2025-079 Bijlage 1 Regiovisie Samen de cirkel van geweld doorbreken 2025-2029
Tekst van het document
Terug naar inhoud
3. Ontwikkelagenda Veiligheid Voorop De ontwikkelagenda Veiligheid Voorop staat voor de vroegtijdige samenwerking op het gebied van huiselijk geweld en kindermishandeling waar het de samenloop zorg en straf betreft. De agenda wordt ondersteund door de ministeries van Volksgezondheid, Welzijn, Sport (VWS) en Justitie en Veiligheid (JenV) en de Vereniging van Nederlandse Gemeenten (VNG). De agenda biedt een meerjarig perspectief op alle noodzakelijke activiteiten voor de verbetering van samenwerking tussen justitieorganisaties (bestaande uit Openbaar Ministerie, de Natio nale Politie, 3RO en de Raad voor de Kinder bescherming) en Veilig Thuis bij de aanpak van huiselijk geweld en kindermishandeling. De organisaties zijn verenigd in het Landelijk Netwerk zorg/straf. ‘Veiligheid voorop’ is de leidraad in hun aanpak: het doel is het sneller realiseren van een veilige situatie (werken aan directe veiligheid) en het laten afnemen van de kans op herhaling en escalatie door risico-gestuurde en vervolgens herstelgerichte zorg. Kernpunt hierbij is een eerdere en gecoördineerde inzet, waarbij er sneller de juiste hulp wordt ingezet, zaken niet onnodig lang blijven liggen en de afweging tussen straf en zorg beter wordt gemaakt. De agenda en de hierin opgenomen verbeteractiviteiten zijn tot stand komen op basis van inzichten en met de medewerking van uitvoerende vakmensen.
Veilig Thuis is binnen de ontwikkelagenda de enige
26
decentraal georganiseerde partner. Dit vraagt om afstemming met gemeenten als opdrachtgever over inzet en financiering. Daarnaast moeten de acties binnen Veiligheid Voorop, zoals een integrale 24/7 crisisdienst in elke regio, worden bekeken in samenhang met de ontwikkelingen in het Toekomstscenario. 4. Landelijk Kader Nederlandse Zorg- en Veiligheidshuizen Elk Zorg- en Veiligheidshuis is in 2030 een duurzame basisvoorziening in de regio voor samenwerking op complexe casuïstiek. Het staat bekend als dé plek waar netwerkpartners vanuit gemeenten, zorg en veiligheid integraal en domeinoverstijgend samenwerken. Het voorkomen en terugdringen van criminaliteit en ernstige overlast blijft onze focus. Dat doen we met interventies gericht op het verminderen van recidive en maatschappelijke uitval. We bieden kwetsbare personen perspectief op stabiliteit, sociale inclusie en zelfredzaamheid en dragen zo bij aan een veiliger samenleving. Het landelijk kader kent de volgende vijf ambities: 1. Krachtig netwerk 2. Landelijke harmonisatie 3. Doorontwikkeling 4. Duurzame en passende financiering 5. Stevige positionering 5. Ontwikkelagenda Vrouwenopvang Er zijn de afgelopen jaren in de vrouwenopvang, in nauwe samenwerking met gemeenten en de partners, veel ontwikkelingen in gang gezet in het traject voor, tijdens en na de opvang.
Valente en de VNG werken sinds 2023 samen aan een Ontwikkelagenda Vrouwenopvang: een continu proces van kwaliteitsontwikkeling en -borging.
