingen met een ruimere reikwijdte, zoals maatschappelijk belangrijk functies waaronder natuur, recreatie, waterberging, infrastructuur en culturele voorzieningen. Deze kosten kunnen ook, maar hoeven niet per se, onder de kostensoortenlijst te vallen. In art. 13.22 Ow is een equivalent opgenomen onder de noemer ‘financiële bijdrage voor ontwikkelingen van een gebied’. ‘Financiële bijdrage in omgevingsplan’ (arts. 13.23 en 13.24 Ow) De Tweede Kamer introduceerde in oktober 2019, via een amendement op de Aanvullingswet grondeigendom Ow, een nieuw instrument, namelijk de mogelijkheid om de net omschreven financiële bijdrage publiekrechtelijk af te dwingen2. Dit nieuw instrument is inmiddels opgenomen in artikelen 13.23 en 13.24 Ow. Een preciezere reikwijdte en uitwerking van dit nieuwe instrument is inmiddels vastgelegd op 14 september 20223. Hieruit blijkt dat via dit nieuwe instrument de reikwijdte aan kosten van ‘bovenplanse kosten’ en een belangrijk deel (maar niet alles) van de eerder genoemde financiële bijdrage doorberekend kunnen worden. Deze nieuwe publiekrechtelijk afdwingbare financiële bijdrage (art. 13.23 en 13.24 Ow) heeft dus een beperktere reikwijdte dan de financiële bijdrage die afgesproken kan worden in de anterieure overeenkomst (art. 13.22 Ow).
Via de nieuwe regeling vervalt de mogelijkheid die privaatrechtelijk wel bestaat nu (zowel onder de Wro als Ow) om kosten te verhalen van ‘belangrijke
1 Art. 13.11, lid 1 Ow. 2 Gewijzigd amendement Aanvullingswet Grondeigendom Omgevingswet van kamerlid Ronnes c.s., Tweede
Kamer, vergaderjaar 2019-2020, 35 133, nr. 34, aangenomen op 16 oktober 2019. 3 ‘Besluit van 14 september 2022 tot wijziging van het Omgevingsbesluit vanwege het aanwijzen van categorieën
ontwikkelingen waarvoor financiële bijdragen kunnen worden verhaald’, waarin artikelen 8.21 en 8.22 in het Omgevingsbesluit zijn opgenomen. In dit besluit werden ook deze artikelen toegelicht (Nota van Toelichting).
6
C o n c e p t P R O G R A M M A K O S T E N V E R H A A L F I N A N C I Ë L E B I J D R A G E N B I J L A G E N
E N
maatschappelijke functies, zoals (…) sport (…) (en, red.) culturele voorzieningen’.4 Met andere woorden: de mogelijkheid die er nu is onder de Wro en de Ow om privaatrechtelijk een bijdrage af te spreken voor de stichtingskosten (bouwkosten) van maatschappelijke voorzieningen, is er dus niet als gemeenten de nieuwe financiële bijdrage in het omgevingsplan vastleggen. Hetzelfde geldt voor een vereveningsbijdrage voor middensegment woningen: deze kunnen via de financiële bijdrage privaatrechtelijk worden afgesproken maar niet via de nieuwe regeling worden afgedwongen, die het alleen mogelijk maakt om een bijdrage voor sociale huur en koopwoningen af te dwingen. Overlap tussen categorieën gebiedsoverstijgende kosten naar verwachting minder onder Ow Tussen al deze categorieën was er onder de Wro een zekere overlap. Namelijk, er zijn vele bestedingen die onder meer van deze begrippen kunnen vallen. Hierdoor leven er veel misverstanden over de exacte begrenzing van elk categorie. Dat blijkt ook uit onderzoek naar de praktijk onder de Wro: er zijn bijvoorbeeld veel gemeenten die kosten doorrekenen als financiële bijdrage die eigenlijk ook als bovenwijkse voorzieningen doorgerekend zouden kunnen worden en vice versa5. Onder de Ow zal dit overlap naar verwachting minder aan de orde zijn.
Dat komt omdat het onderscheid tussen bovenwijkse voorzieningen (de op het kostenverhaalgebied verplicht te verhalen gebiedsoverstijgende kosten, afdeling 13.6) en de financiële bijdrage (afdeling 13.7) helderder is omschreven.
Grenzen en criteria om kosten door te rekenen via de verschillende sporen en instrumenten Gemeenten zijn niet vrij om ongelimiteerd kosten door te rekenen aan nieuwbouwplannen. De reikwijdte en omvang van de door te rekenen kosten varieert per spoor en instrument. Hieronder worden eerst de verschillende sporen en instrumenten opgesomd waarmee kosten kunnen worden doorgerekend, vervolgens worden de nodige randvoorwaarden uiteengezet en ten slotte wordt aangegeven wat de reikwijdte is van gebiedsoverstijgende kosten die doorberekend mogen worden. Sporen en instrumenten om kosten door te rekenen Publiekrechtelijk spoor: via dit spoor kunnen kosten worden doorberekend zonder behoefte aan een anterieure overeenkomst. Dit zijn de publiekrechtelijke instrumenten:
‘Regulier’ kostenverhaal: o Exploitatieplan (Wro); o Kostenverhaalsregels/-voorschriften met tijdvak in omgevingsplan, omgevingsvergunning of projectbesluit (Ow); o Kostenverhaalsregels zonder tijdvak in omgevingsplan (Ow); Afdwingbare financiële bijdrage in omgevingsplan (Ow).
4 Nota van Wijziging Omgevingswet (Kamerstukken II 2018/19, 35133, nr. 5, p. 2). Een bijna identieke omschrijving,
toegespitst op de financiële bijdrage, werd gegeven in de Memorie van Toelichting Wro: ‘maatschappelijk belangrijke functies zoals (…) culturele voorzieningen’ (Kamerstukken II 2004/05, 30218, nr. 3, blz. 25). 5 Zie IHS Erasmus Universiteit Rotterdam, Rapportage naar het gebruik van art. 6.24, lid 1 onder a Wro (financiële bijdrage aan ruimtelijke ontwikkelingen), Eindversie 19/06/2019, in opdracht van BZK en VNG), blz. 16, 20 en 21. Te vinden op https://vng.nl/files/vng/publicaties/2019/rapport_onderzoek_art-6.24-wro.pdf.
7
C o n c e p t P R O G R A M M A K O S T E N V E R H A A L F I N A N C I Ë L E B I J D R A G E N B I J L A G E N
E N
Privaatrechtelijk spoor: door middel van een anterieure overeenkomst (Wro en Ow) kan een bijdrage worden afgesproken t.b.v. de kosten die publiekrechtelijk afdwingbaar zijn en vaak ook meer: o o
Onder de Wro is de financiële bijdrage niet publiekrechtelijk afdwingbaar, maar privaatrechtelijk kan deze bijdrage wel worden afgesproken; Onder de Ow is de financiële bijdrage wel publiekrechtelijk afdwingbaar, maar privaatrechtelijk mag deze financiële bijdrage iets ruimer zijn.
