2025-036 Participatiebeleid 2025-2026
Tekst van het document
Participatiebeleid gemeente Nijkerk mei 2025
Participatiebeleid Gemeente Nijkerk Participatiebeleid gemeente Nijkerk 2025 - 2026
250225.GemNijkerk.participatiebeleid.v9__1900528.docx 0
Participatiebeleid gemeente Nijkerk mei 2025
Inhoud 1
Inleiding ...........................................................................................................................................4 1.1
Waarom participatie? .............................................................................................................5
1.2
Reikwijdte van het participatiebeleid ......................................................................................5
Wat valt onder het participatiebeleid? .............................................................................................5 Wat valt niet onder het participatiebeleid? .......................................................................................6 Adviesstructuren ..............................................................................................................................6 Participatie is niet altijd zinvol of mogelijk ........................................................................................6
2
1.3
Voor wie is het participatiebeleid bedoeld? ............................................................................7
1.4
Wettelijke kaders ....................................................................................................................7
1.5
Overzicht en leeswijzer ..........................................................................................................8
Visie op participatie .......................................................................................................................10 2.1
Wat verstaan wij onder participatie? ....................................................................................10
Algemeen ......................................................................................................................................10 Participatie onder de Omgevingswet en participatie in andere domeinen .....................................10
3
2.2
Welke uitgangspunten hanteren wij? ...................................................................................11
2.3
Aandachtspunten .................................................................................................................12
2.4
Samenhang communicatie, participatie, dienstverlening en omgevingsmanagement .........12
2.5
Hoe verhoudt zich participatie tot de representatieve democratie? .....................................13
2.6
Zo buiten, zo binnen .............................................................................................................13
Rollen en verantwoordelijkheden ..................................................................................................14 3.1
Gemeenteraad en college als bestuursorganen ..................................................................14
Gemeenteraad ...............................................................................................................................14 College van burgemeester en wethouders (B&W) ........................................................................15 3.2 Rolverdeling raad, college, ambtenaren en inwoners; wie heeft welke rol en wie besluit waarover? ..........................................................................................................................................15 Onder de Omgevingswet ...............................................................................................................16 Voor andere beleidsdomeinen .......................................................................................................16 4
Hoeveel participatie is nodig? ........................................................................................................18 4.1
Vier rollen: welke past? ........................................................................................................19
4.2
Participatieladder als hulpmiddel bij inwonersparticipatie ....................................................20
4.3
Waar letten we op bij het kiezen? ........................................................................................21
4.4
Keuzehulp ............................................................................................................................23
4.5
Praktische randvoorwaarden die participatie beïnvloeden ...................................................23
4.6
Buitencategorie ....................................................................................................................24 1
Participatiebeleid gemeente Nijkerk mei 2025
4.7
Overheidsparticipatie............................................................................................................24
4.8
Netwerkparticipatie ...............................................................................................................25
5
Participatie en de Omgevingswet: Samenwerken aan onze leefomgeving ...................................26 5.1
Inleiding ................................................................................................................................26
5.2
Initiatief / ontwikkeling en participatie ...................................................................................26
5.3
De rol van de gemeenteraad in het verplicht stellen van participatie ...................................28
5.4 Participatie bij initiatieven / ontwikkelingen door derden (particuliere of maatschappelijke initiatiefnemers) .................................................................................................................................28 5.5
Participatie bij initiatieven / ontwikkelingen door de gemeente ............................................29
5.6
Het participatiebeleid als kader ............................................................................................29
6
Instrumenten voor participatie .......................................................................................................30 6.1
Toolbox.................................................................................................................................30
6.2
Innovatie ...............................................................................................................................31
6.3
Specifieke doelgroepen ........................................................................................................31
Inwonersprofiel ..............................................................................................................................32 6.4 7
Taakveld Ruimte ..................................................................................................................33
Organisatie en ondersteuning van participatie ..............................................................................35 7.1
Wie is er verantwoordelijk voor participatie? ........................................................................35
7.2
Ondersteuningsteam Participatie (OTP) ..............................................................................35
7.3
Externe deskundigheid .........................................................................................................35
8
Leren, Evalueren en Borgen ..........................................................................................................36 8.1
Omgevingsbewust denken en werken .................................................................................36
8.2
Evaluatie...............................................................................................................................36
8.3
Evalueren en de Omgevingswet ..........................................................................................37
8.4
Monitoring en rapportage .....................................................................................................37
8.5
Wanneer is de participatie ‘goed’? .......................................................................................38
8.6
Ondersteuningsteam Participatie .........................................................................................39
9
Privacy en gegevensbescherming in participatie ..........................................................................40 Uitgangspunten voor privacy bij participatie ..................................................................................40 Voorbeelden uit de praktijk ............................................................................................................40 Rechten van deelnemers ...............................................................................................................40
10
Uitvoeringsprogramma ..................................................................................................................41
11
Participatieverordening en Uitdaagrecht .......................................................................................42
11.1
Wet versterking participatie op decentraal niveau ...............................................................42
11.2
Participeren over de participatieverordening ........................................................................42
12
Begrippenlijst .................................................................................................................................43 2
Participatiebeleid gemeente Nijkerk mei 2025
Geraadpleegde bronnen ................................................................................................................46 13
Bijlagen ..........................................................................................................................................48
13.1
Bijlage: Aandachtspunten evaluatie Nota Inbreidingslocaties Gemeente Nijkerk ................49
Heldere kaders, communicatie en verwachtingen .........................................................................49 Zinvolle en tijdige participatie, specifieke inhoudelijke accenten ...................................................49 Toegankelijkheid en inclusie ..........................................................................................................50 Maatwerk en professionaliteit ........................................................................................................50 13.2 Bijlage: Taakveld Ruimte: processchema’s aanpak en reconstructies openbare ruimte en langdurige gebiedsontwikkeling ........................................................................................................51 Projecten waarvoor een vergunning is vereist (OPA’s en BOPA’s) en projecten die zonder vergunning zijn toegestaan. Voorbeeld: Aanpak en reconstructies openbare ruimte ...................51 Projecten waarvoor een wijziging van het omgevingsplan wordt voorbereid en vastgesteld. .......55 13.3
Bijlage: Bouwstenen participatieverordening .......................................................................58
3
Participatiebeleid gemeente Nijkerk mei 2025
1 Inleiding Als Nijkerk ontwikkelen wij ons steeds meer als samenwerkende gemeente die uitdaagt en ruimte biedt. Deze ambitie komt nadrukkelijk naar voren in het coalitieakkoord van het college en de Ontwikkelagenda 2023-2026.
