CConstaterende datNijkerk
Koppel je AI →
Document · PDF

2026-057 Bijlage 2 Landschapsontwikkelingsplan Gemeente Nijkerk 2026

Commissie I 8 oktober 2026, gemeente NijkerkBij agendapunt: Actualisatie Landschapsontwikkelingsplan (LOP) (2026-057) - 21:1526.866 woorden

Open het PDF bij de gemeente ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen · deel 3 van 4

Bomen voor oeverbeplanting / overstromingsgebieden Bomen Alnus glutinosa Zwarte els Betula pubescens Zachte berk Fraxinus excelsior Gewone es Populus nigra Zwarte populier Populus tremula Ratelpopulier / esp Prunus padus Gewone vogelkers Quercus robur Zomereik Salix alba Schietwilg / Gewone wilg Ulmus laevis Fladderiep Ulmus minor Gladde iep Heesters Cornus sanguinea Rode kornoelje Crataegus laevigata Tweestijlige meidoorn Euonymus europeus Wilde kardinaalsmuts Frangula alnus Sporkehout Salix cinerea Grauwe wilg Salix repens Kruipwilg Sambucus nigra Gewone vlier Viburnum opulus Gelderse roos 6.6 Lijsten met boomsoorten en heesters voor verschillende omstandigheden BOMENLIJSTEN 68 6. GEREEDSCHAPSKIST 4.

Bomen voor ‘normale’ eerdgronden Bomen Acer campestre Veldesdoorn Acer pseudoplatanus Gewone esdoorn Betula pendula Ruwe berk Carpinus betulus Haagbeuk Fagus sylvatica Beuk Fraxinus excelsior Gewone es Malus sylvestris Wilde appel Populus alba Witte abeel Prunus avium Zoete kers Prunus padus Gewone vogelkers Quercus petraea Wintereik Quercus robur Zomereik Salix alba Schietwilg / Gewone wilg Sorbus aucuparia Lijsterbes Tilia cordata Winterlinde / Kleinbladige linde Tilia platyphyllos Zomerlinde / Grootbladige linde Ulmus glabra Ruwe iep Ulmus laevis Fladderiep Ulmus minor Gladde iep Heesters Cornus mas Gele kornoelje Cornus sanguinea Rode kornoelje Corylus avellana Hazelaar Euonymus europeus Wilde kardinaalsmuts Frangula alnus Sporkehout Ligustrum vulgare Wilde liguster Prunus spinosa Sleedoorn Rhamnus cathartica Wegedoorn Ribes nigrum Zwarte bes Ribes rubrum Aalbes Rosa arvensis Bosroos Rosa canina Hondsroos Rosa rubiginosa Eglantier Rubus fruticosus Gewone braam Rubus idaeus Framboos Sambucus nigra Gewone vlier Viburnum opulus Gelderse roos 5. Rijke strooiselbomen Bladeren (strooisel) zijn een makkelijk afbreekbaar en basisch en bevorderen een goede bodemvorming.

Voorbeelden voor rijke strooiselbomen zijn Bomen Acer campestre Veldesdoorn Acer pseudoplatanus Gewone esdoorn Carpinus betulus Haagbeuk Fraxinus excelsior Gewone es Prunus avium Zoete kers Prunus padus Gewone vogelkers Sorbus aucuparia Lijsterbes Tilia cordata Winterlinde / Kleinbladige linde Tilia platyphyllos Zomerlinde / Grootbladige linde Ulmus laevis Fladderiep Ulmus minor Gladde iep Heesters Cornus mas Gele kornoelje Corylus avellana Hazelaar Euonymus europeus Wilde kardinaalsmuts Frangula alnus Sporkehout Ribes nigrum Zwarte bes Ribes rubrum Aalbes Rosa canina Hondsroos Rosa rubiginosa Eglantier Sambucus nigra Gewone vlier Viburnum opulus Gelderse roos Lijsten met boomsoorten en heesters voor verschillende omstandigheden BOMENLIJSTEN 69 6. GEREEDSCHAPSKIST 6. Erfbomen Acer campestre Veldesdoorn Acer pseudoplatanus Gewone esdoorn Aesculus hippocastanum Paardekastanje Carpinus betulus Haagbeuk Fagus sylvatica Beuk Juglans regia Notenboom Quercus petraea Wintereik Quercus robur Zomereik Tilia cordata Winterlinde / Kleinbladige linde Tilia platyphyllos Zomerlinde / Grootbladige linde 7. Bomen Acer spec. Alle esdoorn soorten V B I Aesculus hippocastanum Paardekastanje B I Alnus spec.

Alle elzen soorten V B I Betula pendula Ruwe berk V B I Carpinus betulus Haagbeuk V Fagus sylvatica Beuk V Fraxinus excelsior Gewone es B I Ilex aquifolium Gewone hulst V B I Malus sylvestris Wilde appel V B I Populus alba Witte abeel B I Prunus spec. Alle kersen soorten V B I Pyrus spec. Alle peren soorten V B I Quercus spec. Alle eiken soorten V B I Salix spec. Alle wilgen soorten B I Sorbus spec. Alle lijsterbes soorten V B I Tilia spec. Alle lindensoorten B I Heesters Amelanchier ovalis Europees krentenboompje V B I Cornus mas Gele kornoelje V B I Corylus avellana Hazelaar V B I Crataegus laevigata Tweestijlige meidoorn V B I Cytisos scoparius Breem B I Euonymus europeus Wilde kardinaalsmuts V Frangula alnus Sporkehout V B I Ligustrum vulgare Wilde liguster V B I Prunus spinosa Sleedoorn V B I Rhamnus cathartica Wegedoorn V B I Ribes nigrum Zwarte bes V B I Ribes rubrum Aalbes V B I Rosa canina Hondsroos V B I Rosa rubiginosa Eglantier V B I Rubus fruticosus Gewone braam V B I Rubus idaeus Framboos V B I Sambucus nigra Gewone vlier V B I Viburnum opulus Gelderse roos V B I Klimplanten Clematis vitalba Wilde bosrank V B I Hedera helix Klimop V B I Lonicera periclymenum Wilde kamperfoelie V B I Lijsten met boomsoorten en heesters voor verschillende doeleinden BOMENLIJSTEN Bomen met nestgelegenheid en voedsel voor vogels - V en pollen / nectaar voor bijen - B en insecten - I

70 6. GEREEDSCHAPSKIST 8. Sierheesters (algemeen) Acer ginnala Vuuresdoorn Amelanchier Krentenboompje Cornus mas Gele kornoelje Corylus avellana Hazelaar Deutzia Bruidsbloem Euonymus Kardinaalsmuts Hamamelis Toverhazelaar Kerria japonica Ranunkelstruik Laburnum anagyroides Gouden regen Philadelphus Boerenjasmijn Prunus padus Inheemse vogelkers Ribes spec. Bessenstruiken Rosa spec. Struikrozen (verschillende soorten) Spiraea x vanhouttei Spierstruik Syringa vulgaris Sering Viburnum spec. Sneeuwbal / Gelderse roos 9. Sierheesters (droge en licht zure zandgronden) Cytisus Breem Enkianthus Pronkklokje Genista Heidebreem Pieris Rotsheide 10. Bloemen voor borders en siertuin (algemeen) Alcea rosea Stokroos Anemone Anemoon Aquilegia vulgaris Akelei Aster Aster Astilbe Pluimspirea Brunnera macrophylla Kaukasisch vergeet-mij-niet Campanula Klokjesbloem Cimicifuga Zilverkaars Dianthus Anjer Dicentra Gebroken hartje Digitalis Vingerhoedskruid Doronicum Voorjaarszonnebloem Helianthus salicifolius Wilgbladige zonnebloem Hemerocallis Daglelie Leucanthemum Margriet Lupinus Lupine Myosotis Vergeet-mij-nietje Paeonia Pioenroos Papaver orientale Oosterse klaproos Phlox Vlambloem Salvia Salie Verbena IJzerkruid Veronica Ereprijs (Voorbeelden van een traditionele bloemenborder / boerentuin, aan te vullen met een- en tweejarige bloemen) 11.