Bijlage 2. Landelijke ontwikkelingen
De volgende thema’s zijn ondermeer onderdeel van deze agenda: • Actualiseren beleidskader in- door- uitstroom vrouwenopvang; • Actualiseren en completeren risicotaxatie vrouwenopvang; • Ontwikkeling en borging landelijke ontwikkelagenda vrouwenopvang; • Opzetten landelijke monitor vrouwenopvang; • Een vervolg op de aanpak van knelpunten zoals gerapporteerd door de ombudsman; • Het verbeteren van de aanpak stalking huiselijk geweld. 6. Nationaal Actieprogramma Aanpak Seksueel grensoverschrijdend gedrag en seksueel geweld (2023-2026) Het doel van het Nationaal Actieprogramma is het tegengaan van seksueel grensoverschrijdend gedrag en seksueel geweld. Maar dat gaat niet van de één op andere dag. Daarom is een belangrijk tweede doel het beperken van de schade, door het snel te signaleren en stoppen, slachtoffers en hun omgeving steun en hulp te bieden en het juist handelen naar (vermoedelijke) plegers. Het actieprogramma is uitgewerkt aan de hand van vijf actielijnen: 1. Er zijn gedeelde maatschappelijke waarden en normen over hoe we met elkaar om willen gaan in de samenleving 2. Wet- en regelgeving weerspiegelen de (veranderende) maatschappelijke normen 3. Organisaties hebben processen voor preventie, signalering en opvolging op orde 4. Iedereen herkent seksueel grensoverschrijdend gedrag en seksueel geweld en kan hierop reageren 5.
Er is goede hulpverlening die makkelijk vindbaar is
Terug naar inhoud
Het Nationaal Actieprogramma Aanpak seksueel grensoverschrijdend gedrag en seksueel geweld wordt gecoördineerd door de minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (OCW) en de minister van Sociale Zaken en Werkgelegenheid (SZW). Er wordt nauw samengewerkt met de ministeries Volksgezondheid, Welzijn en Sport (VWS) en Justitie en Veiligheid (JenV). 7. Actieagenda Schadelijke Praktijken De actieagenda Schadelijke Praktijken komt voort uit de verkenning van het onderdeel specifieke doelgroepen van het programma Geweld hoort nergens thuis. De agenda bevat maatregelen van algemene aard (bedoeld voor alle vormen van schadelijke praktijken) en maatregelen gericht op de specifieke verschijningsvormen vrouwelijke genitale verminking, huwelijksdwang en achterlating en eergerelateerd geweld. De ambitie van de actieagenda is om schadelijke praktijken eerder en beter in beeld te krijgen en/of te stoppen en duurzaam op te lossen. Hiervoor moeten professionals beter leren de problemen vroegtijdig te herkennen, moeten zij signalen en vermoedens melden en vervolgens kunnen handelen met de juiste vaardigheden en instrumenten. De actieagenda is opgesteld in overleg met de ministers van Sociale Zaken en Werkgelegenheid (SZW), Onderwijs, Cultuur en Wetenschappen (OCW) en Buitenlandse Zaken (BZ), professionals en met diverse maatschappelijke organisaties.
De opdracht vanuit deze actieagenda ligt deels bij de betrokken ministeries en deels bij gemeenten en organisaties als Veilig Thuis. 8. Actieplan Samen tegen mensenhandel Het actieplan Samen tegen mensenhandel is opgesteld om samen met partners in het zorgdomein, sociaal domein en het
27
veiligheidsdomein te werken aan het voorkomen van mensenhandel, het beter signaleren en helpen van slachtoffers van mensenhandel en het aanpakken van daders van mensenhandel. De inzet komt samen in vijf actielijnen: 1. Creëren van brede bewustwording 2. Vergroten van de meldingsbereidheid 3. Investeren in en werken aan een betere vaststelling van slachtofferschap en bescherming van slachtoffers 4. Verbeteren van de (bovenregionale en regionale) samenwerking 5. Verbetering van de informatiedeling en gegevensverwerking 9. Plan van aanpak ‘Stop Femicide!’ In juni 2024 is het Plan van aanpak ‘Stop Femicide!’ gepresenteerd. De aanpak van femicide bouwt voort op de aanpak van huiselijk geweld en kindermishandeling, aangevuld met inzet vanuit o.a. emancipatie- en discriminatiebeleid en specifieke acties gericht op het voorkomen van femicide. Dit heeft geresulteerd in een uitgebreid plan van aanpak met vier pijlers waarbinnen tien prioriteiten benoemd zijn die in 2024 en 2025 met voorrang worden opgepakt.