Participatieambitie gemeente Nijkerk De basis van participatie is omgevingsbewust denken en werken. Als gemeente willen wij weten wat er in de samenleving speelt. Betrekken, meedoen en samenwerken is ons doel. In het participatieproces brengen wij alle belangen in beeld en gaan wij op zoek naar het gemeenschappelijke belang. Wij betrekken hierbij ook doelgroepen die niet altijd voldoende de kans krijgen om mee te denken en invloed te hebben op hun eigen toekomst zoals kinderen, jongeren en senioren. Wij vinden de kwaliteit van het proces belangrijk. Wij zijn tevreden als de deelnemers aan het eind van een proces aangeven dat zij zich gehoord voelen en vinden dat hun belangen op een transparante en duidelijke wijze zijn gewogen. Samenwerken en participatie is maatwerk. Daarom kijken wij per ontwikkeling of project wat in dat specifieke geval de beste benadering is. En door tijdens en na afloop altijd te evalueren, leren wij steeds weer bij en worden wij stap voor stap beter in participatie.
Onze ambities zijn uitgewerkt in een participatiekader. Dit kader bestaat uit vier samenhangende onderdelen: •
Participatievisie: hierin staat waarom participatie belangrijk is en wat wij als gemeente willen bereiken.
•
Participatiebeleid: hierin beschrijven wij hoe wij participatie organiseren. Het gaat om wettelijk verplichte vormen van inwonersparticipatie (zoals bij initiatieven onder de Omgevingswet), maar ook om overheidsparticipatie en netwerkparticipatie. Wij bieden spelregels, praktische handvatten en inspirerende voorbeelden.
•
Uitvoeringsprogramma: hierin staan de doelen, resultaten en activiteiten voor de komende jaren. Ook geven wij als gemeente aan hoe wij participatie organiseren en borgen in de organisatie. Wij bieden een handreiking en stellen een toolbox beschikbaar.
•
Participatieverordening: hierin leggen wij de formele afspraken vast die de gemeente met zichzelf maakt over participatie, inclusief het uitdaagrecht.
Deze onderdelen vormen samen een stevige basis. In dit participatiebeleid ligt de nadruk op hoe wij als gemeente inwoners, ondernemers en maatschappelijke partners betrekken bij de voorbereiding, uitvoering of evaluatie van gemeentelijk beleid en projecten (inwonersparticipatie); en hoe wij initiatieven uit de samenleving ondersteunen (overheidsparticipatie). Het participatiebeleid kan ook bron van inspiratie zijn, bijvoorbeeld voor inwoners, ondernemers en maatschappelijke partners die zelf initiatiefnemer zijn.
4
Participatiebeleid gemeente Nijkerk mei 2025
1.1 Waarom participatie? Om goed beleid te maken en complexe vraagstukken op te lossen, moeten wij keuzes maken die maatschappelijk verantwoord zijn worden. Dat kunnen wij niet alleen. Inwoners, ondernemers en maatschappelijke partners kennen hun omgeving, brengen kennis mee en vullen de gemeente aan. Samen komen wij tot betere besluiten en resultaten. Met zorgvuldige participatie willen wij: •
Samen met inwoners, ondernemers en organisaties betere plannen maken: Door vroegtijdige participatie komen kansen en knelpunten eerder in beeld, en ontstaan betere, creatievere en uitvoerbare oplossingen en beleid.
•
Invloed geven: Participatie was lange tijd een vorm van inspraak waarbij inwoners vrijblijvend konden reageren op al gemaakte plannen. Wij willen dat inwoners, ondernemers en maatschappelijke partners eerder invloed kunnen uitoefenen op beleid en projecten. Dat geldt niet alleen voor de voorbereiding maar ook bij de uitvoering en evaluatie.
•
Belangen zichtbaar maken: wij brengen belangen in kaart en zorgen ervoor dat mensen voor hun belangen op kunnen komen. Zo worden bij elk besluit het eigen belang, het gemeenschappelijk belang en het algemeen belang zorgvuldig afgewogen.
•
Rekening houden met thema’s in de samenleving: Door participatie zien wij eerder welke onderwerpen spelen in de samenleving en kunnen wij daar beter op inspelen. Soms is er een tegengeluid. Luisteren naar het tegengeluid van inwoners dwingt de gemeente om haar opgaven vanuit verschillende kanten en belangen te bekijken, waardoor blinde vlekken worden voorkomen
•
Stimuleren van bewonersinitiatieven: Participatie stimuleert initiatief en samenwerking, zowel tussen gemeente en inwoners als tussen inwoners onderling.
•
Aansluiting bij veranderende wetgeving: De Omgevingswet en de Wet versterking participatie vragen om het op tijd betrekken van inwoners, ondernemers en maatschappelijke partners. Deze wetten zorgen ervoor dat mensen kunnen vroegtijdig meedenken over plannen en beleid.
Participatie is geen doel op zich, maar een middel. Wij zetten het in omdat het werkt, niet omdat het verplicht is. Goede participatie draagt bij aan betere plannen en besluiten. Wij doen het niet om draagvlak te ‘organiseren’ voor plannen die al vaststaan. Dat leidt tot schijnparticipatie. Wij willen juist dat betrokkenheid écht iets betekent.
1.2 Reikwijdte van het participatiebeleid De gemeente vindt zorgvuldige participatie belangrijk. Tegelijk is het nodig om per onderwerp te bepalen wat haalbaar en zinvol is. Niet elk onderwerp vraagt om dezelfde vorm of intensiteit van participatie.
Wat valt onder het participatiebeleid? •
Omgevingswet: deze wet stimuleert participatie en stelt hier in sommige gevallen ook eisen aan. Zo is participatie verplicht bij projectbesluiten (artikel 5.51 Ow). Bij andere instrumenten, zoals een omgevingsvisie, omgevingsprogramma, wijziging van het omgevingsplan of de aanvraag van een omgevingsvergunning, moet de gemeente het zorgvuldigheidsbeginsel naleven (artikel 10.1 Ow), waarbij participatie vaak onderdeel uitmaakt van een goede voorbereiding.