Bloemen voor (droge en licht zure zandgronden) Armeria Engels gras Calluna Heide Helianthemum Zonneroosje Santolina Heiligenbloem Toorts Verbascum 12. Bloemen voor (vochtige gronden) Ajuga reptans Kruipend Zenegroen Eupatorium purpureum Koninginnekruid Dicentra Gebroken hartje Iris pseudacorus Gele lis Iris sibirica Sibirische lis Ligularia Kruiskruid Lythrum salicaria Kattenstaart Beplantingslijsten voor de siertuin BEPLANTINGSLIJSTEN 71 Uitbreiding volgens het Plussenbeleid / Menukaart: Maatwerk met extra mogelijkheden 7. LANDSCHAPPELIJKE THEMA’S Enkele onderwerpen die spelen in de gemeente Nijkerk verdienen extra aandacht en zijn in aparte ontwikkelingsthema's uitgewerkt: ▪ Landbouw ▪ Natuur ▪ Water ▪ Recreatie ▪ Wonen en werken in het buitengebied Het behoud van cultuurhistorische gebieden, structuren en elementen loopt als een rode draad door het LOP. Cultuurhistorie is daarom niet als zelfstandig thema opgenomen. Bij alle ontwikkelingen moeten cultuurhistorische waarden worden gerespecteerd. 7.1 LANDBOUW De landbouw speelt nog steeds een belangrijke rol in de vorming en het beheer van het landschap. Voor een afwisselend en aantrekkelijk buitengebied is de agrariër als beheerder een belangrijke partner. Landbouw is de meest voorkomende functie in het buitengebied van de gemeente Nijkerk.

Aan de oostelijke zijde van de gemeente liggen voornamelijk gemengde bedrijven en in de westelijke polder vooral veehouderijen. Wet- en regelgeving en beperkte ontwikkelingsruimte zorgen ervoor dat de hoeveelheid agrarische bedrijven afneemt. Veel bedrijven richten zich dan ook op nevenactiviteiten als aanvullende inkomst. Gezien het extensieve karakter van de landbouw in de polder Arkemheen is nieuwvesting van de agrarische sector in dit gebied niet meer mogelijk. De polder Arkemheen is bovendien grotendeels een natuurgebied. Ontwikkelingsruimte In het kampenlandschap, de verschillende slagenlandschappen en de jonge heideontginningen hebben bestaande agrarische bedrijven de mogelijkheid om (onder voorwaarden) uit te breiden. De ontwikkelingsruimte kan bestaan uit reguliere uitbreiding binnen het omgevingsplan. Ook zijn grootschalige agrarische uitbreidingen zoals omschreven in het Plussenbeleid en de Menukaart Regio FoodValley mogelijk. Daarbij gaat het om ontwikkelingen die op basis van het vigerend omgevingsplan in beginsel niet mogelijk zijn. Mits de gewenste ontwikkelingen gepaard gaan met een substantiële kwaliteitsverbetering van het landschap en doelstellingen op het gebied van duurzaamheid of dierenwelzijn/volksgezondheid, ontstaan er wel degelijk mogelijkheden tot groei.

Landschap bepalend Met het oog op een duurzame ontwikkeling van het buitengebied en een verantwoord ruimtegebruik zal in de toekomst het landschap bepalend zijn voor ruimtelijke ontwikkelingen. In plannen voor nieuwbouw wordt de sector gevraagd het grondgebruik af te stemmen op de waarden van het landschap (ontwerprichtlijnen). Dat kan beperkingen leveren maar ook kansen. Houtwal Een houtwal bijvoorbeeld kan een belemmering vormen (schaduw) ten aanzien van de groei van gewassen. Daarentegen heeft de houtwal een windbrekend vermogen dat winderosie van de landbouwgronden beperkt. Bovendien zijn bij stormen de gewassen beter beschermd tegen windschade en heeft een houtwal een stabiliserende werking op het agro-ecosysteem. Een houtwal met mantel- en zoomvegetatie neemt in hoogte geleidelijk af naar de randen toe en veroorzaakt een minder lange schaduwslag. Nieuwe vormen van landbouw Kansen en mogelijkheden liggen er ook voor vernieuwende landbouwmethodes (zoals geïntegreerd, biologisch, biologisch- dynamisch en kringloop) met oog op een betere bodemkwaliteit, meer biodiversiteit en het voorkomen van vervuiling en watertekort. De uitgangspunten en werkwijze zijn per landbouwmethode vastgelegd en voor de producten bestaan verschillende keurmerken. Afhankelijk van de methode en keurmerk worden geen of zo min mogelijk chemische bestrijdingsmiddelen of kunstmest gebruikt.

Duurzaam Veevoer wordt zelf verbouwd of is afkomstig van duurzame veevoerproducenten. Er wordt energiezuinig geproduceerd en/of de nodige energie zelf opgewekt. Ziekten en plagen dienen te worden voorkomen door robuuste planten en dieren te kiezen (minder vatbaar voor ziektes). Er wordt een stabiel agro- ecosysteem nagestreefd (verhoging van de biodiversiteit) door akkers met wisselende gewassen (bijvoorbeeld strokenlandbouw) en bloemenstroken met schuilplaatsen voor natuurlijke vijanden van plaaginsecten aan te leggen. Landschappelijke inpassing ▪ Dierenwelzijn of ▪ Milieu of ▪ Volksgezondheid Landschappelijke inpassing Uitbreiding binnen het omgevingsplan: volgens vigerende kwantitatieve mogelijkheden Nieuwe gewassen Daarnaast zijn er mogelijkheden om nieuwe landbouwstructuren toe te passen (zoals strokenlandbouw, agroforestry, voedselbossen, pluktuinen) en nieuwe soorten gewassen te verbouwen. Voorbeelden van nieuwe akkergewassen: aardpeer, crambe, zonnebloem, tagetes, bruine bonen, oregano, karwij, quinoa, miscanthus, hennep, olievlas, soja, red kidney, teunisbloem, meekrap, deder en lupine. De productie van biomassa door houtige gewassen met korte omloop (wilgenteelt) behoort eveneens tot de mogelijkheden in hiervoor geschikte gebieden.

Andere functies De landbouwfunctie (gangbaar of nieuwe methodes / vormen) kan gecombineerd worden met een andere functie waarin er naast de productietaken ook mogelijkheden liggen op het gebied van maatschappelijke dienstverlening, educatie, recreatie, waterbeheer, landschapsonderhoud en natuurontwikkeling. Landbouw en landschap De landbouw (agrarische bedrijven met akkers, graslanden, verschillende vormen van perceelsranden, schuren, opstallingen en erven) bepaalt in grote mate het beeld van het landschap. Omdat landbouwbedrijven vaak op grotere schaal produceren is de landschappelijke inpassing van agrarische bedrijven belangrijk en ook wettelijk verplicht. Essentieel hierbij is het gebruik van streekeigen beplanting passend in het landschap. Behoud van waardevolle elementen is belangrijk voor de herkenbaarheid en het karakter van de verschillende landschappen. 72 Waardevolle landbouwgronden Restricties voor landbouw KAART 3 - LANDBOUW 7. LANDSCHAPPELIJKE THEMA’S Landbouwbedrijf / Erf met agrarische oorsprong Zeer open polderlandschap Oude engen Zwarte enkeerdgronden Bruine enkeerdgronden Lage enkeerdgronden Bos / opgaand groen Heidegebied Extensiveringsgebied 73 7.2 Natuur Natuurwaarden De belangrijkste natuurwaarden zijn te vinden in de polder Arkemheen (onderdeel van het Nationaal Landschap Arkemheen- Eemland).

Deze polder is aangewezen als speciale beschermingszone in het kader van Natura2000. In deze beschermingszone en de directe omgeving dienen ruimtelijke ontwikkelingen getoetst te worden op mogelijke negatieve effecten op de vogelsoorten waarvoor de beschermingszone is aangewezen. Arkemheen is niet alleen een belangrijk broedgebied voor weidevogels zoals de grutto, kievit en tureluur, maar vormt samen met de aangrenzende randmeren ook een belangrijke pleister- en rustplaats voor duizenden smienten. Hierbij fungeren de randmeren als rustgebied en de polder als foerageer- en rustgebied.. Beheerplan De provincie Gelderland heeft ter bescherming en versterking van de natuurwaarden van Arkemheen in 2016 een beheerplan opgesteld. Hierin worden maatregelen beschreven om de populaties van de twee vogelrichtlijnsoorten (kleine zwaan en smient) en de weidevogels die er broeden (grutto, tureluur, watersnip, veldleeuwerik, slobeend en zomertaling) te behouden en te versterken. Versterken Vanuit het LOP wordt gestreefd naar het behouden en versterken van de intrinsieke waarden. Dit betekent het zoveel mogelijk in stand houden van de grootschalige openheid, het grasland, de rust, de hoge waterstand en de waterkwaliteit.

Daarnaast gaat het om het versterken van natuur aan de voet van de Zeedijk: stroomdalgrasland aan de zuidkant en beschoeiing van natuursteen met zeldzame korstmossen aan de noordkant. Gelders Natuurnetwerk In de rest van de gemeente liggen verspreid in het landschap diverse natuurgebieden zoals De Bunt, de Appelsche Heide, de Kruishaarse Heide en het Hoevelakense Bos. Deze gebieden liggen allemaal binnen het Gelders Natuurnetwerk (GNN). Rondom de natuurgebieden van het GNN liggen gronden met de aanduiding Groene Ontwikkelingszone (GO). Deze gebieden hebben een andere bestemming dan natuur maar zijn vervlochten met het GNN. Het gaat vooral om landbouwgrond, maar ook om gronden voor verblijfs- en dagrecreatie, infrastructuur, woningen en bedrijven. De provincie wil de ontwikkeling van natuur met andere functies mogelijk maken wanneer deze substantieel bijdragen aan versterking van de ecologische samenhang van het Gelders Natuurnetwerk.