Bijlage 2. Landelijke ontwikkelingen
Pijler 1: primaire preventie • Het bevorderen van gelijkheid van mannen en vrouwen. Pijler 2: zicht op (dreigend) geweld • Versterken van de bewustwording in de samenleving; • De deskundigheid van professionals vergroten; • De aard van het geweld benoemen; • Onderzoeken hoe veiligheids- en risicobeoordeling beter kan. Pijler 3: interventies en hulpverlening • Verbetering van de strafrechtelijke aanpak van psychisch geweld; • Bescherming van slachtoffers verbeteren; • Onderzoek naar beter hulpaanbod voor plegers. Pijler 4: inzicht in probleem en aanpak • Goede onderbouwing van de aanpak en lerend verbeteren; • Een verkenning naar het versterken van de landelijke coördinatie.
Terug naar inhoud
28
Bijlage 3
Begrippenlijst Deze begrippenlijst is onder andere samengesteld om een indruk te geven van de veelheid aan defini ties die gebruikt worden voor onveiligheid in de relationele sfeer. Deze lijst is niet compleet. Er komen nog regelmatig definities bij voor soorten geweld die eerder onder een meer algemene noemer vielen en nu meer specifiek beschreven zijn, zoals intieme terreur. Deze definitielijst is ook bedoeld om de diversiteit aan huiselijk geweld en kindermishandeling te schetsen. Overigens zullen niet alle definities in deze lijst gebruikt worden in dit document. Achterlating: iemand wordt onder dwang terug gestuurd naar of achtergelaten in het buitenland, vaak na een vakantie. Afhankelijkheidsrelatie: kenmerkt zich door een ongelijkwaardige verdeling van economische en sociale middelen. Naast huiselijk geweld gaat het ook om geweld binnen professionele relaties in bijvoorbeeld de zorg. Coercive controle of dwingende controle: is een vorm van huiselijk geweld waarbij een persoon de ander sterk domineert. Het slachtoffer kan daarbij bepaalde vrijheden worden ontzegd dor de ander, zoals het onderhouden van sociale contacten of het hebben van eigen geld en zelf te bepalen waaraan dit uit te geven. Ook kan de pleger dreigen zichzelf of het slachtoffer of haar of zijn geliefden iets aan te doen. Het kan daarbij gaan om zowel fysiek als psychisch geweld.
Alle vormen van dwingende controle hebben een zich herhalend structureel karakter.
Bijlage 3. Begrippenlijst
Eergerelateerd geweld: elke vorm van geestelijk en/of lichamelijk geweld gepleegd vanuit een collectieve mentaliteit in een reactie op een (dreiging van) schending van de eer van een man of vrouw en daarmee van zijn of haar familie waarvan de buitenwereld op de hoogte is of dreigt te raken Eerwraak: de extreemste vorm van eergerelateerd geweld waarbij men als doel heeft de verloren gegane zedelijke eer te herstellen door het plegen van een moord op de veroorzaker van het eerverlies of degene die schuldig wordt bevonden aan het eerverlies. Deze persoon kan een man of een vrouw zijn. Emotionele en/of psychische mishandeling: het stelselmatig uitschelden, treiteren, vernederen, bedreigen, kleineren, overvragen, isoleren of elk ander gedrag dat een negatieve invloed kan hebben op de emotionele ontwikkeling van een kind. Emotionele verwaarlozing: is iets anders dan emotionele mishandeling. Bij emotionele verwaar lozing gaat het vaak juist om dingen die ouders níet doen: ze geven een kind geen aandacht, liefde, emotionele steun en bevestiging. Femicide: is gendergerelateerd fataal geweld tegen vrouwen en meisjes. Het gaat over stereotiepe rollenpatronen en verwachtingen, het gaat over discriminatie en ongelijkheid én ongelijke machtsverhoudingen. Het gaat niet (alleen) over
Terug naar inhoud
de (zichtbare) motivatie van plegers, maar over de onderliggende oorzaken die fataal geweld veroorzaken. Vrouwen worden onevenredig vaker gedood door hun (ex-)partner of een familielid dan mannen. Financieel misbruik en/of uitbuiting: ongewenst en ongeoorloofd gebruik van geld en/of goederen of andere bezittingen van een oudere door iemand uit de huiselijke kring. De mate kan variëren van het zich niet-realiseren tot aan een strafbaar feit. Gender: de kenmerken, eigenschappen, talenten en verwachtingen die we toekennen aan vrouwen en mannen en de verschillen in macht die daaruit voortvloeien. Gendersensitief werken: het bewust zijn van en rekening houden met de verschillen in macht, afhankelijkheid en wederzijdse verwachtingen die uit genderrollen voortvloeien. Gefaseerd samenwerken aan veiligheid: visie dat er eerst veiligheid binnen een gezin/systeem moet zijn voordat gewerkt kan worden aan structurele oplossingen en herstel van alle betrokkenen. Huwelijksdwang: kent een glijdende schaal van zachte drang (op iemand inpraten) tot onder dreiging of toepassing van geweld iemand dwingen met de geselecteerde partner te trouwen.