5
Participatiebeleid gemeente Nijkerk mei 2025
•
•
•
Buitenplanse omgevingsplanactiviteit (BOPA): een aanvraag omgevingsvergunning voor een activiteit in strijd met het omgevingsplan. Het college is bevoegd gezag om te besluiten gemotiveerd af te wijken van het omgevingsplan. De gemeenteraad kan besluiten voor bepaalde initiatieven participatie verplicht te stellen bij een aanvraag voor een omgevingsvergunning voor een buitenplanse omgevingsplanactiviteit. Inspraak: de gemeente geeft inwoners, ondernemers en maatschappelijke partners de kans om hun mening te geven over plannen of beleid, voordat er een besluit wordt genomen. Inwoners mogen uitleggen wat zij belangrijk vinden en hierover in gesprek gaan met de gemeente. Ruimtelijke ontwikkeling: participatie bij veranderingen in de fysieke leefomgeving, zoals bouwen op inbreidings- of uitbreidingslocaties, de aanleg van straten en wegen of de herstructurering van woonwijken. Dit geldt voor de voorbereiding, uitvoering, besluitvorming en evaluatie van beleid.
•
Beleidsvorming en projecten: participatie bij het maken, uitvoeren en evalueren van gemeentelijk beleid op verschillende terreinen. Denk aan de participatieavonden die wij georganiseerd hebben bij de ontwikkeling van het overkoepelend beleidsplan voor het sociaal domein, of voor het cultuurbeleid.
•
Dienstverlening: participatie over hoe inwoners de kwaliteit van de gemeentelijke dienstverlening ervaren. Denk aan het evaluatieonderzoek naar de klanttevredenheid in het project Omnichannel/ MijnServices.
•
Bewonersinitiatieven: ondersteuning van plannen die uit de samenleving zelf komen. Dat kan advies zijn, maar ook financiële steun.
Wat valt niet onder het participatiebeleid? •
Arbeidsmarktparticipatie: hierbij gaat het om inwoners die meedoen in de samenleving en werk zoeken. Dit is een andere vorm van participatie, die buiten dit beleid valt.
•
Onderwerpen zonder beleidsruimte: thema’s waarbij de gemeente weinig ruimte heeft om keuzes te maken, bijvoorbeeld door landelijke of Europese regels.
Adviesstructuren Naast open participatieprocessen betrekt de gemeente ook formele adviesstructuren zoals de Sociaal Domein Raad, de Wmo-adviesraad en cliëntenraden. Ze hebben een voorgeschreven adviesrol en leveren vanuit hun ervarings- en domeinkennis waardevolle bijdragen aan bijvoorbeeld beleidswijzigingen of verordeningen in het sociaal domein. Zij vormen een vast onderdeel van het participatielandschap maar vallen buiten de reikwijdte van dit participatiebeleid.
Participatie is niet altijd zinvol of mogelijk Participatie is alleen zinvol als er voldoende ruimte is om de inbreng van inwoners, ondernemers en maatschappelijke partners serieus te nemen. Soms ontbreekt die ruimte, bijvoorbeeld wanneer de gemeente geen bevoegdheid heeft of wanneer capaciteit en middelen beperkt zijn. In dat geval kan worden besloten om geen participatie te organiseren. Als wij daarvoor kiezen, leggen wij die keuze uit en maken wij duidelijk waarom participatie in dat geval niet passend is. Besluit de gemeente wel tot participatie, dan zijn wij vanaf het begin helder over de reikwijdte, de rolverdeling en het besluitvormingsproces. Een zorgvuldig proces leidt niet altijd tot instemming van alle betrokkenen, maar zorgt wel voor duidelijkheid en helpt om verwachtingen te managen. Zo voorkomen wij onnodige teleurstelling. 6
Participatiebeleid gemeente Nijkerk mei 2025
1.3 Voor wie is het participatiebeleid bedoeld? Het participatiebeleid is bedoeld voor iedereen die te maken heeft met participatie: binnen de gemeente en in de samenleving. Het geeft duidelijkheid over rollen, verwachtingen en verantwoordelijkheden. •
De gemeenteraad stelt het participatiebeleid vast. De gemeenteraad gebruikt het om te bepalen wanneer participatie passend is, welke rol de gemeente, inwoners en organisaties kunnen hebben, en hoe participatie past bij de rol van de gemeenteraad als volksvertegenwoordiging. Het beleid helpt de gemeenteraad om beter onderbouwde besluiten te nemen.
•
Het college van burgemeester en wethouders (B&W) gebruikt het beleid om te bepalen hoe en wanneer inwoners, ondernemers en maatschappelijke partners betrokken worden bij beleid en uitvoering. Het beleid helpt het college om duidelijk en eerlijk te zijn over wat mensen kunnen verwachten. Dit draagt bij aan vertrouwen in de gemeente.
•
Ambtenaren gebruiken het beleid als hulpmiddel bij het opzetten en uitvoeren van participatie. Het biedt structuur, voorkomt dat iedereen het op zijn eigen manier doet, en maakt het makkelijker om duidelijke afspraken te maken met collega’s en inwoners. Het is bedoeld voor iedereen die werkt aan beleid, projecten of processen. Denk aan beleidsmedewerkers, projectleiders, ambtelijk opdrachtgevers, samenwerkingspartners en ingehuurde bureaus.
•
Inwoners, ondernemers en maatschappelijke partners kunnen in het beleid lezen hoe de gemeente met participatie omgaat. Zij weten zo beter wanneer en op welke manier ze mee kunnen denken of mee kunnen doen. Ook weten ze wat ze van de gemeente mogen verwachten.
•
Initiatiefnemers uit de samenleving zoals bewoners, ondernemers, maatschappelijke partners, woningcorporaties of projectontwikkelaars, vinden in dit beleid duidelijke spelregels, voorbeelden en handvatten voor het opzetten en uitvoeren van eigen initiatieven. Dit kan variëren van een buurtinitiatief tot een grootschalig bouw- of ontwikkelproject met impact op de fysieke leefomgeving. Daarnaast beschrijft het hoe samenwerking met de gemeente kan worden ingericht (overheidsparticipatie) of het gebruik van het uitdaagrecht.