Grens publiek en privaat spoor: onderhouds- en exploitatiekosten niet verhaalbaar In de kamerbehandeling van de Wro is een duidelijke grens getrokken: financiële bijdragen voor gebruik of beheer (dus instandhoudings-, onderhoud- en exploitatiekosten) mogen niet worden doorberekend, via welk spoor of instrument dan ook6. Er is wel een uitzondering hierop: het ongedekte tekort van exploitatiekosten van openbare parkeergarages mogen wel worden verhaald, zowel publiek- als privaatrechtelijk. Onder de Ow is op dit punt niets veranderd. Grens publiek en privaat spoor: baatafroming niet toegestaan Uit de parlementaire behandeling van de Wro blijkt dat baatafroming niet is toegestaan, waarmee bedoeld wordt dat de verkregen bijdragen dienen te zijn gebaseerd op concrete kosten die de gemeente maakt en niet het afromen van een stijging van de waarde van het onroerende goed van de eigenaar7. Onder de Ow is baatafroming ook niet toegestaan. Dat wordt niet alleen vastgelegd voor het ‘regulier’ kostenverhaal (afd. 13.6) maar tevens voor de financiële bijdrage (afd. 13.7). Het Besluit 14 september 2022 (arts. 8.21 en 8.22 Ov en bijbehorende Nota van Toelichting) schrijft namelijk voor dat gemeenten telkens de bestedingsdoelen van financiële bijdragen concreet maken, zodat baatafroming wordt uitgesloten.
Grens privaat spoor: begrenzing contractsvrijheid Voor anterieure overeenkomsten geldt dat de contractsvrijheid van de gemeente beperkt wordt door zowel de algemene beginselen van behoorlijk bestuur alsmede de op basis van het burgerlijk wetboek geldende redelijkheid en billijkheid. Een gemeente moet gelet hierop bij het aangaan van een overeenkomst zorgvuldig de betrokken belangen wegen en mag haar bevoegdheid niet gebruiken voor een ander doel dan zij is toegekend (betaalplanologie is niet toegestaan). Bij het sluiten van een anterieure overeenkomst is immers sprake van een zekere afhankelijkheid van de tegenpartij van de gemeente: zonder vaststelling van de planologische maatregel krijgt zij niet de mogelijkheid haar grond te bebouwen. De gemeente mag van deze situatie geen gebruikmaken om een onredelijk hoge financiële bijdrage te vragen.
6 Blz. 7 Memorie van Antwoord (Kamerstuk I 2006/07, 30218, D); blz. 3 Nadere Memorie van Antwoord
(Kamerstukken I 2006/07, 30 218, G). 7
Blz. 20 Memorie van Antwoord (Kamerstuk I 2007/2008, 30218, D) sluit afroming van waardestijging als gevolg van planologische besluiten expliciet uit.
8
C o n c e p t P R O G R A M M A K O S T E N V E R H A A L F I N A N C I Ë L E B I J D R A G E N B I J L A G E N
E N
Criteria ‘regulier’ kostenverhaal: kostensoortenlijst & p/t/p-relatie Via het ‘regulier’ kostenverhaal (dus exploitatieplannen Wro en kostenverhaalsregels/-voorschriften, met en zonder tijdvak afd. 13.6 Ow) mogen aan nieuwbouwplannen alleen die bestedingen worden doorberekend die voldoen aan de kostensoortenlijst8. Onder de kostensoortenlijst vallen de waarde van grond en opstallen, de kosten van het vrijmaken, slopen en saneren ervan, de kosten van onderzoek en ambtelijke inzet (‘plankosten’) en planschade (‘nadeelcompensatie’ genoemd in de Ow), en de kosten van ‘voorzieningen’ (wegen, openbare ruimte, ondergrondse infrastructuur, parkeerplaatsen, gebouwen t.b.v. het openbaar vervoer of ondergrondse infrastructuur, gebouwde parkeervoorzieningen e.d.). Onder de kostensoortenlijst vallen dus niet de stichtingskosten (bouwkosten) van maatschappelijke gebouwen (sporthallen, cultuur- of buurthuizen, gezondheidszorg, onderwijs e.d.) of van betaalbare woningen. Ook moeten deze bestedingen voldoen aan de criteria profijt, toerekenbaarheid en proportionaliteit (p/t/p)9: o o o
Profijt: het exploitatiegebied moet voordeel hebben van de besteding; Toerekenbaarheid: het exploitatiegebied geeft (mede) aanleiding om de besteding te realiseren (causaliteit); Proportionaliteit: indien meerdere exploitatiegebieden profijt hebben van de besteding, moeten de kosten van deze besteding naar evenredigheid van het profijt worden verdeeld.
Criteria financiële bijdrage: functionele samenhang & proportionaliteit & past binnen categorieën Via de nieuwe publiekrechtelijke afdwingbare financiële bijdrage in omgevingsplan én via de privaatrechtelijk af te spreken financiële bijdrage in anterieure overeenkomsten kunnen bestedingen worden doorberekend die voldoen aan mildere criteria: kosten mogen ook buiten de kostensoortenlijst vallen en er volstaat wanneer sprake is van tenminste een ‘functionele samenhang’, van proportionaliteit en wanneer ze passen binnen specifieke categorieën. Functionele samenhang: er moet sprake zijn van een functionele samenhang tussen het betalend exploitatiegebied en de bestedingen. Wanneer is er sprake van functionele samenhang? Tot het besluit 14 september 2022 was er veel onduidelijkheid over dit begrip. Middels dit besluit heeft de wetgever zich duidelijker dan voorheen uitgesproken over wat het onder ‘functionele samenhang’ verstaat10. Er is sprake van functionele samenhang in twee situaties: o
Er is sprake van profijt: het exploitatiegebied heeft profijt van de maatregelen, hetgeen op twee manieren aan de orde kan zijn: o De (toekomstige) bewoners en gebruikers van het betalende exploitatiegebied zullen redelijkerwijs gebruik kunnen maken van de maatregel, bijvoorbeeld van de te realiseren wegen en fietspaden. o De maatregelen hebben een positief uitstralingseffect op het exploitatiegebied, zoals bijvoorbeeld parken dat doen op de omgeving waarin ze liggen, of nieuwe wegen op
8
De kostensoortenlijst is opgenomen in artikelen 6.2.3, 6.2.4 en 6.2.5 Bro en in Bijlage IV Ob. De p/t/p criteria zijn opgenomen in art. 6.13.6 Wro en in art. 13.11, lid 1 Ow. 10 Nota van Toelichting arts. 8.21 en 8.22 Ob, Besluit 14 september 2022, paragraaf 3.2. 9
9
C o n c e p t P R O G R A M M A K O S T E N V E R H A A L F I N A N C I Ë L E B I J D R A G E N B I J L A G E N
o
E N
de verkeersafwikkeling van hele wijken of zelfs de hele gemeente, of de sanering van verpauperde wijken op de leefbaarheid en bereikbaarheid van omliggende gebieden. Er is sprake van complementariteit in functies: zowel het betalende nieuwbouwplan als de maatregelen betreffen functies die in gemeentelijk beleid in samenhang worden gezien. De maatregelen zijn nodig om verliesgevende functies in bepaalde locaties te realiseren (bijv. sociale woningen), en het betalende plan betreft de winstgevende onderdelen van dezelfde functie (bijv. bouw van vrijemarktwoningen). Het betalende plan hoeft ruimtelijk gezien geen profijt te ondervinden van de bouw van sociale woningen elders, het volstaat met het feit dat beide functies in beleid in samenhang worden gezien. Financieel gezien profiteert de ontwikkelaar trouwens wel omdat hij geen of minder sociale woningen hoeft te realiseren. Maar het is geen voorwaarde dat er sprake is van financieel gewin, dus bijvoorbeeld nieuwe bedrijventerreinen kunnen een bijdrage worden gevraagd om verpauperde bedrijventerreinen te revitaliseren, ook als de nieuwe bedrijventerreinen noch ruimtelijk noch financieel hiervan profiteren. Het volstaat dat beide functies (sociale en vrijemarktwoningen respectievelijk nieuwe en verpauperde bedrijventerreinen) in beleid in samenhang worden gezien.