Belangrijk hierbij is de samenhang en de robuuste verbinding van de volgende natuurgebieden: ▪ De extreem open gebieden van de polder Arkemheen (gemeente Nijkerk en Putten), polder De Haar en Bikkers (gemeente Bunschoten), polder Zeldert (Amersfoort- Hoogland West) tot en met de Eempolder ▪ Behoud en versterking van de wespentaille (ecologische verbinding tussen hiervoor genoemde gebieden) ▪ Natte ecologische verbinding (model rietzanger) langs de hele Randmeerkust ▪ Ecologische verbinding tussen Veluwe en Gelderse Vallei (deel 1 Voorthuizer Poort: model das, model vuurvlinder en model hagedis) door versterking van het landschappelijk gebied Appelse en Kruishaarse Heide (gemeente Nijkerk) en Veldbeek en Oldenaller (gemeente Putten) ▪ Ontwikkeling van de samenhang van bosjes, natuur, landschapselementen, schraallanden, beken in de gordel tussen de Gelderse Vallei en de Utrechtse Heuvelrug (deel 2 Voorthuizer Poort: model das, model vuurvlinder en model hagedis) via Nooienbeek, Terschuur, Esvelderbeek, Stoutenburg, Bloeidaal en Schammer ▪ Inrichting van een buffergebied met natuurwaarden tussen de stedelijke gebieden van Nijkerk, Hoevelaken en Amersfoort (De Groene Haak) Huidige stand van zaken In het buitengebied van de gemeente Nijkerk neemt het leefgebied van diverse soorten planten en dieren (zoals bloemen kruidenrijke vegetaties in graslanden, bermen, bomen en struiken in

houtwallen, insecten en weide- en akkervogels) in omvang en kwaliteit af. Habitatverlies door (stedelijke) uitbreidingen, bedrijfsintensivering, toename van verstoringen (bijvoorbeeld ook door intensieve recreatie) en klimaatverandering beïnvloeden de afname van de biodiversiteit. Ook de toenemende verzuring van de bodem vanuit de landbouw betreft zowel het agrarisch gebied als de natuurgebieden. Door de achteruitgang van de bodemkwaliteit komt de biodiversiteit onder druk te staan. Een verarmde biodiversiteit vormt een bedreiging voor de landschaps- en natuurwaarden binnen de gemeente Nijkerk. Een vernieuwende aanpak is dringend nodig met meer aandacht voor bodem en biodiversiteit. 7. LANDSCHAPPELIJKE THEMA’S 4. Model das Landschapscorridor (500 m breed) van kleinschalig agrarisch gebied met vochtige weilanden, houtwallen en bosjes. Het model is ook gunstig voor de boommarter, de edelhert en andere bos(rand)dieren. 3. Model hagedis Landschapszone (250 m breed) van kleinschalig landschap met schrale elementen, met een corridor van doorgaand en relatief open schraal terrein en stapstenen van heide of schrale vegetatie en op de zon gerichte zandige plekken. Het model is ook gunstig voor veel insecten en vogels. 2.

Model vuurvlinder Landschapscorridor (500 m breed) met open landschap, bloemrijke bermen en slootranden, zonder dicht bos en met stapstenen van schraal grasland en heide. Het model is ook gunstig voor vele andere vlindersoorten, insecten en vogels. 1. Model rietzanger Stapstenen (2,5 tot 25 ha) bestaan uit laagveenmoeras en oevervegetaties met overjarig riet en rietruigtes. Het model is ook gunstig voor veel insecten en vogels. Natura 2000 - Arkemheen Voor Arkemheen zijn twee vogel- richtlijnsoorten aangewezen. Het gaat om soorten die niet in het gebied broeden maar hier de winter doorbrengen: Kleine zwaan Smient Grutto

74 125 Wilbrinksbos 126 Veldbeek - Oldenaller 127 Zwartebroek 128 Nijkerkerveen 135 Arkemheen Deelgebied kernkwaliteiten KAART 4 - NATUUR 7. LANDSCHAPPELIJKE THEMA’S Gelders Natuurnetwerk GNN Groene ontwikkelingszone GO Weidevogelgebied Groen/blauwe zones Natura 2000 Nationaal Landschap Arkemheen-Eemland en Veluwe Waardevol open gebied Open corridor Eempolder (wespentaille) Ecologische verbindingszone Waardevolle beken / beekdalen Stedelijk gebied Voorthuizer Poort deel 1 Wespentaille Nijkerkernauw Appel Achterhoek Holk De Bunt Hoeve- lakense Bos Appelsche Heide Kruishaarsche Heide Salentein Wullenhoven Slichtenhorst Nijkerk Hoevelaken Nijkerkerveen Vathorst Amersfoort A1 A28 Polder Arkemheen Holkerveen (Landschappenvisie) 75 Natuurbehoud en -ontwikkeling Binnen de gemeente Nijkerk zijn gebieden aanwezig die beheerd worden door natuurorganisaties: Staatsbosbeheer, Natuurmonumenten en Geldersch Landschap & Kasteelen. In deze gebieden is het beheer erop gericht om de omstandigheden voor beschermde soorten te optimaliseren. Er komen hier meer beschermde soorten voor dan in de omliggende gebieden. Bij het beoordelen van ruimtelijke ontwikkelingen in de nabijheid van natuurgebieden moet rekening worden gehouden met deze beschermde soorten. Eventuele ontwikkelingen kunnen de bestaande waarden versterken.

Kernkwaliteiten De gemeente Nijkerk stimuleert alle inwoners om bestaande natuur te versterken en nieuwe natuur te ontwikkelen die passend is in/bij het landschap. De provincie Gelderland heeft kernkwaliteiten voor landschappelijke deelgebieden geformuleerd en ontwikkelingsdoelen opgesteld die deze kwaliteiten versterken. In de gemeente Nijkerk zijn de volgende deelgebieden aanwezig: Wilbrinksbos, Veldbeek - Oldenaller, Zwartebroek, Nijkerkerveen en Arkemheen. Natuurdoelen in Polder Arkemheen ▪ Handhaven openheid en leegte ▪ Ontwikkelen weidevogelbiotopen door inrichting (plasdras gebieden, natuurvriendelijke brede oevers), peilverhoging en extensief beheer ▪ Ontwikkelen moeras- en watervogelbiotopen ▪ Ontwikkelen lage moeras- en graslandbiotopen ▪ Ontwikkelen aaneengesloten moerasverbinding langs de Randmeerkust Weidevogelgraslanden In de polder gaat het bij natuurontwikkeling met name om het beheer van de graslanden. Vochtig weidevogelgrasland omvat natte en vochtige graslanden met primair een weidevogeldoelstelling. Het kan zowel kruidenrijke graslanden als ook (bemeste) voedselrijke (raaigras) graslanden bevatten. De gronden zijn matig zuur tot neutraal en licht voedselrijk. Goede weidevogelgraslanden worden gekenmerkt door een open karakter met diverse vormen van extensief graslandbeheer. Vogelsoorten als grutto, kievit, scholekster en tureluur zijn kenmerkend.

Ook eenden als zomertaling en slobeend komen hier voor. Wintergastenweide De wintergastenweide omvat voedselrijk en productief grasland en dient in de winter als foerageergebied voor ganzen, zwanen en eenden. Dergelijke graslanden kennen een vrij intensief beheer van maaien en bemesten. Goede wintergastenweiden staan in de winter vaak deels onder water of er is open water in de directe omgeving. Hierdoor hebben deze weiden ook een rustfunctie voor veel verschillende vogels. De graslanden bestaan uit energierijke grassoorten, die voedsel vormen voor grasetende vogels zoals kolgans, rietgans, brandgans, grauwe gans, smient, kleine en wilde zwaan. Agrarisch natuurbeheer Het natuurbeheerplan 2026 van de provincie Gelderland formuleert criteria voor agrarisch natuurbeheer: 1. Aanwezigheid van doelsoorten: het beheer moet zijn gericht om de populatie te laten groeien. 2. Aanwezigheid van een gebied dat gekenmerkt wordt door voldoende openheid, omvang en connectiviteit. 3. Optimaliseren broedgelegenheid en foerageergelegenheid door: ▪ Het creëren van voldoende nat biotoop: plas-dras of voldoende hoog waterpeil tijdens het broedseizoen. ▪ Nestbescherming, maar niet meer dan 30% van de oppervlakte van de aangevraagde hectares open grasland. ▪ Rustperiode tijdens broedseizoen. 4.