1.4 Wettelijke kaders Voor participatie gelden wettelijke regels. De gemeente moet zich daaraan houden. De belangrijkste kaders zijn: • Omgevingswet: De Omgevingswet (in werking sinds 2024) verplicht gemeenten om participatie te organiseren bij het opstellen of wijzigen van het juridisch bindende omgevingsplan. Dit plan is het belangrijkste instrument voor het beschermen en ontwikkelen van de fysieke leefomgeving. Als de gemeente zelf initiatiefnemer is van een project of beleidswijziging, is het sowieso de bedoeling dat participatie wordt toegepast. Daarnaast kan de gemeenteraad bepalen dat ook initiatiefnemers van een buitenplanse omgevingsplanactiviteit (BOPA) participatie moeten organiseren vóórdat zij een vergunningaanvraag indienen. Deze aanvragen wijken af van het omgevingsplan en vormen het ‘zijspoor’ binnen het stelsel van de Omgevingswet. De wet schrijft niet voor hoe participatie moet plaatsvinden. Wel kan het gemeentelijk participatiebeleid daarbij richting geven.
7
Participatiebeleid gemeente Nijkerk mei 2025
•
Wet versterking participatie op decentraal niveau: Deze wet (sinds 1 januari 2025) verplicht gemeenten en andere decentrale overheden om duidelijk te maken hoe inwoners kunnen meedoen aan het maken, uitvoeren en evalueren van beleid. De wet wil inwoners en volksvertegenwoordigers meer houvast geven en vergroot de invloed van de gemeenteraad op participatie. Participatieverordening: Door Wet versterking participatie op decentraal niveau moeten gemeenten een participatieverordening vaststellen. Dit is een lokale verordening waarin de regels over participatie staan. Wij hebben tot 1 januari 2027 om deze voor onze gemeente vast te stellen. De verordening geeft structuur en duidelijkheid over hoe participatie in de gemeente wordt georganiseerd. Uitdaagrecht (Right to Challenge): Inwoners of organisaties die denken dat zij een gemeentelijke taak beter of goedkoper kunnen uitvoeren, kunnen daarvoor een voorstel doen aan de gemeente. De Wet versterking participatie op decentraal niveau verplicht gemeenten om in de participatieverordening op te nemen hoe zij met zulke voorstellen omgaan. De gemeenteraad stelt regels vast voor dit proces, bijvoorbeeld over hoe een voorstel moet worden ingediend en welke voorwaarden gelden.
Het uitdaagrecht geldt overigens niet voor alle taken van de gemeente; taken die betrekking hebben op openbare orde en veiligheid (OOV) vallen hier buiten bijvoorbeeld.
•
•
Daarnaast zijn er gemeentelijke kaders waar wij ons aan houden. Voor participatie zijn dat onder andere, de Participatievisie Nijkerk 2024-2026, het Overkoepelend beleidsplan Sociaal Domein gemeente Nijkerk 2025 – 2040, het Strategisch communicatieplan gemeente Nijkerk 2023-2026, het organisatie-doorontwikkelingsprogramma (2024) en het gemeentelijk privacybeleid.
1.5 Overzicht en leeswijzer Het participatiebeleid vormt het derde onderdeel van ons participatiekader. Het bouwt voort op de participatievisie en het uitvoeringsprogramma, en legt de basis voor de participatieverordening. •
Hoofdstuk 2 bevat een overzicht van de belangrijkste elementen uit de Participatievisie 2024– 2027.
•
Hoofdstuk 3 gaat in op de verschillende rollen die de gemeente kan vervullen bij inwoners- en overheidsparticipatie.
•
Hoofdstuk 4 behandelt de vraag: hoeveel participatie is nodig? Wij leggen de praktische betekenis uit van het rollenmodel van de Nederlandse School voor Openbaar Bestuur (NSOB), de participatieladder en onze Keuzehulp. Soms is participatie beperkt mogelijk, of is er juist reden om méér te participeren (de zogeheten 'buitencategorie'). Ook staan wij stil bij wat overheidsparticipatie en netwerkparticipatie in praktijk betekenen.
•
Hoofdstuk 5 richt zich op participatie bij initiatieven die invloed hebben op de fysieke leefomgeving en daarom onder de regels van de Omgevingswet vallen.
•
Hoofdstuk 6 bespreekt moderne instrumenten voor het vormgeven van participatieprocessen. Wij besteden aandacht aan groepen die minder makkelijk gehoord worden, zoals jongeren of laaggeletterden, en aan de inwonersprofielen van Citisens die de gemeente tot haar beschikking heeft. Ook lichten wij schema’s toe die houvast bieden voor het uitvoeren van participatie bij a) projecten die rechtstreeks (zonder nadere procedure) mogen plaatsvinden en bij b) projecten waarvoor een vergunning is vereist (OPA, BOPA), zoals in geval van
8
Participatiebeleid gemeente Nijkerk mei 2025
reconstructies in de openbare ruimte, en bij c) projecten waarvoor een wijziging van het omgevingsplan wordt voorbereid en vastgesteld, zoals bij langdurige gebiedsontwikkeling. •
Hoofdstuk 7 laat zien wie binnen de gemeente verantwoordelijk is voor de uitvoering van participatie en hoe die wordt ondersteund. Daarbij gaat het niet alleen om de praktische organisatie, maar ook om het versterken van omgevingsgericht werken als onderdeel van onze organisatiecultuur.
•
Hoofdstuk 8 gaat over het leren, evalueren en borgen van participatieprocessen. Wij staan ook stil bij het punt van kwaliteit en wanneer participatie goed genoeg is.
•
Hoofdstuk 9 behandelt het belangrijke thema van privacy bij participatie.
•
Hoofdstuk 10 beschrijft de vijf ontwikkellijnen van het lopende uitvoeringsprogramma.
•
Hoofdstuk 11 werpt een blik vooruit op de nog op te stellen participatieverordening.