29
Intergenerationele overdracht: Het doorgeven van bepaalde kwaliteiten, eigenschappen of problemen aan de volgende generatie. Intiem terreur: hierbij is er sprake van een machts verschil tussen de partners. Eén partner, meestal de man, oefent dwang en controle uit op zijn partner door haar vrijheid te beperken, haar te isoleren en door het gebruik van - vaak ernstig - geweld, ook seksueel. Het slachtoffer en de kinderen voelen zich continu bedreigd en onveilig. Kind-oudermishandeling: het thuiswonende kind (kan ook meerderjarig zijn) wil macht en controle krijgen over de ouder(s). Vaak is er sprake van lichamelijk of psychisch geweld van een kind tegen over een of beide ouders, maar ook financieel mis bruik komt veel voor, denk aan het stelen van geld. Lichamelijke mishandeling: het toebrengen van fysieke schade, verwondingen of pijn bij een ander. Lichamelijke verwaarlozing: een ‘passieve’ vorm van kindermishandeling waarbij ouders stelselmatig onvoldoende tegemoet komen aan de lichamelijke basisbehoeften van het kind zoals voeding, hygiëne, toezicht, kleding en/of medische zorg. Mannenopvang: zie Vrouwenopvang. Meisjesbesnijdenis: zie Vrouwelijke genitale verminking. Mensenhandel: betreft het werven, vervoeren of opnemen en huisvesten van mensen waarbij sprake is van dwang, geweld, chantage, fraude en/ of misleiding.
Het doel van de mensenhandelaar is de uitbuiting van het slachtoffer. Het is een vorm van geweld waarbij iemand geld verdient aan de ander. Verschillende vormen van mensenhandel zijn: arbeidsuitbuiting, criminele uitbuiting, seksuele uitbuiting en gedwongen orgaanverwijdering.
Bijlage 3. Begrippenlijst
Münchhausen by proxy: zie Pediatric condition falsification. Ontspoorde mantelzorg: de mantelzorg overschrijdt de grens van goede zorg door overbelasting, onmacht, onkunde of onwetendheid. Er is geen opzet in het spel. Ouderenmishandeling: mishandeling van een persoon van 65 jaar of ouder. Ouderenmishandeling komt voor in gezins- of familierelaties, maar ook in relaties met beroepskrachten. De mishandeling kan het resultaat zijn van zowel actief (plegen van handelingen) als passief gedrag (nalaten van handelingen). In het geval van (overbelaste) mantelzorgers kan sprake zijn van niet-opzettelijke mishandeling van ouderen. Het betreft hier ‘ontspoorde mantelzorg’. Ouderverstoting: het fenomeen waarbij een kind (na een scheiding) het contact verbreekt met een van zijn ouders. Partnergeweld en ex-partnergeweld: iedere vorm van geweld tussen partners of ex-partners. Pediatric condition falsification: het uitvergroten, veroorzaken, verergeren of verzinnen van psychische en fysieke klachten bij kinderen door de ouder(s). Seksueel geweld: een breed begrip dat onder andere verkrachting en aanranding maar ook seksuele intimidatie omvat. Seksueel kindermisbruik: seksueel contact tegen de wil van het kind of als het kind dit contact niet kan weigeren. Plegers zetten het kind emotioneel onder druk.
Ze dwingen het kind tot seksuele handelingen of zorgen door hun overwicht dat het kind geen nee durft te zeggen tegen seksuele toenaderingen.