Creëren van opgroeimogelijkheden en foerageergebied: ▪ Voldoende kruidenrijk kuikenland (grutto) of voor de overige soorten grasland met een pollige vegetatie als gevolg van extensieve beweiding. Dit mag niet te ver van de broedplek liggen. Dit doen door de kruidenrijkheid te vergroten, te verschralen, beweiding te reguleren, het gras niet te lang te laten worden en te vernatten. ▪ Rustperiode tijdens opgroeiperiode tot de vogels vliegvlug zijn. ▪ Geschikte drooglegging kuikenland (niet te droog). Natuurdoelen Iedere ontwikkeling van nieuwe natuur in het slagenlandschap en de landschappen op de hogere zandgronden is maatwerk. Het gaat binnen het gehele gebied vooral om de versterking van landschapselementen (opgaande houtstructuren), het tegengaan van verdere eutrofiëring (verrijking) en het tegengaan van verdroging. De natuurontwikkelingen moeten passen in de landschappelijke structuren (recht of organisch, kleinschalig of weids en rationeel) en de specifieke omstandigheden van een plek (lager en nat gelegen of hoger en droger).

Natuurdoelen in het slagenlandschap ▪ Ontwikkeling van bosstroken, bosranden, houtwallen en houtsingels in langwerpige vormen ▪ Ontwikkeling van (smalle) broekbossen ▪ Ontwikkeling van vochtige heide, natte schraallanden, schrale graslanden en moeraszones ▪ Verdroging tegengaan, waar mogelijk peilverhoging en natuurvriendelijke oevers bij sloten Natuurdoelen op de hogere zandgronden ▪ Ontwikkeling van samenhangende bos(jes), bosstroken, bosranden, houtwallen en houtsingels ▪ Ontwikkeling van droge en vochtige heide, natte schraallanden ▪ Herstel van beekdalen door vernatting en inrichting van natuurvriendelijke oevers en broekbossen (waar mogelijk) Voor de ontwikkeling en het herstel van bossen zijn de volgende aspecten van belang: ▪ Nieuwe en bestaande bossen moeten gemengde (loof)bossen worden met een samenstelling die bestand is tegen klimaatverandering en die een goede bodemvorming met makkelijk afbreekbaar en basisch strooisel bevordert. Zo kan het proces van bodemverzuring worden tegengegaan. ▪ Voorbeelden voor dergelijke 'rijke strooiselbomen' zijn: iepen, essen, haagbeuk, linde, zoete kers, vogelkers, hazelaar, lijsterbes en esdoorns. ▪ Meer bos en bomen aanplanten in de randen van de bebouwde kommen (groen/blauwe zones) heeft een positief effect op de leefbaarheid en de gezondheid.

▪ Herstel van het bodem- en watersysteem en vergroting van het areaal bos in infiltratiegebieden en beekdalen vanuit klimaatadaptatie. ▪ Nieuw bos versterkt de structurering van het landschap. Historische structuren zijn leidend voor vorm en locatie. ▪ Nieuw bos biedt kansen als nieuwe economische drager mits passend in het landschap (voedselbos, wilgengriend) 7. LANDSCHAPPELIJKE THEMA’S 76 ▪ Nieuw bos biedt kansen als nieuwe economische drager mits passend in het landschap (voedselbos, wilgengriend) In hoofdstuk 6 worden de voor de gemeente Nijkerk belangrijkste natuurdoeltypen en landschapselementtypen toegelicht. Soorten en biodiversiteit Een hoge diversiteit aan dieren en planten zorgt voor een minder kwetsbare natuur. En een karaktervol en sterk landschap met een hoge biodiversiteit heeft ook economisch gezien een hogere waarde. Om te sturen naar vitale en diversiteit aan soorten is het belangrijk om bij de versterking van het landschap rekening te houden met de verschillende habitats en foerageer- en rustgebieden. Dieren De open polder Arkemheen is een weidevogelgebied van hoge kwaliteit. De populatie van de grutto in dit gebied is van internationaal belang. De graspieper, de veldleeuwerik, de tureluur en de watersnip leven in de graslanden.

Ganzen, zwanen (kleine zwaan), eenden, lepelaar, grote zilverreiger en steltlopers (de kievit, de grutto, de wulp, de kemphaan) foerageren hier. De bittervoorn en modderkruiper zijn ecologisch belangrijke vissoorten en komen voor in de waterlopen van de polder. In de polder komen zoogdieren voor zoals de hermelijn, haas en verschillende soorten spitsmuizen. Planten Aan de noordkant van de Zeedijk komen zeldzame korstmossen voor in de natuursteenbeschoeiing. Zuidelijk van de Zeedijk komen bijzonder interessante graslanden (stroomdalgrasland) voor met botanische relicten van ziltige omgevingen en flora van natte hooilanden. Plantensoorten van dergelijke milieus zijn de gewone dotterbloem, zilte rus, schorrenzoutgras en veenpluis. Vleermuizen In de noordelijke randen van het stedelijke gebied van Amersfoort komen verschillende soorten vleermuizen voor. Bijvoorbeeld de gewone dwergvleermuis, ruige dwergvleermuis, laatvlieger, rosse vleermuis en watervleermuis. De gewone dwergvleermuis en laatvlieger verblijven vooral in gebouwen; zowel in het buitengebied als het stedelijk gebied. De rosse vleermuis, ruige dwergvleermuis en watervleermuis verblijven vooral in holtes in bomen. Laanbomen Niet alleen zijn bomen en lijnvormige beplantingen essentieel voor vleermuizen als leefgebieden, ze dienen ook als vliegroute van en naar hun open foerageergebieden.

Op basis van de waarnemingen lijken onder andere de Bloemendaalseweg, Deuverdenseweg, Beulekamperweg en Beulekampersteeg van belang voor vleermuizen, met name voor de gewone dwergvleermuis, ruige dwergvleermuis, laatvlieger en rosse vleermuis. De watervleermuis en meervleermuis worden waargenomen bij het Hoevelakense Bos en langs de Laak. Door de combinatie van verblijfplaatsen in bomen en foerageergebieden boven water (de Laak) is dit gebied waarschijnlijk zeer aantrekkelijk. Vogels De ijsvogel is op verschillende plaatsen waargenomen langs het Nijkerkernauw, in de polder, in de rand van het stedelijk gebied bij de plas Watergoor, in het open gebied tussen de Arkemheenweg, de Ambachtstraat, de Holkerweg en de Bunschoterweg, nabij het water bij de toe- en afrit naar de snelweg A28 bij Vathorst, bij landgoed Appel, en watergebieden bij de Oude Barneveldseweg. Een ooievaarskoppel broedt al enkele jaren in het nest op het landart-kunstwerk bij langs de snelweg A28 bij de toe- en afrit Vathorst. Het landschap op de hogere zandgronden met kampen en jonge heideontginningen is het leefgebied voor de steenuil en das. De steenuil komt ook voor in het slagenlandschap noordelijk van Hoevelaken.

Zeldzame soorten In de natte natuur- en heidegebieden op zandgronden leven verschillende soorten amfibieën, reptielen (de hazelworm en levendbarende hagedis) en zeer zeldzame vlinders (het gentiaanblauwtje en de zilveren maan). De kamsalamander is waargenomen bij landgoed Prinsenkamp. Landgoed Appel is een leefgebied van de hazelworm, de levendbarende hagedis en de heikikker. De poeltjes en vennetjes in dit gebied zijn van belang voor de voortplanting van deze soorten. In de vochtige heiderestanten en de recent herstelde natte hei komen zeldzame planten voor als de kleine zonnedauw, veelstengelige waterbies, beenbreek en veenpluis. Langs waterplekken groeien zeggesoorten en het veenmos. In waterplekken bij de moerasbossen groeit de waterviolier, een plant die een hoge kwaliteit van (kwel)water nodig heeft.

Algemeen kan gesteld worden dat de volgende habitats belangrijk zijn voor de volgende soorten: Bos Eekhoorn, edelhert en boommarter (landgoed Appel) Dood hout Spechten, vleermuizen Bos en heide Hazelworm, levendbarende hagedis Heide en ondiep stilstaand water Heikikker Kleinschalig cultuurlandschap Das, steenuil, vleermuizen, steenmarter Boerenerven (oude boerderijen / agrarische bedrijfsgebouwen) Steenuil, kerkuil, steenmarter, huismus, vleermuizen Open grasland Weidevogels (Zie kaart 5) In de bijlage zijn kaarten met leefgebieden van soorten die onder het actieve soortenbeleid van de provincie Gelderland vallen opgenomen. Waardevol biotoop voor fauna en flora 7. LANDSCHAPPELIJKE THEMA’S 77 7.