Beleid en uitvoering Om het beleid overzichtelijk te houden, zijn concrete uitwerkingen, voorbeelden en werkvormen ondergebracht in een aparte Keuzehulp. Het participatiebeleid is bedoeld als kaderstellend document voor raad en college. De Keuzehulp en de bijbehorende toolbox zijn bedoeld als hulpmiddelen voor de uitvoering door ambtenaren en projectleiders, en zijn niet opgenomen in dit document.
9
Participatiebeleid gemeente Nijkerk mei 2025
2 Visie op participatie 2.1 Wat verstaan wij onder participatie? De gemeente sluit aan bij de definitie van de VNG (Vereniging van Nederlandse Gemeenten) voor inwonersparticipatie. Daarmee bedoelen wij: een manier van beleid maken waarbij inwoners, individueel of georganiseerd, direct of indirect invloed kunnen uitoefenen op de voorbereiding, uitvoering en evaluatie van gemeentelijk beleid.
Algemeen Op basis van deze definitie hanteren wij de meest gangbare vormen van participatie. • Inspraak: De wettelijke mogelijkheid om een reactie te geven. Denk aan inspreekrecht, het indienen van zienswijzen, bezwaar en beroep. • Inwonersparticipatie (burgerparticipatie): inwoners, ondernemers en maatschappelijke partners denken actief mee over gemeentelijk beleid. Dit kan individueel of georganiseerd, en in verschillende fases: voorbereiding, uitvoering of evaluatie. • Overheidsparticipatie: Bij een initiatief uit de samenleving, van inwoners, ondernemers of maatschappelijke partners, denkt de gemeente actief mee en helpt waar mogelijk. Soms gebeurt dit in de vorm van co-creatie. Hier voegen wij graag een extra vorm aan toe: • Netwerkparticipatie: De gemeente werkt samen met maatschappelijke partners, belangenorganisaties en andere overheden bij het maken van beleid en besluiten, zoals bij jeugdhulp. Zorgaanbieders, de GGD, scholen, wijkteams en belangenorganisaties brengen kennis in, signaleren knelpunten en denken mee over wat nodig is voor goede ondersteuning van jongeren.
Participatie onder de Omgevingswet en participatie in andere domeinen Behalve het onderscheid in vormen van participatie, is het belangrijk om te kijken waar participatie plaatsvindt: binnen de fysieke leefomgeving of op andere beleidsterreinen. •
•
Participatie onder de Omgevingswet: De Omgevingswet gaat over plannen die invloed hebben op de leefomgeving. Denk aan bouwen, verkeer of natuur. Op basis van de wet is het verplicht en/of gewenst dat de gemeente en initiatiefnemers belanghebbenden op tijd betrekken bij zulke plannen. Dit is bijvoorbeeld verplicht als de gemeente het omgevingsplan wijzigt. Ook kan de gemeenteraad bepalen dat initiatiefnemers bij sommige vergunningen mensen moeten betrekken. De wet schrijft niet precies voor hoe dat moet, maar verwacht dat het zorgvuldig gebeurt. Door mensen vroeg te betrekken komen belangen, ideeën en zorgen tijdig op tafel. Dat helpt om betere plannen te maken, en om als college of raad goede keuzes te maken. Participatie in andere domeinen: Er zijn ook initiatieven in het sociaal domein, gemeentelijke dienstverlening of bij burgerinitiatieven. Hier gaat participatie om het actief betrekken van inwoners bij het maken, uitvoeren of beoordelen van beleid. Het is vaak vrijwillig of beleidsmatig gewenst, maar niet wettelijk voorgeschreven. Participatie kan de betrokkenheid van inwoners bij onze gemeente versterken.
10
Participatiebeleid gemeente Nijkerk mei 2025
Door in ons participatiebeleid onderscheid te maken tussen wettelijke trajecten en open beleidsprocessen, wordt voor iedereen duidelijker wat ze kunnen verwachten. Inwoners, ondernemers en maatschappelijke partners weten beter waar ze aan meedoen. Initiatiefnemers zien wat er van hen wordt gevraagd. Ambtenaren krijgen concrete handvatten die passen bij hun werk. Dit voorkomt misverstanden en zorgt voor een zorgvuldige en geloofwaardige aanpak.
2.2 Welke uitgangspunten hanteren wij? Bij het organiseren van participatie met inwoners, ondernemers en maatschappelijke partners hanteert de gemeente een aantal belangrijke uitgangspunten. Deze gelden voor participatie onder de Omgevingswet, maar ook voor meer open vormen van participatie in andere domeinen. •
Omgevingsbewust denken en werken: wij houden rekening met wat er in de samenleving speelt. Dit geldt bij initiatieven van de gemeente en bij plannen van inwoners of organisaties.
•
Een luisterend oor: wij brengen en brengen belanghebbenden en belangen in kaart en staan open voor ideeën, zorgen en opmerkingen. Wij luisteren actief naar wat mensen belangrijk vinden, ook bij initiatieven vanuit de samenleving.
•
Maatwerk: Per onderwerp en fase bepalen wij wat passend is. Wij letten op impact, gevoeligheid en ruimte voor invloed. Soms is participatie verplicht; en soms kiezen wij bewust voor ‘intensief’ omdat het onderwerp gevoelig of complex is, de zogenaamde ‘buitencategorie’. Tegelijk kijken wij naar wat praktisch haalbaar is qua tijd, budget en capaciteit. Intensieve participatie is niet altijd nodig of mogelijk. Participatie moet proportioneel zijn.
•
Tegengestelde belangen: verschillen van mening horen bij participatie. Wij brengen standpunten in beeld, zoeken naar overeenkomsten en proberen belangen met elkaar te verbinden. Wij beseffen ook dat niet alles opgelost kan worden.
•
Betere plannen: participatie helpt om beleid en besluiten te verbeteren. Door al in een vroeg stadium gebruik te maken van kennis en ervaringen uit de samenleving, bij de voorbereiding, uitvoering én evaluatie, maken wij plannen die beter aansluiten bij wat echt nodig is.
•
Opkomen voor belangen: wij zorgen dat inwoners, ondernemers en maatschappelijke partners de ruimte krijgen om hun belangen duidelijk te maken.
•
Bewuste keuzes: wij denken goed na over hoe wij mensen betrekken. Wij zijn duidelijk over het proces, over ieders rol en over de ruimte voor invloed. Wij doen niet aan schijnparticipatie.