Er hoeft maar sprake te zijn van profijt of complementariteit, opdat sprake is van een functionele samenhang. Er is dus geen behoefte aan causaliteit (toerekenbaarheid) om sprake te zijn van een functionele samenhang. Proportionaliteit: noch het besluit 14 september 2022 noch de ‘Handreiking kostenverhaal en financiële bijdragen Omgevingswet’ (april 2022) hebben het expliciet over de behoefte aan een proportionele toedeling van financiële bijdragen aan de verschillende exploitatiegebieden die profiteren van een investering. Wel heeft dit besluit het over de noodzaak om gemeentelijke plannen evenredig te behandelen als de particuliere plannen11. Dit sluit ook aan bij de geest van het kostenverhaal in het algemeen: dat sprake is van proportionaliteit in de toedeling van kosten. Past binnen categorieën: ten slotte, kosten dienen te passen binnen een of meerdere van de ‘categorieën ontwikkelingen waarvoor financiële bijdragen kunnen worden verhaald’ die in het Besluit 14 september 2022 zijn vastgelegd (opgenomen in art. 8.21 Ob en toelichting in de Nota van Toelichting). Samengevat zijn dat investeringen: o o o o o o
Ter verbetering van landschappelijke waarden (art. 8.21, lid 1 Ob, onder a), Ter vermindering van stikstofdepositie of bescherming en verbetering chemische en ecologische kwaliteit van watersystemen (onder b), In infrastructuur voor verkeers- en openbaar vervoersnetwerken van gemeentelijke of regionaal belang (onder c), In recreatievoorzieningen van de gemeentelijke of regionale groenstructuur (onder d), In sociale huur- of koopwoningen (onder e), In stedelijke herstructurering (onder f).
Op dit punt, zoals eerder gemeld, is er een verschil tussen de financiële bijdrage in omgevingsplan (art. 13.23 en 13.24 Ow) en de privaatrechtelijk afgesproken financiële bijdrage in een anterieure 11
Besluit 14 september 2022, Nota van Toelichting, paragraaf 5.2.
10
C o n c e p t P R O G R A M M A K O S T E N V E R H A A L F I N A N C I Ë L E B I J D R A G E N B I J L A G E N
E N
overeenkomst (art. 13.22 Ow): via overeenkomst is het ook mogelijk om stichtingskosten (bouwkosten) van maatschappelijke voorzieningen en om een vereveningsbijdrage voor middensegment woningen af te spreken met de initiatiefnemer. Onderscheid tussen ‘regulier’ kostenverhaal en financiële bijdrage Het besluit van 14 september 2022 heeft duidelijk gemaakt dat kosten die op basis van de wettelijke criteria via afdeling 13.6 Ow verhaald moeten worden (‘regulier’ kostenverhaal), niet via afdeling 13.7 mogen worden doorberekend (financiële bijdrage). Dit wil zeggen dat wanneer kosten voldoen aan de wettelijke criteria van het ‘regulier’ kostenverhaal, ze niet als financiële bijdragen mogen worden doorberekend. Kosten die niet voldoen aan de wettelijke criteria van het ‘regulier’ kostenverhaal, maar wel aan de wettelijke criteria voor de financiële bijdrage, mogen (geen verplichting) worden doorberekend zijnde een financiële bijdrage. Hierboven zijn de wettelijke criteria voor zowel het ‘regulier’ kostenverhaal als de financiële bijdrage uiteengezet, samengevat: Wettelijke criteria ‘regulier kostenverhaal’: o o
Kosten moeten passen onder de kostensoortenlijst, én Kosten moeten voldoen aan de p/t/p criteria.
Wettelijke criteria ‘financiële bijdrage’: o o o o
Kosten voldoen niet aan een of meerdere van de criteria van het ‘regulier’ kostenverhaal, én Kosten passen binnen de categorieën ontwikkelingen waarvoor financiële bijdragen kunnen worden verhaald, én Kosten hebben een functionele samenhang met de betalende plannen, én Kosten voldoen aan het proportionaliteit-criterium.
De mogelijkheid bestaat dat dezelfde infrastructuur deels verhaalbaar is via afd. 13.6 (dat deel dat verplicht verhaald moet worden omdat het voldoet aan de wettelijke criteria voor het ‘regulier’ kostenverhaal) en deels via afd. 13.7 (dat deel dat niet verplicht moet worden verhaald maar wel voldoet aan de wettelijke criteria voor de financiële bijdrage), zolang deze kosten niet twee keer bij hetzelfde plan in rekening worden gebracht. Kortom, zolang dubbele belasting wordt voorkomen12. Samenvatting tot dusver over de criteria per spoor en instrument De verschillende criteria per spoor en instrument worden schematisch weergegeven in onderstaande tabel:
12 Zie Nota van Toelichting besluit 14 september 2022, artikelsgewijze toelichting van art. 8.21, tweede lid
Omgevingsbesluit.
11
C o n c e p t P R O G R A M M A K O S T E N V E R H A A L F I N A N C I Ë L E B I J D R A G E N B I J L A G E N
Spoor/instrument om kosten door te rekenen Publiekrechtelijk Exploitatieplan (Wro) Kostenverhaalsregels met tijdvak (Ow) Kostenverhaalsregels zonder tijdvak (Ow) Afdwingbare financiële bijdrage in omgevingsplan (Ow)
Criteria
-Binnen kostensoortenlijst -P/t/p Idem als boven Idem als boven -Binnen en buiten kostensoortenlijst -Wel binnen categorieën kosten art. 8.21 Ob. -Functionele samenhang -Proportionaliteit
Privaatrechtelijk Anterieure overeenkomst (Wro en Ow)
-Binnen en buiten kostensoortenlijst. -Ruimere categorieën kosten dan in art. 8.21 Ob -Functionele samenhang -Proportionaliteit
E N
Begrenzing contractsvrijheid
-Zorgvuldige belangenafweging en
geen misbruik van bevoegdheid -Onderhouds- en exploitatiekosten mogen niet worden verhaald (behalve tekort openbare parkeergarages). -Bijdragen moeten altijd gebaseerd zijn op concrete kosten die de gemeente maakt (dit om baatafroming te voorkomen)
Uit deze criteria en grenzen, en uit andere wettelijke voorschriften, vloeien voort een aantal vormeisen waaraan het gemeentelijk kostenverhaalbeleid moet voldoen. Maar voordat deze vormeisen worden uiteengezet, eerst de vraag met welke plannen mogen gemeenten contracteren over het kostenverhaal. Dit is relevant om in Bijlage 3 ‘Protocol berekening gebiedsoverstijgende bijdrage per nieuwbouwplan’ te bepalen aan welke plannen de gemeente een bijdrage gaat vragen. Met welke plannen mogen welke bijdragen worden gecontracteerd? Onder de Wro ruimere mogelijkheden om te contracteren: de Wro bevat de plicht om het regulier kostenverhaal (plangebonden kosten en bovenwijkse voorzieningen)13 te verzekeren wanneer sprake is van ‘aangewezen bouwplannen’. Als deze kosten niet anderszins zijn verzekerd en de gemeente niet bereid is om deze kosten zelf te dekken, dan dient de gemeente deze kosten op de aanvrager van het aangewezen bouwplan te verhalen. Er is dus sprake van een soort indirecte kostenverhaalplicht. Artikel 6.24 Wro bevat een titel om een overeenkomst aan te gaan over alle soorten kosten, dus niet alleen plangebonden kosten en bovenwijkse voorzieningen, maar ook bovenplanse kosten en financiële bijdragen. En de mogelijkheid om te contracteren wordt in dit wetsartikel niet begrensd tot aangewezen bouwplannen. Daarnaast bevat art.