LANDSCHAPPELIJKE THEMA’S Open Grasland: Open graslanden, doorsneden van een fijnmazig netwerk van lijnvormige wateren, waarvan een relevant deel vochtig en kruidenrijk is (weidevogels: Droge dooradering Mozaïek van opgaande begroeiing, struwelen, randen, ruigten en kruidenrijke graslanden (kerkuil, steenuil, laatvlieger) Natte dooradering Lijnvormige elementen (sloot, beek) (kamsalamander, bittervoorn) Poelen (poelkikker en kamsalamander) Heidegebieden Kruidenrijk schraalland met natte / droge heidevegetaties (insecten, heikikker, hazelworm) Boerenerven (struweelvogels, uilen, vleermuizen) Knelpunt das Faunatunnel Faunapassage gewenst Stedelijk gebied In de bijlage op pagina 102 - 105 is een overzicht met soorten - soortgroepen opgenomen KAART 5 - LEEFGEBIEDEN VAN DIERSOORTEN ganzen, zwanen, eenden, steltlopers) 78 7.3 WATER Water is alom aanwezig binnen de gemeente Nijkerk. Er zijn veel waardevolle beken en sloten. Het beheer van deze beken en sloten ligt voornamelijk bij het Waterschap Vallei en Veluwe. De belangrijkste watergangen zijn de Arkervaart, de Laak en de Nieuwe Laak, het systeem van de Breede Beek met de zijbeken de Strijlandse Beek en de Slichtenhorstbeek, de Hoevelakensche Beek en de Wiel. Ook het systeem van kleine sloten in het slagenlandschap is waardevol. In de polder komen verschillende watergangen voor zoals weteringen, kreken en smalle sloten.

Stilstaand water zoals de wielen langs de dijk zijn bijzondere waterelementen. Verdroging tegengaan Er wordt een plan van aanpak opgesteld om de verdroging van natuurgebieden in De Bunt, de Appelse- en Kruishaarseheide en het Hoevelakense Bos tegen te gaan. Bij landgoed Appel zijn de afgelopen jaren al maatregelen genomen om verdroging te voorkomen. Kansen voor natte natuur Oostelijk van Nijkerkerveen ligt een langgerekt gebied (van Hoevelaken tot en met de kern Nijkerk) met hoge grondwaterstanden, grondwaterdruk en kwel. Dat zorgt regelmatig voor wateroverlast. Het water is echter van zeer hoge kwaliteit. Hier zijn kansen voor de ontwikkeling van natte natuur door sloten te verbreden en natuurvriendelijke oevers in te richten. Ook plas-dras gebieden in het slagenlandschap zijn passende biotopen. Waterkwaliteit Het verdiepen van sloten leidt tot wegvangen van (diepe) kwel en hiermee tot verlies aan natuurwaarde. Provincie Gelderland en het waterschap achten peilverhoging in het gebied rond Slichtenhorst/De Bunt noodzakelijk voor de botanische waarden. De gemeente Nijkerk gaat verder met het afkoppelen van regenwater van het rioolstelsel. Dit water wordt grotendeels geloosd op het oppervlaktewater. Dit heeft een verbetering van de waterkwaliteit tot gevolg.

Systeem van de Breede Beek De Breede Beek is een langzaam stromende en weinig meanderende laaglandbeek gelegen zowel in het buitengebied als in de stad Nijkerk. De bovenloop van de beek wordt gevoed door regenwater en sloten in het agrarische gebied, waardoor deze in de zomer droog kan staan. Het tracé van de Breede Beek is gedeeltelijk gegraven. De Strijlandse Beek en de Silchtenhorstbeek zijn zijbeken van de Brede Beek aan de zuidelijke rand van Nijkerk. Blauwe Linten In het stedelijke gebied wordt gewerkt aan het weer zichtbaar maken van de Breede Beek. Dit is één van de speerpunten uit het Waterplan 2005-2030. De bergingscapaciteit moet nog worden verhoogd en waar mogelijk zal de Brede Beek natuurvriendelijk worden ingericht. Het beekherstel van de Dammersbeek met een (her)meandering en bredere oevers in het kader van de ontwikkeling van de wijk Doornsteeg is voltooid. Waardevol zou zijn om de Dammersbeek ook in de overgang naar het open landschap westelijk van de snelweg A28 zichtbaar te maken met natuurvriendelijke oevers. De oude loop van de Nijhe Rijn is bij de ontwikkeling van het bedrijventerrein De Flier gedeeltelijk hersteld en van een informatiebord voorzien. Belangrijk is om de nog herkenbare relicten en tracés van deze lijn in de polder (bijvoorbeeld bij het erf De Rijn) te behouden.

Hoevelakense Beek De Hoevelakense Beek is een langzaam stromende niet meanderende laaglandbeek en vrijwel geheel gelegen in het buitengebied. De beek wordt gevoed door regenwater. Enkele gedeelten hebben ondanks de ligging in het agrarisch gebied een natuurlijk profiel. De beek is licht beschaduwd en is gestuwd om droogstand in de zomer te voorkomen. (Her)meandering en het verwijderen van stuwen is door het waterschap onderzocht, maar niet uitvoerbaar bevonden. Als gevolg van verbreding van de snelweg A1 aan de zuidkant van Hoevelaken is extra ruimte voor water niet mogelijk. De Wiel De Wiel is een wetering in de polder Arkemheen met stilstaand tot langzaam stromend water. In de zomer wordt meestal water naar de achterliggende polder toegevoerd (inlaat) en in de winters overtollig regenwater uit de polder afgevoerd. De afwatering vindt plaats met behulp van een gemaal. Het gegraven waterlichaam is recht met abrupte overgangen van land naar water. Er is nauwelijks verval en de bedding is zandig (geen veen meer aanwezig). Door een natuurvriendelijke inrichting met meer ruimte voor de oevers kan vegetatie gevarieerder worden. Dit heeft ook positieve gevolgen voor vissen en andere kleine waterdieren. De Laak De Laak is een belangrijke waterverbinding tussen het slagenlandschap noordelijk van Hoevelaken en het Nijkerkernauw.

De watergang ligt op de grens van verschillende gemeenten en provincies waardoor afstemming van groot belang is. In het kader van de 'Groene Haak' heeft de Laak op grondgebied van de gemeente Amersfoort een verbrede inrichting gekregen waardoor deze bevaren kan worden (niet gemotoriseerd). Er zijn ook natuurvriendelijke oevers ingericht. Bomen langs beek Ruimte aan de beek en het natuurvriendelijk inrichten van de oevers behoort tot de doelstellingen zoals ook beschreven in het Waterplan 2005-2030 van de gemeente Nijkerk. Hierbij kan een oever van de beek worden begeleid door bomen. De schaduw van de bomen zorgt voor minder opwarming van het water in de zomer en minder groei van de oevervegetatie. Ook is de loop van de beek door de aanwezigheid van de bomen op afstand herkenbaar in het landschap. 7. LANDSCHAPPELIJKE THEMA’S Meer ruimte voor natuurvriendelijke oevers langs sloten Arkervaart 79 KAART 6 - WATER 7. LANDSCHAPPELIJKE THEMA’S Vitens pompstation met beschermingszone Hoge grondwaterstanden Kwel Hoge grondwaterdruk Aandacht voor beken in stedelijk gebied Tegengaan verdroging Watersysteem / stroomrichting Waardevolle waterelementen Waterkering / Zeedijk Tracé ‘Nijhe Rijn’ 80 7.4 DUURZAAMHEID, KLIMAATADAPTATIE EN ENERGIETRANSITIE Bedreigingen door klimaatverandering Klimaatverandering heeft invloed op het landschap.

Hogere temperaturen, onvoorspelbaar weer en veranderingen in neerslag leggen een grote druk op natuur en landschap. Tijdens warme perioden met aanhoudende droogte neemt het risico op bos- en natuurbranden toe. Groeiprocessen en rustperioden van planten gedurende de seizoenen raken verstoord door perioden met hoge temperaturen in de vroege lente, de late herfst en zelfs tijdens de wintermaanden. Hierdoor wordt ook de winterrust van dieren bedreigd. Extreme neerslag zorgt ook in de natuur voor (tijdelijke) wateroverlast. Veel bomen kunnen zich moeilijk aanpassen aan toenemend fluctuerende grondwaterstanden. Inzet buitengebied Om de negatieve gevolgen van klimaatverandering tegen te gaan kunnen gronden en erven in het buitengebied een rol spelen bij noodzakelijke opgaven als klimaatadaptatie en energietransitie. Op kleine en grotere schaal kunnen duurzame energiebronnen worden benut, zoals zonne-energie, windenergie en biomassa. Duurzame energie Voorafgaand aan de Omgevingsvisie heeft de gemeente Nijkerk het energieverbruik in de gemeente en de al bestaande duurzame opwekking van energie kwantitatief vergeleken. Ook de potentie van energieopwekking op bestaande daken, restgronden en overkappingen van grote parkeerterreinen is in dit onderzoek meegenomen.