Terug naar inhoud
Seksuele intimidatie: seksueel getinte opmerkingen en het aanraken zonder toestemming. Er hoeft niet per se sprake te zijn van fysiek contact. Iemand kan bijvoorbeeld ook gedwongen worden om seksuele handelingen te verrichten bij zichzelf. Shaken baby syndroom: de gevolgen van het heftig schudden of hardhandig wegleggen van een baby of jong kind. Stalking: iemand bewust de hele tijd lastigvallen waardoor die persoon zich niet meer veilig voelt. Voorbeelden van stalking zijn achtervolgen, dreigen met geweld, ongewenste telefoontjes en berichten sturen of op naam van iemand anders dingen bestellen. Tijdelijk huisverbod (THV): Sinds 1 januari 2009 is de Wet tijdelijk huisverbod van kracht. Deze wet geeft de burgemeester/hulp officier van justitie de mogelijkheid om een pleger van huiselijk geweld voor een periode van 10 dagen of na verlenging 28 dagen de toegang tot de woning, waarin hij/zij met regelmaat samen met het (de) slachtoffer(s) verblijft te ontzeggen. Hierdoor ondervindt niet het slachtoffer maar de pleger van huiselijk geweld de gevolgen van een gedwongen vertrek uit huis om de veiligheid van een heel systeem te kunnen waarborgen. Het is een instrument om rust in het systeem te brengen en bedoelt als afkoelingsperiode voor de pleger.
Traumasensitief werken: kort gezegd betekent dit dat professionals in hun werk er altijd rekening mee houden dat kinderen en hun ouders ingrijpende ervaringen kunnen hebben, waardoor hun stresssysteem in de war kan zijn.
30
Vechtscheiding: wanneer een (echt)scheiding niet alleen gepaard gaat met negatieve gevoelens naar de ex-partner, maar ook met acties met de bedoeling de andere partner schade toe te brengen. De term vechtscheiding wordt tevens gehanteerd als de kinderen daar nadelen van ondervinden. Verwaarlozing: ouders of opvoeders geven het kind bijvoorbeeld structureel te weinig, slechte of onregelmatige voeding. Er wordt ook gesproken van verwaarlozing als ouders het kind niet adequaat kleden, bijvoorbeeld in vuile kleren laten rondlopen of in de winter nog in een T-shirtje buiten laten lopen. Vrouwelijke genitale verminking (VGV): het (deels) verwijderen van het vrouwelijke geslachtsdeel. Vrouwenopvang: term voor de opvang van iedereen die slachtoffer is van huiselijk geweld; vrouwen, mannen en hun kinderen. In de West-Veluwe Vallei verzorgt Moviera dit.
Bijlage 3. Begrippenlijst
Terug naar inhoud
31
Bijlage 4
Partners betrokken bij totstandkoming visie • Veilig Thuis • Moviera • Centrum Seksueel geweld • Politie • Raad voor de Kinderbescherming • Jeugdbescherming • Openbaar ministerie • Reclassering • Verslavingszorg • Regionaal veiligheidsteam • Zorg- en veiligheidshuis • Gemeente: aandachtsfunctionarissen van diverse teams (o.a. sociaal team. CJG, Wmo, Team Op Tijd Erbij), toezicht en handhaving, aanpalende beleidsterreinen • Adviesraad Sociaal Domein • Onderwijs (basis-, voortgezet en MBO) • GGD
Hoofdstuk 0. Xxx
• Huisartsen • Kinderopvang • Verloskundigen • Vluchtelingenwerk • Zorgaanbieders • Maatschappelijk werk • Bemoeizorg • Cultuurrijke zorg • Steunouders • Halt • Bewindvoering • Mantelzorg • Woningstichting • Scoutingverenigingen • Sportclubs • Wijkverpleging • Kerken • Ervaringsdeskundigen
Terug naar inhoud
32