6.4a Wro specifiek een titel om een overeenkomst aan te gaan over planschade (een soort plangebonden kosten), zonder deze mogelijkheid te beperken tot aangewezen bouwplannen. Op basis van deze wetsartikelen is inmiddels jurisprudentie ontstaan die gemeenten die te maken hebben met aanvragen die geen aangewezen bouwplannen zijn maar wel kosten veroorzaken, de mogelijkheid geeft (geen verplichting) om deze kosten privaatrechtelijk te verhalen. Kortom, ook als een aanvraag niet kostenverhaalplichtig is (omdat het geen aangewezen bouwplan betreft), mogen gemeenten onder
13 De Wro heeft het over de verplichting om de ‘kosten van de grondexploitatie’ te verzekeren. Uit art. 6.24 lid 1
onder a jo. art. 6.13 lid 1 onder c onder 1o en 2o Wro blijkt dat de ‘kosten van de grondexploitatie’ die kosten zijn die vallen onder de kostensoortenlijst. Aangezien plangebonden kosten en bovenwijkse voorzieningen onder de kostensoortenlijst vallen, vallen ze onder de ‘kosten van de grondexploitatie’.
12
C o n c e p t P R O G R A M M A K O S T E N V E R H A A L F I N A N C I Ë L E B I J D R A G E N B I J L A G E N
E N
de Wro alle kostensoorten op de initiatiefnemer verhalen middels een privaatrechtelijke overeenkomst. Onder Ow beperktere mogelijkheden om te contracteren: in de Ow is wel een directe kostenverhaalplicht opgenomen (art. 13.11 Ow): gemeenten moeten plangebonden kosten en bovenwijkse voorzieningen verhalen op initiatiefnemers van aanvragen van aangewezen ‘activiteiten’ (zoals omschreven in art. 8.13 Ob), tenzij deze kosten anderszins verzekerd zijn. Een ander verschil met de Wro is dat de Ow geen mogelijkheid meer biedt aan gemeenten om te contracteren over alle soorten kosten met aanvragen van niet-aangewezen activiteiten. Kortom, de mogelijkheid om te contracteren wordt in de Ow scherper afgebakend dan in de Wro: o
o
o
Voor de verplicht te verhalen kosten (‘regulier’ kostenverhaal: plangebonden kosten en bovenwijkse voorzieningen) mag, in tegenstelling tot de Wro, alleen gecontracteerd worden met aanvragers van aangewezen activiteiten (art. 8.13 Ob). Voor aamvragen van niet-aangewezen activiteiten vervalt dus de mogelijkheid die er onder de Wro wel is om te contracteren over het regulier kostenverhaal. Een uitzondering betreft de planschadekosten (een soort plangebonden kosten), die zowel in de Wro (art. 6.4a) als in de Ow (art. 13.3c, nu genaamd nadeelcompensatie) een aparte, specifieke titel kennen om te contracteren, ook met niet-aangewezen activiteiten. Hier verandert dus niks t.o.v. de Wro. Financiële bijdragen mogen gecontracteerd worden met activiteiten die omschreven zijn in art.
8.20 Ob: dit zijn de activiteiten aangewezen in 8.13 Ob plus ook andere activiteiten: o de bouw van een bouwwerk, geen gebouw zijnde, voor: land- of tuinbouw, voor zover de oppervlakte ten minste 100 m2 bedraagt; opwekking of winning, omzetting of transport van energie of van gasvormige, vloeibare of vaste stoffen als energiedrager; infrastructuur, voor zover het gaat om wegen, vaarwegen, spoorwegen of telecommunicatieinfrastructuur; handelsreclame; of recreatie; en o andere activiteiten, voor zover het gaat om het gebruik van: een of meer bestaande gebouwen, niet zijnde recreatiewoningen, mits de brutovloeroppervlakte van de nieuw toegelaten functie ten minste 1.500 m2 bedraagt; gronden, mits de grondoppervlakte van het nieuw toegelaten gebruik ten minste 1.000 m2 bedraagt, of een of meer bestaande recreatiewoningen voor permanente bewoning.
Kortom, met aanvragen voor activiteiten die niet passen in art. 8.13 Ob maar wél in art. 8.20 Ob mag wel een financiële bijdrage worden gecontracteerd. Dat is iets beperkter dan onder de Wro, waar in principe met alle type aanvragen een overeenkomst mocht worden aangegaan over een financiële bijdrage. Kortom, met aanvragen die buiten art. 8.20 Ob vallen mag dus niet meer een financiële bijdrage worden gecontracteerd.
13
C o n c e p t P R O G R A M M A K O S T E N V E R H A A L F I N A N C I Ë L E B I J D R A G E N B I J L A G E N
E N
Samenvatting mogelijkheden om te contracteren onder Wro en Ow OVER WELKE KOSTEN MAG GECONTRACTEERD WORDEN MET WELKE AANVRAGEN? Wet ruimtelijke ordening Omgevingswet Soorten kosten Aangewezen Niet-aangewezen Aangewezen Niet-aangewezen activiteiten activiteiten activiteiten activiteiten Plangebonden kosten en bovenwijkse ja ja ja nee voorzieningen (‘regulier’ kostenverhaal) Planschade kosten ja ja ja ja Bovenplanse kosten ja ja n.v.t. Financiële bijdrage ja ja ja Ja, mits aanvraag past in art. 8.20 Ob
Nijkerk kiest ervoor om de in dit Programma Kostenverhaal en Financiële bijdragen vastgelegde tarieven gebiedsoverstijgend alleen te verhalen op de aangewezen activiteiten art. 8.13 Ob. Nijkerk ziet vooralsnog af van de mogelijkheid om een financiële bijdrage te vragen aan plannen die vallen onder art. 8.20 maar niet onder art. 8.13 Ob. Vormeisen: nodige beleidsmatige onderbouwing gebiedsoverstijgende tarieven (het huiswerk van de gemeente) Uit eerdere paragrafen is gebleken wat de grenzen zijn van het kostenverhaal, en aan welke eisen moet worden voldaan per kostenverhaalspoor en -instrument. De vraag nu is wat moeten gemeenten, wanneer en waar vastleggen om de geschetste kostenverhaalmogelijkheden te mogen benutten. Regulier kostenverhaal en financiële bijdrage: onderbouwing (1), (2) en (3) vooraf in nota Kostenverhaal: zoals gezegd, de verkregen bijdragen moeten gebaseerd zijn op concrete kosten die de gemeente maakt en niet het afromen van een stijging van de waarde van het onroerende goed van de eigenaar (‘baatafroming’). Ook moet worden bepaald of de bijdragen via het regulier kostenverhaal of via de financiële bijdrage worden verhaald. Logischerwijs dient de gemeente vooruitlopend op de beoordeling van concrete bouwinitiatieven de volgende onderbouwing op te nemen in beleid (voortaan: onderbouwing)14: o
o
Doelbestemming: o (1a) aan welke maatregelen wordt het geld uitgegeven (doel)? o (1b) hoeveel kost elke maatregel aan de gemeente? o (1c) in hoeverre zijn deze bestedingsvoornemens realistisch? o (1d) passen de maatregelen onder de kostensoortenlijst? Toedeling aan betalende plannen: o (2a) aan welke gebieden/locaties worden de kosten doorberekend? o (2b) hoe wordt de bijdrage berekend en toebedeeld aan elke nieuwbouwplan?
14 De stelling hier dat baatafroming van tevoren dient te worden uitgesloten in vastgesteld beleid en achteraf
verantwoord leunt op enerzijds onderzoek van IHS Erasmus Universiteit Rotterdam (Rapportage naar het gebruik van art. 6.24, lid 1 onder a Wro -financiële bijdrage aan ruimtelijke ontwikkelingen-, Eindversie 19/06/2019, in opdracht van BZK en VNG, blz. 19-20). Deze stelling leunt anderzijds op de nieuwe regeling publiekrechtelijke afdwingbare financiële bijdrage (arts. 8.21 en 8.22 Ob, en bijbehorende Nota van Toelichting). Hier wordt meerdere malen vastgelegd dat voordat het bouwinitiatief zich voordoet, duidelijk moet zijn dat de bijdrage naar noodzakelijke kosten moet gaan en niet naar andere (beleids)doelen.