De gemeente heeft zoekgebieden aangewezen voor windturbines aan de oostelijke rand van de snelweg A28 binnen industrie-/bedrijventerreinen en een zoekgebied geschetst voor zonnevelden (maximaal 40 hectare) aan de westelijke rand van de snelweg A28 en ten zuiden van de Bunschoterweg. Kleinschalige initiatieven Daarnaast zijn inwoners van de gemeente Nijkerk bezig om in eigen beheer duurzame energie op te wekken. Meestal gaat het om zonnepanelen op daken, maar ook om kleinschalige opstellingen van zonnepanelen op de grond. Om het bebouwingsbeeld van landelijke erven en het beeld van het landschap niet/zo min mogelijk aan te tasten zijn enkele basisregels noodzakelijk. Hoe waardevoller een omgeving in de bestaande situatie is, des te strikter moet een opstelling gereglementeerd worden en des te zorgvuldiger moeten aanbevelingen in acht worden genomen en ontwerprichtlijnen nageleefd worden. Hierbij is te denken aan: ▪ Bebouwing met monumentale bescherming (Rijks/Gemeentelijk) ▪ Bebouwing met beeldbepalende uitstraling ▪ Waardevol landschap (met cultuurhistorische waarden). Kleinschalige zonneweide (groepsopstelling op de grond) ▪ Alleen als plaatsing op het dak niet mogelijk / toereikend is. ▪ Opstellingen zijn compact ingericht en de totale oppervlakte is niet groter dan 250 m². ▪ Opstellingen passen in de basisstructuur van het landschap.

▪ Opstellingen zijn op het erf of er tegenaan gesitueerd. ▪ Opstellingen zijn vanaf de openbare weg niet of in zeer beperkte mate zichtbaar. ▪ Opstellingen worden landschappelijk ingepast met inheemse grondgebonden beplanting / heesters / aardewal. ▪ Opstellingen liggen niet vrij in het landschap maar tegen een landschapselement aan (noordkant) om hinder en schaduwslag te voorkomen. ▪ Grondeigenaren / -gebruikers in de omgeving mogen niet onevenredig geschaad worden door de zonneweide (b.v. aantasting van het uitzicht, reflectie). ▪ Natuurgebieden in de (directe) omgeving mogen geen nadelige gevolgen hebben van de plaatsing van zonnepanelen. ▪ Bijzondere aandacht is nodig in (cultuurhistorisch) waardevolle gebieden. (Zie ook de verbeeldingen van basisrichtlijnen en aanbevelingen omtrent zonnepanelen in hoofdstuk 6 Gereedsschapskist) Robuuste bomen bij klimaatverandering Er zal moeten worden nagedacht over de aanplant van robuuste boomsoorten die het veranderende klimaat kunnen weerstaan. Zorgvuldig onderzoek moet uitwijzen welke geschikte soorten geen risico vormen als invasieve exoot. Invasieve exoten kunnen zich vestigen in onze natuur en deze domineren. Hierdoor kunnen inheemse planten gedeeltelijk of zelfs helemaal verdwijnen. Ook kunnen ingrijpende en soms onomkeerbare veranderingen in de biodiversiteit en ecosystemen optreden. 7.

LANDSCHAPPELIJKE THEMA’S Bedreigingen Effecten op natuur en landschap Minder neerslag (Zomer) ▪ Daling grondwaterstand en lagere vochtbeschikbaarheid voor planten (in het groeiseizoen) en dieren Meer neerslag (Winter) ▪ Hogere grondwaterstand (buiten het groeiseizoen) en daarmee lagere zuurstofbeschikbaarheid Extremere neerslag (Regen, hagel, onweer) ▪ Toename van windworp en hagelschade ▪ Toename van blikseminslag (vooralsnog in beperkte mate) Verlenging groeiseizoen ▪ Verstoring van de groeiprocessen van planten als gevolg van vervroegd uitlopen in de vroege lente en laat doorgroeien in de late herfst ▪ Vorstschade bij planten ▪ Nadelige gevolgen voor de voedselvoorziening ▪ Verstoring van winterrust bij dieren Droogte ▪ Verdroging beekdalen en sloten ▪ Stress en sterfte van bomen ▪ Natuurbranden 81 7.5 RECREATIE Het recreatief potentieel in de gemeente Nijkerk is hoog en biedt volop kansen. Voor de bewoners van de gemeente Nijkerk zelf is het buitengebied een zeer aantrekkelijk uitloopgebied waar vele cultuurhistorische elementen en natuurgebieden aanwezig zijn. Deze elementen en gebieden zijn zeer waardevol, maar ook kwetsbaar. Druk op buitengebied Met de komst van stadsdeel Vathorst en Bovenduist bij Amersfoort is de recreatieve druk op het buitengebied van Nijkerk enorm gestegen.

Het inspelen op deze druk door het inrichten van toegankelijke recreatief en landschappelijk aantrekkelijke gebieden dicht bij de woonwijken (bijvoorbeeld in de Laakzone) en een uitgebalanceerd recreatief netwerk is dan ook belangrijk. De recreatieve druk kan ook een bedreiging vormen voor de ecologisch en cultuurhistorisch waardevolle gebieden (Hoevelakense Bos) en negatieve gevolgen hebben ten aanzien van de biodiversiteit. Het is daarom belangrijk om de kwetsbare gebieden aan deze druk te onttrekken. Polder Arkemheen Voor de polder Arkemheen is een goede balans tussen natuur en recreatie essentieel. Luwte en rust zijn voor het open polderlandschap met de weidevogelgebieden een belangrijk uitgangspunt. Het nemen van maatregelen tegen het belastende sluipverkeer door de polder kan hierin bijdragen. De stroom van recreanten wordt geconcentreerd langs de randen van de polder (Nijkerk aan Zee), waardoor de polder minder belast wordt. Fietspaden In de laatste jaren is aan het netwerk van recreatieve fietspaden gewerkt. Er zijn verschillende fietsverbindingen tussen Amersfoort en Nijkerk. Zo kan langs de Laak tot aan het Nijkerkernauw gefietst worden. Na versterkingswerkzaamheden aan de Zeedijk werd plaatselijk ook het fietspad verbreed. Samen met de gemeenten Putten, Barneveld en Bunschoten zijn intergemeentelijke fietspaden tot stand gekomen.

Cultuurhistorische fietstocht De gemeente Nijkerk zelf heeft gezamenlijk met vrijwilligers van het IVN Nijkerk en de Stichting Landschapsbeheer Gelderland een cultuurhistorische fietstocht samengesteld. De fietsroute van circa 32 km voert langs 28 cultuurhistorisch bijzondere plekken en bezienswaardigheden (zoals de Kruishaarderberg, oude bolle akkers, rabatbossen en nog veel meer) die gezamenlijk de landschappelijke geschiedenis van Nijkerk schetsen. Beleefbaarheid Vanuit het landschap staat een aantal uitgangspunten voor de beleefbaarheid van het buitengebied centraal: ▪ Het behoud en beleefbaar maken van cultuurhistorische elementen ▪ Het verbeteren van groene verbindingen van de woonwijken naar het buitengebied, bijvoorbeeld door de aanleg van lanen, singels of houtwallen ▪ Het behoud van de onverharde wegen en klompenpaden in het buitengebied ▪ Het creëren van kleine ommetjes nabij de woonwijken met aansluiting op de grotere recreatieve fietsroutes ▪ Voorzieningen treffen om zwerfvuil tegen te gaan bij pleisterplekken en kruispunten Kleinschalig kamperen Kleinschalige verblijfsrecreatie in het buitengebied van Nijkerk is een mogelijkheid. Een goede landschappelijke inpassing van kampeerterreinen is noodzakelijk.

Met name zichtlocaties en gebieden van enige omvang als het Overbos, De Witte Hoeve en de nieuwe ontwikkeling van Hulckesteijn vragen om een degelijke landschappelijke inpassing met inheemse beplanting. 7. LANDSCHAPPELIJKE THEMA’S Sluizencomplex en recreatiepark 'Nijkerk aan Zee' Bos en Huize Hoevelaken Wandelpad voor ommetjes nabij een woonwijk 82 KAART 7 - RECREATIE 7. LANDSCHAPPELIJKE THEMA’S Veen- en Velderdijkpad Hoeverveldpad Terbroeksepad Griezeveensepad Kruishaarderpad Appelpad Oldenallerpad Aandacht recreatiedruk / sluiproutes Groen recreatieve zone Amersfoort en Nijkerk Bijzonder element / landmark / kerktoren Waardevolle overgang bebouwde kom - landschap Bos / opgaand groen Klompenpaden Fietsverbindingen naar buurgemeenten / snelfietsroutes Cultuurhistorische fietsroute Nijkerk Recreatiepark / camping Aandacht landschappelijke inpassing recreatieterreinen Stedelijk gebied Laakse pad 83 Functieverandering naar in het gebiedspassende bedrijven Compensatie Sloopmeters Bedrijfsrecht 100 m² Tot 500m² per m² vloeroppervlakte Bedrijfsbebouwing 2 m² sloopmeters 501 m² - 1000 m² per m² vloeroppervlakte bedrijfsbebouwing 3 m² sloopmeters 7.6 WONEN EN WERKEN IN HET BUITENGEBIED Er is een stijgende vraag en belangstelling naar wonen in het buitengebied en ‘in het groen’, maar ook naar andere bedrijfsvormen dan de traditionele agrarische functies.