Literatuurlijst Alink, L., Prevoo, M., van Berkel, S., Linting, M., Klein Velderman, M., & Pannebakker, F. (2018). NPM 2017: Nationale Prevalentiestudie Mishandeling van Kinderen en Jeugdigen. Leiden: Leiden University, Institute of Education and Child Studies & TNO Child Health. Augeo. (2024). Gezinsprofielen: Hulpmiddel om geweldspatronen binnen gezinnen te herkennen. Geraadpleegd op 2 april 2025, van https://gezinsprofielen.augeo.nl/augeo-special-gezinsprofielen/augeo-kennis-gezinsprofielen Derksen, E., Kennis, M., Kloosterman, R., Moons, E., & Peters, V. (2024). Prevalentiemonitor Huiselijk Geweld en Seksueel Geweld 2024. Den Haag: Wetenschappelijk Onderzoek en Datacentrum (WODC) en het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS). Kinderombudsman. (sd). Opgehaald van https://www.kinderombudsman.nl/onderwerpen/kindermishandeling Politie. (sd). https://www.politie.nl/informatie/hoe-vaak-komt-huiselijk-geweld-voor.html. Schellingerhout, R., & Ramakers, C. (2017). Scholierenonderzoek Kindermishandeling 2016. Nijmegen: ITS, Radboud Universiteit . Steketee, M., van Loon-Dikkers, L., Lünnemann, M., Dusault, Y., & Tierolf, B. (2023). Huiselijk geweld: een complex en hardnekkig probleem. Derde Cohortstudie: Resultaten van de aanpak partnergeweld en kindermishandeling. Utrecht: Verwey-Jonker Instituut. Valente. (2023). Infographic Vrouwenopvang.
Opgehaald van https://www.valente.nl/wp-content/uploads/2023/08/Infographic-VO-print-def.pdf
Literatuurlijst
Terug naar inhoud
33
Noten 1 De onderzoeken naar de landelijke prevalentie van huiselijk geweld en kindermishandeling worden niet jaarlijks uitgevoerd. Wij hebben ervoor gekozen om de meest recente cijfers te benoemen.
6 Beide partners kunnen zowel pleger als slachtoffer zijn. Het is vaak een wisselwerking. Door juist breder te kijken naar de context en de dynamiek kan hier beter op worden ingespeeld.
2 Bi+ is een verzamelterm voor alle mensen die op meer dan één gender vallen, bijvoorbeeld op mannen en vrouwen of op mannen, vrouwen en non-binaire personen.
7 https://www.regioplan.nl/wp-content/uploads/2021/02/Handreikinggendersensitief-handelen-bij-huiselijk-geweld-DEF.pdf
3 Een persoon die zich als non-binair identificeert, voelt zich niet specifiek man en ook niet specifiek vrouw. 4 De gemeente Wageningen heeft op dit moment nog geen beleidsplan mensenhandel. 5 Het realiseren van voldoende opvangplekken is een landelijk vraagstuk. Er is op dit moment geen compleet beeld van de verdeling van het aantal beschikbare noodbedden en van het tekort hieraan. Om meer inzicht te krijgen in de landelijke capaciteit en beschikbaarheid van opvangplaatsen is de monitor Vrouwenopvang ontwikkeld. De monitor zal op den duur meer duidelijkheid geven. Ook zal dit helpen om gezamenlijke (boven)regionale knelpunten in de plaatsing van slachtoffers aan te pakken. Hierover zijn afspraken gemaakt tussen gemeenten en vrouwenopvanginstellingen in het Kader Bovenregionale Plaatsingen in de Vrouwenopvang.
Noten
Terug naar inhoud
8 De gemeente Ede is samen met centrumgemeenten Arnhem, Nijmegen en Apeldoorn opdrachtgever voor Moviera 9 De gemeente Ede is samen met centrumgemeenten Arnhem en Nijmegen opdrachtgever voor het CSG 10 De 15 gemeenten in Gelderland-Midden zijn gezamenlijk opdrachtgever voor Veilig Thuis 11 Sinds 2020 werken de ministeries van Volksgezondheid, Welzijn en Sport en Justitie en Veiligheid hier gezamenlijk aan. 12 Tijdens de ALV van de VNG.
34
Colofon
Dit is een uitgave van:
gemeenten Ede, Barneveld, Nijkerk, Scherpenzeel en Wageningen
Grafische vormgeving:
Kees de Bruijn, Ede
April 2025
Colofon
Terug naar inhoud
35