14
C o n c e p t P R O G R A M M A K O S T E N V E R H A A L F I N A N C I Ë L E B I J D R A G E N B I J L A G E N
E N
(2c) op basis van welke juridisch titel worden de kosten doorberekend? Via het ‘regulier’ kostenverhaal (afd. 13.6 Ow) of via de financiële bijdrage (afd. 13.7 Ow)? Relatie tussen maatregelen en betalende plannen: o (3a) of en zo ja welke functionele samenhang is er tussen maatregelen en welke gebieden/locaties, oftewel of er sprake is van profijt en/of complementariteit. o (3b) of en zo ja welke causale relatie is er tussen maatregelen en welke gebieden/locaties. o
o
Financiële bijdrage: onderbouwing (1a), (2a) en (3a) vooraf in structuurvisie, omgevingsvisie of programma: voor de financiële bijdrage moet een structuurvisie (Wro), of omgevingsvisie of programma (Ow) van tevoren een ‘basis’ bieden15. Uit de kamerbehandeling Wro kan worden geconcludeerd dat het gaat om de ‘functionele of ruimtelijke samenhang’ op een hoger schaalniveau tussen het betalende exploitatiegebied en de besteding16. In de toelichting van de nieuwe publiekrechtelijke afdwingbare financiële bijdrage17 wordt concreet aangegeven wat de ‘functionele samenhang’ is dat in een omgevingsvisie of programma moet zijn vastgelegd. Hieruit kan geconcludeerd worden dat ten minste in de structuurvisie, omgevingsvisie of programma het volgende moet worden vastgelegd: o o o
De voorgenomen maatregelen met het oog op de beoogde ontwikkelingen: dit is hetzelfde als (1a), De betalende exploitatiegebieden: dit is hetzelfde als (2a), én De samenhang tussen beide: dit is hetzelfde als (3a).
Verantwoording achteraf (onderbouwing 4): achteraf moeten gemeenten verantwoording afleggen over de besteding van de bijdragen, zodat gewaarborgd wordt dat deze besteed zijn aan de maatregelen waarvoor ze gevraagd zijn en dus geen sprake is geweest van baatafroming. Het is transparant als de gemeente deze verantwoording opneemt in de nota kostenverhaal waarin bovengenoemde onderbouwing is opgenomen. Zo wordt bij elke actualisering van dit beleid verantwoord wat gedaan is met de tot dan toe verkregen middelen.
15 Art. 6.24.1.a, tweede deel zinsnede Wro spreekt namelijk over een bijdrage ‘op basis van een vastgestelde
structuurvisie’, art. 13.22, lid 1 Ow spreekt over een bijdrage ‘op basis van een omgevingsvisie of programma’ en de Nota van Toelichting van het Besluit 14 september 2022 over de publiekrechtelijke afdwingbare financiële bijdrage heeft het meerder malen over het vastleggen van nodige onderbouwing in een omgevingsvisie of programma. 16 Blz. 18 Nota naar aanleiding van het verslag (Kamerstukken II 2005/06, 30 218, nr. 6); blz. 25 Memorie van Toelichting (Kamerstuk I 2004/05, 30 218, nr. 3). Blz. 7 en 25 Memorie van Antwoord aan Eerste Kamer (Kamerstukken 2006-2007, 30 218 D). 17
Nota van Toelichting arts. 8.21 en 8.22 Ob, paragraaf 3.2.
15
C o n c e p t P R O G R A M M A K O S T E N V E R H A A L F I N A N C I Ë L E B I J D R A G E N B I J L A G E N
E N
Concrete vertaling in Nijkerk van alle criteria, grenzen en vormeisen Programma Kostenverhaal en Financiële bijdragen Nijkerk biedt alle nodige onderbouwing Gemeenten moeten dus voor alle bestedingen onderbouwing (1), (2), (3) en (4) ergens vastleggen en openbaar maken (bv in een nota kostenverhaal). En specifiek voor de financiële bijdragen onderbouwing (1a), (2a) en (3b) opnemen in een structuurvisie, omgevingsvisie of programma. De Omgevingsvisie Gemeente Nijkerk 2040 (vastgesteld in 2022) bevat maar een deel van deze onderbouwing, en niet voor alle maatregelen. Daarom worden in onderhavige nota Kostenverhaal (1) t/m (4) opgenomen voor alle bestedingen. Ook wordt deze nota Kostenverhaal als programma van de Omgevingsvisie vastgesteld. Hiermee biedt onderhavige nota/programma (ruim meer dan) alle nodige onderbouwing om alle kosten desnoods publiekrechtelijk door te rekenen. Hiermee wordt niet alleen baatafroming voorkomen en een juridische dekking geboden. Ook wordt hiermee gewaarborgd dat het geld niet besteed wordt aan onderhoud- en exploitatiekosten. En tenslotte wordt hiermee een duidelijk wegingskader gecreëerd waarbinnen concrete initiatieven worden beoordeeld binnen het gemeentelijke onderzoek naar de ruimtelijke inpasbaarheid, waarmee voldaan wordt aan de eis van een zorgvuldige belangenafweging en dat de gemeente geen misbruik maakt van haar bevoegdheden.
Hieronder stap voor stap hoe Nijkerk alle criteria, grenzen en vormeisen neerlegt in onderhavig Programma Kostenverhaal en Financiële bijdragen. Verantwoording tot dusver ontvangen bijdragen kostenverhaal In 2013 legde de raad de ‘Nota Bovenwijkse en Bovenplanse Voorzieningen’ vast. Hiermee heeft Nijkerk de laatste jaren aan particuliere grondexploitanten een bijdrage gevraagd ten behoeve van diverse investeringen in openbare infrastructuur en voorzieningen. Deze nota wordt vervangen door onderhavig Programma Kostenverhaal en Financiële bijdragen. Hieronder volgt een verantwoording van de tot dusver ontvangen bijdragen en waar dat geld aan besteed is: Overzicht reserve Bovenwijkse voorzieningen vanaf 1 jan 2014 t/m 31 dec 2023 Saldo op 1 jan 2014 Omschrijving a. vanuit grexen b. vanuit faciliterend grondbeleid c. bijdrage voor landschapsfonds d. Opheffing RINS (reserve investeringen in Nijkerkse samenleving) e. Revitalisering bedrijventerreinen f. Centrum Nijkerk, openbare ruimte en mobiliteit g. Fietstunnels Doornsteeg, ontsluiting nieuwbouwgebied h. Centrum Hoevelaken, openbare ruimte en mobiliteit i. Hoofdstructuur wegen j. Nijkerkerveen, herinrichting wegen k. Stadshaven, ontwikkeling woningbouwgebied l. Aanleg station Hoevelaken m. Tunnel Amersfoortseweg, kruising met spoorrails Totaal Saldo op 31 december 2023
€ In € € € €
8.894.146 3.706.562 63.360 1.181.218
Uit
€
€ € € € € € € € € 13.845.286 €
3.582.128
Totaal € 8.894.146 € 3.706.562 € 63.360 € 1.181.218 -371.849 € -371.849 -2.290.197 € -2.290.197 -2.825.000 € -2.825.000 -658.000 € -658.000 -368.327 € -368.327 -970.000 € -970.000 -1.420.000 € -1.420.000 -759.235 € -759.235 -3.440.000 € -3.440.000 -13.102.607 € 742.679 €
4.324.807
16
C o n c e p t P R O G R A M M A K O S T E N V E R H A A L F I N A N C I Ë L E B I J D R A G E N B I J L A G E N
E N
Vragenlijst om de te verhalen bestedingen te selecteren en onderscheid te maken tussen ‘regulier’ kostenverhaal en financiële bijdrage Onderhavig Programma Kostenverhaal en Financiële bijdragen maakt een duidelijk onderscheid tussen bestedingen die doorberekend worden via het ‘regulier’ kostenverhaal (afd. 13.6 Ow) of via de financiële bijdrage (afd. 13.7 Ow). Dat wordt bereikt door geen onderhoud- en beheerskosten op te nemen en ook nog door per maatregel te toetsen: o o o o o o
Wat de kosten zijn voor de gemeente van elke maatregel in gebiedsoverstijgende zaken, en hoe hard deze investering is en dus welk percentage van deze kosten wordt verhaald, Of de maatregel valt onder de kostensoortenlijst, Of de maatregel valt onder de categorieën maatregelen met het oog op beoogde ontwikkelingen, Welke gebieden/locaties hebben een functionele samenhang met de maatregel (profijt en/of complementariteit), los van de vraag of er wel of niet sprake is van causaliteit, Welke concrete nieuwbouwlocaties zijn causaal gerelateerd aan de maatregel (toerekenbaarheid), Welke gebieden en locaties hebben welke mate van profijt van de maatregel (proportionaliteit).