Vrijkomende agrarische bedrijven kunnen door functieverandering een oplossing zijn voor nieuwe invullingen in plaats van leegstand, verrommeling en uiteindelijk verval van erven. Ontwikkelingsmogelijkheden In het vigerend omgevingsplan is functieverandering alleen naar wonen en onder voorwaarden toegestaan. Veel bedrijven hebben de afgelopen jaren hun agrarische bedrijfsvoering beëindigd. Dit roept de vraag op wat er mogelijk is in de vrijgekomen en vrijkomende bebouwing. Door middel van functieverandering kan een kwaliteitsslag gemaakt worden in het buitengebied (ontstening door sloop van gebouwen en een verbetering/versterking van het landschap). Beleid Een terughoudend beleid voor functieverandering heeft het risico in zich dat oude gebouwen blijven staan en dat er allerlei vormen van gebruik in de gebouwen ontstaan, die minder wenselijk zijn. Daarom wil de gemeente een meer op uitnodigingsplanologie gericht beleid voeren. Het beleid voor functieverandering moet inspelen op veranderingen in de (agrarische) bedrijvigheid en daarom regelmatig geactualiseerd worden. Ieder agrarisch bedrijf dat zijn activiteiten beëindigt is uniek. Dat vraagt om enige flexibiliteit in het beleid en om maatwerk bij de planvorming en uitvoering. Hiervoor zijn ontwikkelingsmogelijkheden voor functieverandering in de regels van het omgevingsplan toegevoegd.

In het omgevingsplan is vastgelegd dat de inhoud van een (bedrijfs)woning kan worden vergroot onder de voorwaarde van sloop van overtollige bebouwing. Hiermee wordt sloop van gebouwen gestimuleerd en daarmee het verbeteren van de kwaliteit van het buitengebied. Functieverandering Conform het regionale beleid zijn wijzigingsbevoegdheden toegevoegd om ook functieverandering naar bedrijfsfuncties, recreatieve functies of maatschappelijke functies mogelijk te maken, onder nadere voorwaarden. Eventueel kan de oppervlakte van bijgebouwen worden vergroot als overtollige agrarische bedrijfsbebouwing wordt verwijderd. Hiermee wordt sloop van gebouwen gestimuleerd en daarmee het verbeteren van de kwaliteit van het buitengebied. Slopen In de afgelopen jaren zijn steeds meer grotere locaties aan bod gekomen waar de agrarische bebouwing wordt gesloopt. In het ‘Afwegingskader functieveranderingsbeleid 2024’ zijn de vereveningsmogelijkheden (benodigde sloopmeters) van leegstaande agrarische bedrijfsbebouwing in ruil voor woningbouw/niet-agrarische bedrijvigheid vastgelegd. Uitgangspunten Naast de sloop en de vereveningsmogelijkheden, is in alle gevallen van functieverandering een adequate landschappelijke inpassing van de erven een absolute vereiste.

Meer informatie over de verschillende landschapstypen en de wijze waarop een goede landschappelijke inpassing/versterking kan worden toegepast is in de Ontwerprichtlijnen te vinden. Het bestaande agrarische bedrijf: 1200m² sloop 60m 84m 60m 84m Bestaande woning Nieuwbouw: extra woning 600 m³ 2 bijgebouwen 150 m² 70 m² FUNCTIEVERANDERING NAAR WONEN 7. LANDSCHAPPELIJKE THEMA’S Functieverandering naar wonen Compensatie sloopmeters Woonrecht 300 m² Woninginhoud per m³ 1,5 m² Landschappelijke inpassing Hergebruik: het bestaande agrarische bedrijf: 60m 84m 60m 84m FUNCTIEVERANDERING NAAR WERKEN Landschappelijke inpassing 60m 84m Nieuwbouw: het bestaande agrarische bedrijf: 60m 84m Landschappelijke inpassing 84 Achterg�ondinfor�atie over het landschap van Nijkerk 85 I.1. AARDKUNDE I.1.1 Geologie en geomorfologie De ondergrond van de gemeente Nijkerk wordt gevormd door een diep glaciaal bekken. Al tijdens het Saalien (circa 150.000 jaar geleden) werd het bekken opgevuld met glaciolacustriene afzettingen (Figuur 1). Tijdens het Eemien steeg de zeespiegel tot ongeveer 8 meter boven NAP en drong de zee de Gelderse Vallei binnen. Er werd brakwaterklei (Eemformatie) afgezet die door bodemdaling op een diepte van 40 meter onder zeespiegel ligt. Hierop is in dikke pakketten dekzand van de Twente Formatie komen te liggen.

Door erosie (wind en water) hebben zich tijdens het Holoceen beekdalen en dekzandruggen gevormd (bijvoorbeeld door zandverstuivingen). De beken die aan de voet van de Veluwe ontsprongen, meanderden van zuidoost naar noordwest door de Gelderse Vallei. Door stijging van het grondwater werd op enkele plaatsen veen gevormd. Door invloed van de Zuiderzee is noordwestelijk van Nijkerk een getijdenvlakte ontstaan. Opvallend in het lage noordwestelijke gedeelte van de gemeente Nijkerk zijn de kleinschalige verhogingen (pollen / huisterpen) in het landschap. Een pol is een plekje grond (dekzandkopje) dat iets hoger ligt dan zijn omgeving (Schoonveld, 1980). Deze verhogingen zijn vaak door de mens geaccentueerd. I.1.2 Reliëf Noordwestelijk van Nijkerk ligt een poldervlakte onder de zeespiegel. De laagste delen hiervan liggen op 30 centimeter onder NAP in de omgeving van de Rassenbeek. Geleidelijk loopt het reliëf op in zuidoostelijke richting en bereikt in de omgeving van Nijkerk, Nijkerkerveen en Hoevelaken een hoogte tussen de 2 en 4 meter boven NAP. Het landschap is hier relatief vlak. De in dit gebied aanwezige dekzandruggen zijn licht glooiend en moeilijk waarneembaar. Vanaf de hoogtelijn van 5 meter boven NAP, ter hoogte van Ehrental, wordt het reliëf sterker geaccentueerd. De dalvormige laagten en dekzandruggen zijn goed van elkaar te onderscheiden.

Hoge oude akkers met steilrandjes (bijvoorbeeld de eng van Ehrental / Schavenouw) en ook de hogere wallen van de Kruishaarderberg zijn duidelijk waarneembaar. De hoogste gebieden liggen in het oosten van de gemeente Nijkerk (naar de Veluwe toe op circa 15 meter boven NAP) De website van Esri Nederland, Community Maps Contributors | Esri Nederland, AHN laat het reliëf en de morfologie nauwkeurig zien. I.1.3 Bodem Grondsoorten Van oorsprong kwamen in de gemeente Nijkerk twee soorten gronden voor. In het noordwestelijke moerassige gedeelte kwamen veengronden voor bestaande uit halfvergane plantenresten. Het oostelijke hoger gelegen deel bestond uit zandgronden. De grens tussen beide grondsoorten was niet homogeen en lag dwars over het huidige gebied van de stad Nijkerk en Hoevelaken. Tegenwoordig komen verschillende bodemtypen voor. In Arkemheen komen poldervaaggronden voor met klei en zavel op veen. De kleilagen hebben een verschillende dikte. In het centrale gedeelte van Arkemheen is de kleilaag het dikst (tot 80 centimeter). In de omgeving van Achterhoek ligt nog steeds waardveen op zand met plaatselijk een kleilaag. In de omgeving van Hoevelaken en Slichtenhorst liggen brede stroken beekeerdgronden en rond Nijkerkerveen komen natte en moerassige gooreerdgronden en laarpodzol voor, waar zich vroeger veen heeft gevormd.