•
Maatwerk, leren en ontwikkelen: het kost tijd om het omgevingsbewust denken en werken te versterken. Wij zijn hierin een lerende organisatie. Wij evalueren participatietrajecten en passen onze werkwijzen en beleid daarop aan. Participatie is een vast onderdeel van het jaarverslag.
Met deze uitgangspunten bouwen wij door op ervaringen die opgedaan zijn tijdens de Samen aan Zetdialogen in de periode 2017-2020 en de ambities uit het Coalitieakkoord 2022-2026 en de Ontwikkelagenda 2023-2026. De uitgangspunten sluiten ook aan bij de leidende principes uit het overkoepeld beleidsplan Social Domein 2025- 2025 - 2040. Een uitgebreide toelichting op deze uitgangspunten is te vinden in de Participatievisie 2024–2026.
11
Participatiebeleid gemeente Nijkerk mei 2025
2.3 Aandachtspunten In 2024 heeft er een evaluatie plaatsgevonden van de Nota Inbreidingslocaties Gemeente Nijkerk. Deze nota uit 2012 bood lange tijd houvast voor de gemeente en inwoners, ondernemers en maatschappelijke partners, bij het opzetten en uitvoeren van participatietrajecten in het ruimtelijk domein. De gemeenteraad heeft bij deze evaluatie aangeven dat er een externe en interne consultatie plaats moest vinden, om terugkoppeling te krijgen op de wijze waarop de gemeente haar participatieprocessen uitvoert. De aanbevelingen uit deze evaluatie nemen wij nu mee als belangrijke aandachtspunten in ons participatiebeleid. Samengevat gaat het om aandacht voor: heldere kaders, communicatie en verwachtingen; zinvolle en tijdige participatie, met aandacht voor specifieke inhoudelijke elementen; aandacht voor speciale doelgroepen waaronder jongeren, toegankelijkheid en inclusie; en participatie benaderen vanuit maatwerk, met aandacht voor professionaliteit. De aandachtspunten worden in de bijlagen van dit stuk uitgebreider toegelicht.
Wanneer is de participatie goed? In hoofdstuk 8 gaan wij in op hoe wij leren, evalueren en zorgen dat omgevingsbewust werken onderdeel wordt van onze werkprocessen én van onze organisatiecultuur. Daar beschrijven wij ook de criteria die wij gebruiken om te beoordelen of participatie goed is verlopen. De uitgangspunten en aandachtspunten die hierboven staan, zijn daarvoor een belangrijke basis.
2.4 Samenhang communicatie, participatie, dienstverlening en omgevingsmanagement In praktijk liggen communicatie, participatie, dienstverlening en omgevingsmanagement vaak dicht tegen elkaar aan. Tegelijkertijd is het goed om stil te staan bij de verschillen: •
•
•
•
Communicatie is het gericht informeren van inwoners en het uitwisselen van kennis, bijvoorbeeld over beleid, regels en plannen. Het helpt om mensen te betrekken en stimuleert participatie. Ook binnen participatie speelt communicatie een belangrijke rol, zoals bij het delen van informatie en het voeren van een goed gesprek. Participatie is het betrekken van inwoners, ondernemers en organisaties bij beleid en plannen. Wij luisteren naar hun ideeën en zorgen, en werken waar mogelijk samen. Dit versterkt de kwaliteit van beleid én de onderlinge communicatie. Dienstverlening is de hulp en service die de gemeente biedt, bijvoorbeeld bij vragen, vergunningen of meldingen. Wij denken mee met inwoners en proberen zo goed mogelijk aan te sluiten bij hun behoeften. Heldere communicatie is daarbij essentieel. Omgevingsmanagement is het onderhouden van relaties met de omgeving van een project. Wij kijken wie er betrokken zijn, brengen hun standpunten en belangen in kaart en bepalen hoe wij daarop inspelen. Communicatie, participatie en dienstverlening zijn hier belangrijke onderdelen van.
12
Participatiebeleid gemeente Nijkerk mei 2025
2.5 Hoe verhoudt zich participatie tot de representatieve democratie? Wij zien participatie als een waardevolle aanvulling op de representatieve democratie. Inwoners kiezen de gemeenteraad, die kaders stelt en besluiten neemt namens de samenleving. Binnen die kaders is ruimte voor participatie: inwoners, ondernemers en maatschappelijke partners worden betrokken bij de ontwikkeling, uitvoering en evaluatie van beleid en projecten – ook bij het opstellen van de kaders zelf. Dit vraagt om een goed samenspel tussen de gemeenteraad, het college en de deelnemers. De gemeenteraad weegt het algemeen belang af, mede op basis van wat er vanuit de samenleving wordt ingebracht. Participatie betekent niet dat iedereen het altijd eens is met de uitkomst, maar het zorgt wel voor meer openheid en beter onderbouwde besluiten. Het helpt bestuur en gemeenteraad om goed in positie te komen omdat verschillende belangen meegewogen kunnen worden.
2.6 Zo buiten, zo binnen Omgevingsbewust denken en werken heeft op de eerste plaats met houding en gedrag te maken. Omdat wij dit zo belangrijk vinden, proberen wij hier op eenzelfde manier mee om te gaan in de ontwikkeling van intern beleid en uitvoering van eigen projecten. Het past om collega’s en samenwerkingspartners daar op een goede manier bij te betrekken. Kortom, wij denken ook na over participatie bij interne ontwikkelingen en projecten.
13
Participatiebeleid gemeente Nijkerk mei 2025
3 Rollen en verantwoordelijkheden Participatie vraagt om duidelijke afspraken over ieders rol. Bij elk participatietraject spelen verschillende partijen een rol: de gemeenteraad, het college van burgemeester en wethouders, ambtenaren, initiatiefnemers en andere betrokkenen, zoals inwoners, ondernemers en maatschappelijke organisaties. Wie waarvoor verantwoordelijk is, hangt af van het soort initiatief en van de fase waarin het beleidsproces zich bevindt. In dit hoofdstuk geven wij een algemeen overzicht van deze rolverdeling. In de volgende hoofdstukken gaan wij dieper in op de verantwoordelijkheden bij initiatieven die vallen onder de Omgevingswet, zoals ruimtelijke ontwikkelingen, én op initiatieven binnen andere beleidsvelden, zoals het sociaal domein of de gemeentelijke dienstverlening.