Hieronder volgt een toelichting op deze toetsing. Relatie tussen maatregelen en de betalende gebieden Er is getoetst wat voor relatie er is tussen de maatregelen (de kosten) en de gebieden die financieel moeten bijdragen aan deze maatregelen. Er moet zoals hierboven geschetst ten minste sprake zijn van een functionele samenhang (profijt en/of complementariteit) om kosten te mogen doorrekenen via de financiële bijdrage. Alleen maatregelen die ten minste een functionele relatie hebben, zijn opgevoerd in dit Programma Kostenverhaal en Financiële bijdragen. Als er ook nog een causale relatie is dan mogen de kosten die onder de kostensoortenlijst vallen doorberekend worden aan de gebieden die de oorzaak vormen via het ‘regulier’ kostenverhaal. In Bijlage 4 wordt per maatregel aangegeven wat de relatie is met welke betalende gebieden. Correctie voor harde en zachte investeringen Op basis van alle beleidsambities is een inventarisatie gedaan van de fysieke investeringen die in de planning staan tot 2040. Hierbij is rekening gehouden met een onzekerheidsmarge. Sommige toekomstige investeringen zijn redelijk zeker, en aangemerkt als ‘harde’ investeringen, omdat er al bestuurlijke besluitvorming heeft plaatsgevonden en er budget voor vrijgemaakt is (100% doorberekend). Andere investeringen zijn nog minder concreet, dit zijn de ‘zachte’ investeringen.
Dit zijn bijvoorbeeld investeringen die worden genoemd in beleid, maar nog niet in de begroting zijn geland (70%). Of investeringen die wel worden genoemd, maar nog niet terug te vinden zijn in beleid (35%). De lijst aan investeringen is een dynamische lijst, die periodiek wordt herijkt. De huidige lijst met investeringen sluit op ca. € 159 miljoen (incl. correctie hard/zacht).
17
C o n c e p t P R O G R A M M A K O S T E N V E R H A A L F I N A N C I Ë L E B I J D R A G E N B I J L A G E N
E N
Maatregelen Omschrijving
Kosten voor de gemeente
1
Klaarwater/Euretco
€ 5.092.500
2
Stadshaven
€ 7.283.500
3
Luxool/Bronswerk stationsomgeving
€ 36.006.250
4
Slichtenhorst
€ 9.668.750
5
Algemeen versterken en uitbreiden hoofdstructuur
€ 19.889.000
6
Leefbaarheid/veiligheid fiets/voetgangers
€ 9.380.500
7
Leefbaarheidsmaatregelen stil asfalt/geluidschermen
€ 1.400.000
8
Leefbaarheid veiligheid wijken reconstructies 50 jaar en ouder
€ 66.465.000
9
Openbaar vervoer (OV) maatregelen
10
Duurzaamheidsmaatregelen
€ 770.000
11
Landschappelijke inpassing/kwaliteitsimpuls/recreatie/groen
€ 490.000
12
Recreatie
€ 745.850
13
Spelen/bewegen
€0
14
Economie
€0
15
Maatschappelijke voorzieningen
16
Sportvoorzieningen
€0
17
Onrendabele top inbreidingslocaties
€0
18
Scholen
€0
19
Opvang vluchtingen/arbeidsmigranten etc
€0
To ta a l kos ten
€0
€ 2.100.000
€ 159. 291.350
18
C o n c e p t P R O G R A M M A K O S T E N V E R H A A L F I N A N C I Ë L E B I J D R A G E N B I J L A G E N
E N
Welke investeringen worden verhaald als bovenwijkse voorzieningen, en welke als financiële bijdrage De harde investeringen worden verdeeld in twee categorieën: bovenwijkse voorzieningen of financiële bijdrage. Dit is afhankelijk van het soort relatie dat er bestaat tussen de maatregelen (de kosten) en de betalende gebieden. Bij de bovenwijkse voorzieningen moeten de kosten terugkomen in de kostensoortlijst en deze moeten profijtelijk én causaal gerelateerd zijn aan een bepaald kostenverhaalgebied (profijt en toerekenbaarheid). Bij een financiële bijdrage moet er een functionele samenhang (profijt of complementariteit) zijn tussen de besteding en de beoogde ontwikkeling. In bijlage 4 wordt per maatregel de relatie onderbouwd. Verdeli ng Bovenwijkse kosten
%
Bijdrage
€ 54.000.000
0%
€0
Toe te rekenen aan de bestaande stad
€ 24.000.000
44%
€0
Toe te rekenen aan nieuwe ontwikkelingen
€ 4.000.000
8%
€0
€ 26.000.000
48%
€0
0
0
7.560 won
€ 0
100%
€ 529
Gemeente Nijker k
Toerekenen aan Financiele bijdrage
Tota le investering
Aantal toe te rekenen won in de nieuwe ontwikkelingen Bijd r a g e per wo ning g emeentebr eed :
De tabel verdeling bovenwijkse kosten laat zien dat er 54 miljoen aan maatregelen zijn die een bovenwijks karakter hebben. Hiervan komt 24 miljoen voor rekening van de bestaande stad en 4 miljoen voor rekening van nieuwe ontwikkelingen. Daarnaast is er een restpost van 26 miljoen waar andere nieuwe ontwikkelingen ook profijt van hebben, maar geen causaal verband mee is. Deze worden meegenomen bij financiële bijdrage, zie de tabel hieronder. Verdeli ng fina nci ële bijdra ge
%
Bijdrage
€ 105.000.000
0%
€0
Toe te rekenen aan de bestaande stad
€ 46.000.000
44%
€0
Toe te rekenen aan nieuwe ontwikkelingen
€ 59.000.000
56%
€0
Toe te rekenen aan nieuwe ontwikkelingen vanuit Bovenwijks
€ 26.000.000
0%
€0
0
0
7.560 won
€ 0
100%
€ 11.243
Gemeente Nijker k
Aantal toe te rekenen won in de nieuwe ontwikkelingen Bijd r a g e per wo ning g emeentebr eed :
Totale investering
In de tabel met de verdeling van de kosten voor de financiële bijdrage, zijn naast de direct bepaalde kosten voor financiële bijdrage, het restant aan kosten uit de bovenwijkse maatregelen ad 26 miljoen toegevoegd.