Nijkerk en omgeving heeft gebieden met verschillende soorten enkeerdgronden. Er zijn vochtige en droge enkeerdgronden en ook de dikte van de cultuurlaag varieert. In het oostelijke deel van de gemeente liggen arme zandgronden zoals podzol en duinzanden. Aardkundige waarden Waardevolle aardkundige gebieden in de gemeente Nijkerk zijn: 1 Arkemheen: overgang van fijn dekzand naar venige gronden met kleidek bij de kust, plaatselijk nog weinig verstoorde waterrijke veenbodems 2 Omgeving van Ehrental en de Bunt: representatieve hoge dekzandrug met een dikke enkeerdlaag (Eng van Ehrental / Schavenouw) en het aangrenzend beekdal van de Breede Beek en een moerassige laagte bij de Bunt 3 Appel en omgeving: (dal-)dekzandruggen, vlakke dekzanden, gedeeltelijk met dikke enkeerdlaag, gevarieerd microreliëf 4 Appelsche Heide en omgeving: laatste onontgonnen heidegebied in het deklandschap van de Gelderse Vallei 5 Kruishaarderberg BIJLAGE I: LANDSCHAPSANALYSE EN CULTUURHISTORIE Vorming van de Gelderse Vallei en de stuwwallen (uit: Berendsen & Stouthamer, 2001) Figuur 1 86 KAART 8 - GEOMORFOLOGIE Vlakte van getijafzettingen Ontgonnen veenvlakte met klei en zandafzettingen Vlakte van verspoelde dekzanden Dekzandvlakte Dekzandrug Dalvormige laagte Moerassige laagte Laag landduin Pol of huisterp Stedelijk gebied BIJLAGE I: LANDSCHAPSANALYSE EN CULTUURHISTORIE Bron: Wageningen university &

Research / Bodemkundig Informatiesysteem (BIS) BIJLAGE I: | LANDSCHAPSANALYSE EN CULTUURHISTORIE ±0,0 m NAP +2,5 m NAP +5,0 m NAP +7,5 m NAP ±0,0 m NAP +10,0 m NAP +12,5 m NAP | +15,0 m NAP +2,5 m NAP | +12,5 m NAP | +15,0 m NAP +5,0 m NAP +7,5 m NAP | +10,0 m NAP Esri Nederland, AHN, Community Maps Contributors | KAART 9 - RELIËF 87 88 KAART 10 - BODEM BIJLAGE I: LANDSCHAPSANALYSE EN CULTUURHISTORIE 4 5 2 1 3 Bron: Wageningen university & Research / Bodemkundig Informatiesysteem (BIS) 89 LEGENDA - BODEM BIJLAGE I: LANDSCHAPSANALYSE EN CULTUURHISTORIE 4 5 2 1 3 Bron: Wageningen university & Research / Bodemkundig Informatiesysteem (BIS) 90 deze kloosters die de woeste gronden hebben ontgonnen en het landschap van Nijkerk hebben ingericht. Tot ongeveer 1800 waren bijna alle middelgrote en grote boerderijen in eigendom van een van deze kloosters. Tijdens de Middeleeuwen werden veel gronden ontgonnen en de bevolking groeide. Mensen specialiseerden zich in beroepen als kleermaker, leerlooier, smid of brouwer en waren niet meer aan de grond gebonden zoals de boeren. Zij vestigden zich bij voorkeur aan goed bereikbare plaatsen (aan kruispunten van wegen en vaarwater). Op deze wijze groeiden gehuchten tot dorpen en werden kerken gesticht. Voordat er een kerk in Nijkerk kwam, gingen de bewoners van de lage landen naar de kerk in Putten.

De kerk van Nijkerk wordt in 1313 voor het eerst genoemd. De lagere gronden Vanaf omstreeks de tiende eeuw begon vooral in de noordwestelijke veengebieden van Nijkerk de bodem te dalen door menselijke activiteiten (ontwateren - inklinken). Tegelijkertijd steeg ook de zeespiegel. Overstromingen kwamen steeds vaker voor en veel boerderijen en de nederzetting Ark (ontstaan door ontginning van een veenkoepel) zijn in deze periode verdwenen. De Flevo-meren groeiden aan elkaar tot de grote Zuiderzee. De bouw van een dijk werd noodzakelijk en een dijkbrief uit 1356 gaf het recht waterkerende werkzaamheden uit te voeren. Tot 1611 bestond de Zeedijk uit een aarden lichaam. Daarna werd de dijk herhaaldelijk versterkt, gerepareerd en ook verplaatst. Het huidige tracé stamt uit ongeveer 1702. Bochten in het dijktracé en wielen wijzen mogelijk naar overstromingen. De laatste overstroming was in 1916. Drie wielen zijn tijdens deze overstroming ontstaan. In 1932 werd de Zuiderzee afgesloten en kwamen geen overstromingen meer voor. Daarmee eindigde ook de invloed van getijden op het landschap. In de loop der tijd zijn de voorlanden (buitendijkse gronden) geleidelijk verdwenen. De overstromingen hadden grote invloed op het noordwestelijk veengebied. Veenmoerassen werden door stormvloeden weggeslagen en later bedekt door een laag zeeklei.

De polder Arkemheen bestaat nu voor een groot deel uit zogenaamde klei op veengronden. Onder de kleilaag, die tot 1 meter dik kan zijn, zit een veenlaag met broek- en zeggeveen en in het noorden ook veenmosveen. Naar het zuiden en oosten toe worden zowel de klei- en veenlaag dunner. Daar komen zandruggen met een dunne laag klei voor. Zuidelijker komt alleen natte zandgrond voor. I.2 CULTUURHISTORIE I.2.1 Algemene ontginningsgeschiedenis De vroegste sporen van nederzettingen uit de prehistorie (Trechterbekercultuur) zijn aangetroffen op de hoger liggende dekzandkopjes langs de oevers van dichtgeslibde geulen. In de lagere gebieden kwam veen voor. De bewoners leefden van visvangst, jaagden op wild en begonnen ook met het verbouwen van graan. De mensen leefden seizoensgebonden en hadden zomer- en winterverblijven (afhankelijk van hoge waterstanden in de winter, de ligging van gunstige gronden voor granen en het voorkomen van wild en trekvissen of -vogels). Door enorme veranderingen in waterstanden zijn er lange perioden zonder menselijke bewoning geweest. In het gebied van de latere Zuiderzee bestond toen een systeem van meren die in de Romeinse tijd Flevo genoemd werden. Daarna ontwikkelde zich het merencomplex door afslag van oevers tot het grote Aelmere.

Pas in de Middeleeuwen (Karolingische tijd / negende eeuw) bij lagere waterstanden hebben mensen zich weer in het gebied gevestigd. Landbouw was toen de belangrijkste bron voor voedsel. De nieuwe bewoners hebben zich in permanente nederzettingen gevestigd. De locatie van deze nederzettingen was afhankelijk van de hoogteligging, de structuur en de kwaliteit van de bodem, de aanwezigheid van water en de natuurlijke begroeiing. De hogere zandgronden Nederzettingen ontstonden op de hogere delen van de dekzandruggen en -welvingen. Hier werden akkers aangelegd. De lagere beekdalen werden gebruikt als hooi- en weideland. Op plaatsen met hoog grondwater en waar het regenwater moeilijk kon wegstromen ontstond veengroei. Sindsdien werd het natuurlandschap in de omgeving van Nijkerk vele male veranderd en aangepast. De loop van beken werd rechtgetrokken, sloten werden gegraven, verbreed en uitgediept. Soms werden watergangen ook weer gedempt. Bossen, houtwallen en boomsingels werden aangeplant en ook weer gekapt. Er werd ook gebouwd, aangebouwd, veranderd en gesloopt. De drie kloosters van Werden, Elten en Paderborn zijn onlosmakelijk met de ontginnings- en landschapsgeschiedenis van de gemeente Nijkerk verbonden.

Het waren de horigen van Kaart van Sgrooten 1573 BIJLAGE I: LANDSCHAPSANALYSE EN CULTUURHISTORIE Landbouw De landbouw is in alle tijden bepalend geweest voor de inrichting en vormgeving van het landschap. Boerderijen waren oorspronkelijk allemaal gemengde bedrijven en bestonden uit bouwlanden (akkers), weilanden, hooilanden, bos (hakhout en houtwallen) en woeste gronden. Er werden onder andere granen voor brood, vlas voor linnen, hennep voor touw, dierlijke producten als vlees, melk, boter, kaas, eieren en wol, groente en kruiden uit de tuin, honing en was van bijen, eek en run voor leerlooiers en nog veel meer geproduceerd. De bouwlanden zijn ingericht op de hogere delen van het landschap (dekzandruggen en -welvingen). Ze werden omheind en de grond bewerkt. De zandgronden worden gekenmerkt door een goede waterdoorlatende structuur maar bevatten weinig voedingsstoffen (arme gronden). De gronden werden verrijkt met heideplaggen van de woeste gronden. Oorspronkelijk kwamen de plaggen direct op de akkers. Later werden de plaggen eerst in de stallen met dierlijke mest vermengd en daarna op de akkers verdeeld en ondergeploegd. Door de eeuwenlange plaggenbemesting groeiden de toch al hoger liggende akkers en accentueerde het reliëf (engen). Oude akkers zijn duidelijk in het landschap herkenbaar aan hun bolle vorm en de omheining van houtwallen.

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij de gemeente is leidend. Bron: https://nijkerk.bestuurlijkeinformatie.nl/Document/LoadAgendaItemDocument/ccc48fc7-152b-4898-8743-98b09213a182?agendaItemId=c99c128a-1373-4322-90c1-dcb359ab363d