3.1 Gemeenteraad en college als bestuursorganen De gemeenteraad en het college zijn beide bestuursorganen, met eigen bevoegdheden als het om participatie gaat. Dit betekent dat de vraag wanneer de gemeenteraad of het college over participatie beslist, afhangt van wie de bevoegdheid heeft over het betreffende beleid of project. In algemene zin geldt, het college is bij participatie is uitvoerend en organiserend, de gemeenteraad is kaderstellend en controlerend.
Gemeenteraad •
Stelt kaders vast voor participatiebeleid en participatieverordening: De gemeenteraad bepaalt de grote lijnen voor hoe de gemeente met participatie omgaat.
•
Geeft kaders bij grote thema’s en projecten: In de beginfase van beleid of plannen met veel impact stelt de gemeenteraad inhoudelijke, financiële en procesmatige kaders vast.
•
Besluit over strategische en juridisch bindende documenten: De gemeenteraad stelt belangrijke documenten vast, zoals de omgevingsvisie en het omgevingsplan. Het college organiseert de participatie, maar de gemeenteraad neemt het uiteindelijke besluit.
•
Beslist over burgerinitiatieven en referenda: Het college toetst en adviseert; de gemeenteraad neemt de formele beslissing.
•
Wijst gevallen aan waarin participatie bij vergunningaanvragen verplicht is: De gemeenteraad kan op grond van de Omgevingswet bepalen voor welke buitenplanse omgevingsplanactiviteiten (BOPA) participatie verplicht is bij de aanvraag. In dat geval moet de aanvrager aangeven hóe belanghebbenden zijn betrokken. De gemeenteraad mag géén eisen stellen aan de manier waarop de initiatiefnemer participatie organiseert; dat bepaalt de initiatiefnemer zelf.
•
Beslist in andere gevallen dat participatie wenselijk is: De gemeenteraad kan ook buiten de wet om bepalen dat participatie wenselijk is.
•
Neemt deel aan participatie als initiatiefnemer of toehoorder: De gemeenteraad kan zelf meedoen aan participatieprocessen.
•
Controleert het participatieproces: De gemeenteraad houdt toezicht op hoe het college participatie uitvoert.
14
Participatiebeleid gemeente Nijkerk mei 2025
College van burgemeester en wethouders (B&W) •
Voert participatie uit binnen de kaders van de gemeenteraad: Het college organiseert participatie bij beleid en plannen die door de gemeenteraad worden en zijn vastgesteld.
•
Beoordeelt participatie bij BOPA-aanvragen als de gemeenteraad dat verplicht heeft gesteld: Alleen als de gemeenteraad participatie verplicht heeft gesteld bij bepaalde vergunningaanvragen, beoordeelt het college of de initiatiefnemer voldoende participatie heeft uitgevoerd.
•
Mag geen eisen stellen aan de vorm van participatie door de initiatiefnemer: Het college mag niet bepalen hóé een initiatiefnemer participatie organiseert (bijvoorbeeld inloopavond of enquête). Wel mag het college beleidsregels opstellen voor de eigen beoordeling, zolang deze geen eisen stellen aan de vorm. Het college kan ook via handreikingen of haar ambtenaren, meedenken.
•
Vormt zich een menig over de resultaten van participatie bij BOPA-aanvragen, als de gemeenteraad participatie niet verplicht heeft gesteld: Het bevoegd gezag kan informatie uit participatie nodig hebben voor een zorgvuldige belangenafweging en de motivering van zijn besluit. Als de gemeenteraad geen participatieverplichting heeft vastgesteld voor een bepaald type initiatief, kan het college een initiatiefnemer niet verplichten om participatie te organiseren. Wel kan het college in het vooroverleg toelichten waarom participatie in het belang van de initiatiefnemer is en hoe dit kan bijdragen aan een soepelere besluitvorming. Als de initiatiefnemer desondanks afziet van participatie, kan het voor het college noodzakelijk zijn om op eigen initiatief aanvullende informatie in te winnen om tot een zorgvuldig besluit te komen.
•
Bepaalt de aanpak van participatie bij eigen opgaven: Afhankelijk van het onderwerp en de impact bepaalt het college de ruimte, vorm en aanpak van participatie.
•
Beoordeelt en ondersteunt initiatieven uit de samenleving: Het college kijkt of een initiatief past binnen gemeentelijk beleid en besluit over eventuele ondersteuning.
•
Beslist over verzoeken op basis van het uitdaagrecht: Het college beoordeelt en besluit over voorstellen om gemeentelijke taken over te nemen. De gemeenteraad houdt toezicht op de uitvoering.
•
Evalueert jaarlijks het participatiebeleid samen met de raad: Het college rapporteert jaarlijks over de uitvoering, bespreekt de leerpunten en verwerkt deze in het beleid.