19
C o n c e p t P R O G R A M M A K O S T E N V E R H A A L F I N A N C I Ë L E B I J D R A G E N B I J L A G E N
E N
1e toets proportionaliteit: toedeling kosten aan bestaande vs. nieuwe stad De toets proportionaliteit (mate van profijt) wordt in twee stappen gemaakt. Eerst wordt bepaald wat de verdeling is van de kosten tussen de nieuwbouwplannen en het bestaande vastgoed die allebei profijt hebben. Dus er wordt gekeken naar de nieuwbouw en de bestaande gebouwen in het gebied of de gebieden die profijt hebben van de maatregel. De nieuwbouw en bestaande gebouwen in de gebieden die geen profijt hebben van de maatregel worden niet meegeteld opdat ze niet meebetalen. De eerste toets proportionaliteit resulteert dus in een percentage van de kosten per maatregel dat wordt toebedeeld aan de nieuwbouw dat profijt heeft en een ander percentage aan de bestaande stad in het gebied/gebieden die ook profijt hebben. Deze percentages zijn anders per maatregel wanneer maatregelen profijtelijk zijn voor verschillende gebieden. Deze 1e toets proportionaliteit is gebaseerd op het onderscheid tussen autonome groei van de bestaande woningen, en de groei van nieuwbouw. Het argument is dat de bestaande stad in principe voldoende voorzien is van infrastructuur en voorzieningen, en dat alleen de autonome groei van de bestaande stad profijt heeft en dus mee moet betalen aan de nieuwe investeringen. Vooral nieuwbouw heeft behoefte aan, en profiteert van de investeringen, dus nieuwbouw betaalt volledig mee.
Het aandeel autonome groei van de bestaande stad is vervolgens bepaald aan de hand van de hoeveelheid toegenomen vervoersbewegingen per etmaal/per woning van de bestaande stad, nieuwe ten opzichte van de bestaande vervoersbewegingen. Deze toegenomen vervoersbewegingen worden opgeteld met de vervoersbewegingen van de nieuwbouw. De vervoersbewegingen van zowel de autonome groei van de bestaande stad alsook van nieuwbouw zijn gebaseerd op de kengetallen uit de CROW publicatie 381. De keuze voor het CROW is voortgekomen uit de wens om een logische maar gelijktijdig ook erkende en betrouwbare bron te gebruiken. De getallen vanuit het CROW worden vastgesteld na langdurige onderzoeken en met grote regelmaat herzien. Deze CROW normen worden ook in de verkeerskundige berekeningen veelvuldig gebruikt: o
o
Aandeel bestaande stad: hier wordt ervan uit gegaan dat het aantal verkeersbewegingen elk jaar met 2,0% toeneemt. Deze 2,0% is een jarenlang uitgangspunt en gebaseerd op de gemiddelde economische groei per jaar met als onderbouwing de Toekomstverkenning Welvaart en Leefomgeving (WLO). Aandeel nieuwbouw: vanuit deze CROW normen wordt de gemiddelde verkeersgeneratie per woning gehanteerd (x 4,8, uitgangspunt mate van stedelijkheid ‘weinig stedelijk’). Voor nieuwbouw bedrijventerreinen wordt een vergelijkbare rekensystematiek aangehouden.
20
C o n c e p t P R O G R A M M A K O S T E N V E R H A A L F I N A N C I Ë L E B I J D R A G E N B I J L A G E N
Kernen
E N
Nieuwbouwwoningen
Kern 01 Hoevelaken
685 won
Kern 02 Nijkerk
1.634 won
Kern 03 Nijkerkerveen
645 won
Kern 04 Buitengebied Oost
30 won
Kern 05 Buitengebied West
10 won
Kern 06 Hoevelaken - Klaarwater
650 won
Kern 07 Hoevelaken - Euretco
361 won
Kern 08 Nijkerk - Luxool
450 won
Kern 09 Nijkerk - Bronswerk
450 won
Kern 10 Nijkerk - Paasbos
200 won
Kern 11 Nijkerk - Slichtenhorst
1.500 won
Kern 12 Nijkerk - Stadshaven
595 won
Kern 13 Nijkerkerveen - Deelplan 3
350 won
Overig
0 won
Totaal
7.560 won
Uit de 1e toets proportionaliteit vloeit afgerond een 56%/44% verdeling voort tussen nieuwbouw en bestaand. 21
C o n c e p t P R O G R A M M A K O S T E N V E R H A A L F I N A N C I Ë L E B I J D R A G E N B I J L A G E N
E N
2e toets proportionaliteit: toedeling kosten aan de nieuwbouwplannen (de sterkste schouders dragen de zwaarste lasten) Een tweede stap is berekenen hoeveel betaalt elk specifiek nieuwbouwplan. Hier volgt Nijkerk het principe dat de sterkste schouders de zwaarste lasten dragen: elke functie heeft een gewichtsfactor gerelateerd aan de vastgoedwaarde, hiermee zijn de tarieven hoger voor de meest profijtelijke functies. Concreet: er is onderscheidt gemaakt in de vier woningtypologieën vanuit het Programma wonen (Sociaal/Midden laag/Midden hoog/Vrije sector) en in overige niet-woon functies. Aan de hand van de gewichtsfactor is tot een bedrag per equivalent (verhoudingsgetal) gekomen. 00.01 BEREKENING VERDELING NAAR DRAAGKRACHT
Onderdelen Woonbeleid VON tot € Gemiddelde grondwaarde Gewogen grondw aarde Gewichtsfactor obv totale gewogen grondwaarde
Sociale (huur)
Middelduur laag
Middelduur hoog
Dure koop
totaal
35% € 219.000 € 19.000 € 6.650
10% € 301.000 € 46.000 € 4.600
15% € 429.500 € 65.000 € 9.750
40% nvt € 89.000 € 35.600
100%
0,34
0,81
1,15
1,57
€ 56.600
De gewichtsfactor is een verhouding tussen de gewogen grondwaarde (percentage woonbeleid maal gemiddelde grondwaarde) en de totale gewogen grondwaarde. Vervolgens is de gemiddelde bijdrage per kern volgend deze factor verdeeld. Dit geeft onderstaande tabel.
Omschrijving
Gemiddele bijdrage
Sociale (huur/koop)
Middelduur laag
Middelduur hoog
Vrije sector per woning
per woning
per woning
per woning
per woning
Kern 01 Hoevelaken
€ 15.750
€ 5.500
€ 13.250
€ 18.750
€ 25.500
Kern 02 Nijkerk
€ 10.500
€ 3.750
€ 9.000
€ 12.500
€ 17.250
Kern 03 Nijkerkerveen
€ 8.750
€ 3.000
€ 7.250
€ 10.250
€ 14.250
Kern 04 Buitengebied Oost
€ 7.250
€ 2.500
€ 6.000
€ 8.750
€ 11.750
Kern 05 Buitengebied West
€ 7.250
€ 2.500
€ 6.000
€ 8.750
€ 11.750
Kern 06 Hoevelaken - Klaarwater
€ 15.500
€ 5.500
€ 13.000
€ 18.500
€ 25.500
Kern 07 Hoevelaken - Euretco
€ 15.500
€ 5.500
€ 13.000
€ 18.500
€ 25.500
Kern 08 Nijkerk - Luxool
€ 10.500
€ 3.750
€ 9.000
€ 12.500
€ 17.250
Kern 09 Nijkerk - Bronsw erk
€ 10.500
€ 3.750
€ 9.000
€ 12.500
€ 17.250
Kern 10 Nijkerk - Paasbos
€ 10.500
€ 3.750
€ 9.000
€ 12.500
€ 17.250
Kern 11 Nijkerk - Slichtenhorst
€ 10.500
€ 3.750
€ 9.000
€ 12.500
€ 17.250
Kern 12 Nijkerk - Stadshaven
€ 10.500
€ 3.750
€ 8.750
€ 12.500
€ 17.250
Kern 13 Nijkerkerveen - Deelplan 3
€ 8.750
€ 3.000
€ 7.250
€ 10.250
€ 14.250
Doordat er geen grote groeiopgaven zijn voor de niet woonfuncties, zijn de bijdrage voor wonen omgeslagen.
22
C o n c e p t P R O G R A M M A K O S T E N V E R H A A L F I N A N C I Ë L E B I J D R A G E N B I J L A G E N
Omschrijving
E N
Bedrijven-terrein
Detailhandel en horeca
Leisure en recreatie
Maatschappelijk en zorg
Kantoren (geen bedrijventerreinen)
Agrarische gebouwen (niet zijnde woningen)
per 150 m² bvo
per 150 m² bvo
per 150 m² bvo
per 200 m² bvo
per 150 m² bvo
per 500 m² bvo
Kern 01 Hoevelaken
€ 15.750
€ 15.750
€ 15.750
€ 15.750
€ 15.750
€ 15.750
Kern 02 Nijkerk
€ 10.500
€ 10.500
€ 10.500
€ 10.500
€ 10.500
€ 10.500
Kern 03 Nijkerkerveen
€ 8.750
€ 8.750
€ 8.750
€ 8.750
€ 8.750
€ 8.750
Kern 04 Buitengebied Oost
€ 7.250
€ 7.250
€ 7.250
€ 7.250
€ 7.250
€ 7.250
Kern 05 Buitengebied West
€ 7.250
€ 7.250
€ 7.250
€ 7.250
€ 7.250
€ 7.250
Kern 06 Hoevelaken - Klaarwater
€ 15.500
€ 15.500
€ 15.500
€ 15.500
€ 15.500
€ 15.500
Kern 07 Hoevelaken - Euretco
€ 15.500
€ 15.500
€ 15.500
€ 15.500
€ 15.500
€ 15.500
Kern 08 Nijkerk - Luxool
€ 10.750
€ 10.750
€ 10.750
€ 10.750
€ 10.750
€ 10.750
Kern 09 Nijkerk - Bronswerk
€ 10.500
€ 10.500
€ 10.500
€ 10.500
€ 10.500
€ 10.500
Kern 10 Nijkerk - Paasbos
€ 10.500
€ 10.500
€ 10.500
€ 10.500
€ 10.500
€ 10.500
Kern 11 Nijkerk - Slichtenhorst
€ 10.500
€ 10.500
€ 10.500
€ 10.500
€ 10.500
€ 10.500
Kern 12 Nijkerk - Stadshaven
€ 10.500
€ 10.500
€ 10.500
€ 10.500
€ 10.500
€ 10.500
Kern 13 Nijkerkerveen - Deelplan 3
€ 8.750
€ 8.750
€ 8.750
€ 8.750
€ 8.750
€ 8.750
In de onderstaande afbeelding is aangegeven in welke gebieden de tarieven voor gebiedsoverstijgende kosten van toepassing zijn. Er is verschil gemaakt in de verschillende kernen en grote ontwikkelgebieden binnen deze kernen.
23
C o n c e p t P R O G R A M M A K O S T E N V E R H A A L F I N A N C I Ë L E B I J D R A G E N B I J L A G E N
E N
Kosten maatregelen worden soms via 13.6 (‘regulier’ kostenverhaal) én via 13.7 (financiële bijdrage) doorberekend, maar dubbele belasting wordt voorkomen Uit de toets proportionaliteit bleek dat alleen een deel van de kosten doorberekend mag worden aan de gebieden/locaties die de aanleiding vormen (causaal verband). Dat komt omdat maatregelen gebiedsoverstijgend zijn en dus altijd profijtelijk zijn voor ruimere gebieden, niet alleen voor de gebieden/locaties die de oorzaak vormen van de maatregel. Het deel van de kosten dat causaal gerelateerd is wordt via het ‘regulier’ kostenverhaal doorberekend aan deze veroorzakende gebieden/locaties. Het ander deel van de kosten van de maatregel kan echter wel via de financiële bijdrage worden doorberekend aan die andere gebieden waarmee geen causaal verband is, mits ze voldoen aan de wettelijke eisen: -
de maatregel valt onder de categorieën maatregelen met het oog op de beoogde ontwikkeling waarvoor een financiële bijdrage mag worden gevraagd, én er is sprake van een functionele samenhang tussen de maatregel en de betalende gebieden/locaties (dus profijt en/of complementariteit), én er is sprake van proportionaliteit.
Kortom, de kosten van maatregelen worden deels verhaalbaar via afd. 13.6 (dat deel dat verplicht verhaald moet worden omdat het voldoet aan de wettelijke criteria voor het ‘regulier’ kostenverhaal) en deels via afd. 13.7 (dat deel dat niet verplicht moet worden verhaald maar wel voldoet aan de wettelijke criteria voor de financiële bijdrage). De voorwaarde is wel dat de kosten van dezelfde maatregel niet twee keer bij hetzelfde plan in rekening worden gebracht (via het regulier kostenverhaal en via de financiële bijdrage). Kortom, dubbele belasting wordt voorkomen18. Beslisboom om de te verhalen bestedingen te selecteren en onderscheid te maken tussen ‘regulier’ kostenverhaal en financiële bijdrage Uit al deze vragen vloeit voort welke kosten doorberekend worden aan welke gebied/locaties via welke juridisch titel, en wat de uiteindelijke tarieven zijn per gebied/locatie. Uitgedrukt in een beslisboom:
18
Zie Nota van Toelichting besluit 14 september 2022, artikelsgewijze toelichting van art. 8.21, tweede lid Omgevingsbesluit.
24
C o n c e p t P R O G R A M M A K O S T E N V E R H A A L F I N A N C I Ë L E B I J D R A G E N B I J L A G E N
E N
25
C o n c e p t P R O G R A M M A K O S T E N V E R H A A L F I N A N C I Ë L E B I J D R A G E N B I J L A G E N
E N
Bijlage 3: Protocol berekening gebiedsoverstijgende bijdrage per nieuwbouwplan In deze bijlage wordt stap voor stap toegelicht hoe de bijdrage gebiedsoverstijgend wordt berekend in een specifiek nieuwbouwplan. Hierin zijn alle uitgangspunten en de tarieven meegenomen die zijn toegelicht in vorige bijlagen. Concreet wordt hiermee de volgende onderbouwing gegeven: -
2b) hoe wordt de bijdrage berekend en toebedeeld aan elk bouwplan?
De bijdrage in specifieke bouwaanvragen wordt berekend op basis van de volgende stappen:
1) Overgangsregeling In de eerste plaats wordt nagegaan of de gebiedsoverstijgende tarieven uit dit Programma Kostenverhaal en Financiële bijdragen van toepassing zijn op plannen waarvan de planontwikkeling al gaande is: -
-
Particuliere plannen: als bij de inwerking van dit programma er al een concept anterieure overeenkomst klaar en/of het kostenverhaal is uit onderhandeld, dan treedt dit programma niet in. Dit geldt ook vanzelfsprekend voor reeds getekende anterieure overeenkomsten. Gemeentelijke grondexploitaties: als bij de inwerking van dit programma de gemeentelijke grondexploitatie reeds is vastgesteld, dan treedt dit programma niet in. De tarieven gebiedsovertijgend uit dit programma worden nooit aan de partijen doorgerekend die een bouwplan indienen op de uitgiftekavels in gemeentelijke grondexploitaties.