3.2 Rolverdeling raad, college, ambtenaren en inwoners; wie heeft welke rol en wie besluit waarover? Samenwerken en participatie vragen om maatwerk. Bij elke ontwikkeling of elk project kijken wij wat in die situatie de beste aanpak is. Daarbij speelt mee of het gaat om een initiatief in de fysieke leefomgeving dat onder de Omgevingswet valt, of om een ontwikkeling in een ander beleidsveld. In het eerste geval gelden specifieke wettelijke regels. In het tweede geval is er vaak meer ruimte voor een open invulling van het participatieproces. De inzet moet hoe dan ook proportioneel zijn. Omdat participatie maatwerk is, moeten wij vooraf helder zijn over het doel van de participatie, de rolverdeling, de mate van invloed voor deelnemers en hoe wij de inbreng meewegen in de besluitvorming. Tijdens en na afloop van het participatietraject geven wij terugkoppeling aan de deelnemers. Wij leggen dan uit wat er met hun inbreng is gedaan en waarom bepaalde keuzes zijn gemaakt. Wij geven hier enkele voorbeelden. 15
Participatiebeleid gemeente Nijkerk mei 2025
Onder de Omgevingswet Voorbeeld 1: Gemeente als initiatiefnemer De gemeente ontwikkelt een nieuwbouwplan op een inbreidingslocatie. Het college is initiatiefnemer en verantwoordelijk voor het opstellen en uitvoeren van het plan. Het college organiseert het participatieproces en betrekt omwonenden en andere belanghebbenden bij de voorbereiding. Ambtenaren begeleiden dit proces en zorgen voor de uitvoering van de gemeentelijke taken. De gemeenteraad stelt vooraf de kaders vast, waaraan de ontwikkeling, in dit geval het nieuwbouwplan op de inbreidingslocatie moet voldoen. Over deze kaders kan (afhankelijk van het project) eventueel ook worden geparticipeerd. De kaders kunnen vooraf worden vastgelegd via beleidsafspraken. Op het moment dat de ontwikkeling ver of (vrijwel) volledig is uitgekristalliseerd, maakt de gemeenteraad de realisering hiervan juridisch mogelijk via vaststelling van een wijziging van het omgevingsplan Gaat het om een plan dat past binnen het bestaande omgevingsplan, maar waarvoor wel een vergunning nodig is (omgevingsplanactiviteit (OPA)), dan is het college bevoegd om hierover te besluiten via verlening van een vergunning. Voorbeeld 2: Woningcorporatie als initiatiefnemer Een woningcorporatie wil bouwen op een plek waar het omgevingsplan dit niet toestaat. Hiervoor doet zij een aanvraag voor een buitenplanse omgevingsplanactiviteit (BOPA).
De woningcorporatie is in dit geval de initiatiefnemer en verantwoordelijk voor het participatieproces, als de gemeenteraad voor deze ontwikkeling participatie verplicht heeft gesteld. In dat geval betrekt zij belanghebbenden bij het plan en voegt bij de aanvraag een participatieverslag toe. Het college beoordeelt vervolgens of de participatie voldoende en passend is geweest. Ook als de gemeenteraad in een dergelijk geval participatie niet verplicht heeft gesteld, zal een professionele partij zoals een woningcorporatie doorgaans uit zichzelf een participatieproces doorlopen. Ambtenaren ondersteunen het college bij de beoordeling van de aanvraag en de afstemming met belanghebbenden. Het college is bevoegd gezag en beslist formeel over de vergunningaanvraag. Als de gemeenteraad in een eerder stadium heeft vastgelegd dat het college over deze ontwikkeling aan de gemeenteraad een bindend advies moet vragen, is het college verplicht dit advies van de gemeenteraad op te volgen (ook al blijft het college formeel bevoegd gezag). Als het hier echter een ontwikkeling gaat waarvoor geen bindend advies van de gemeenteraad is vereist, ligt de beslissing ook feitelijk bij het college.
Voor andere beleidsdomeinen Voorbeeld 3: Gemeente ontwikkelt beleid in het sociaal domein De gemeente ontwikkelt een programma op het gebied van gezonde leefstijlen. Het college is verantwoordelijk voor de uitwerking, binnen de kaders die de gemeenteraad heeft vastgesteld. Ambtenaren betrekken jongeren en maatschappelijke organisaties bij het opstellen van het beleid. Hun inbreng wordt verwerkt in het voorstel. De gemeenteraad beslist uiteindelijk over het programma.
16
Participatiebeleid gemeente Nijkerk mei 2025
Voorbeeld 4: Inwoners doen voorstel via uitdaagrecht Inwoners willen zelf een deel van het openbaar groen in hun wijk onderhouden en dienen hiervoor een voorstel in. Het college beoordeelt het plan op haalbaarheid en maakt afspraken over de uitvoering. De gemeenteraad heeft eerder via de participatieverordening regels vastgesteld over hoe het uitdaagrecht werkt. Ambtenaren begeleiden het proces en ondersteunen de initiatiefnemers waar nodig.1
1 Let op: het betreft hier een voorbeeldsituatie. Op het moment van vaststelling van dit beleid heeft de gemeente nog geen
participatieverordening vastgesteld waarin het uitdaagrecht is geregeld. De definitieve invulling hiervan volgt.
17
Participatiebeleid gemeente Nijkerk mei 2025
4 Hoeveel participatie is nodig? Samenwerken en participatie vragen om maatwerk. Toch helpt het om gebruik te maken van een keuzehulpmiddel. Zo kunnen wij als gemeente beter uitleggen welke vorm van participatie wij kiezen, wat de spelregels zijn, waar mensen wel of niet over mee kunnen praten, en hoe de rollen zijn verdeeld. Ook maken wij duidelijk wie beslist en wat er met de inbreng gebeurt. De participatie moet in verhouding staan tot het onderwerp en wat in praktijk haalbaal is. In dit hoofdstuk beschrijven wij een aantal algemene hulpmiddelen die ons helpen om te bepalen welke vorm van participatie past bij een bepaalde opgave. Deze hulpmiddelen gebruiken wij bij participatie in de fysieke leefomgeving onder de Omgevingswet, maar ook voor participatie in de andere domeinen. De hulpmiddelen die wij hier beschrijven zijn: •
• •
Het model van de vier rollen van de overheid, zoals beschreven door de de Nederlandse School voor Openbaar Bestuur (NSOB). Dit model helpt om bewust te kiezen welke rol de gemeente inneemt. De participatieladder, die laat zien op welk niveau je mensen kunt betrekken: van informeren tot meebeslissen of zelfbestuur. Een keuzehulp met daarin onder een participatiecanvas om het participatieproces overzichtelijk uit te werken.
Deze hulpmiddelen zorgen voor structuur en helpen om keuzes te onderbouwen, zowel binnen de organisatie als richting de samenleving. Bij het kiezen van een passende vorm van participatie spelen ook praktische overwegingen een rol, zoals tijd, budget en capaciteit. Soms willen wij intensief participeren, maar is dat in de praktijk niet haalbaar. Omgekeerd zijn er ook situaties waarin extra intensieve participatie wenselijk is. Bijvoorbeeld bij projecten of beleidsvragen met veel maatschappelijke impact of gevoeligheid. Deze trajecten vragen om een aanpak in de ‘buitencategorie’. Tot slot zetten wij de belangrijkste aandachtspunten bij overheidsparticipatie en netwerkparticipatie op een rij.
In een volgend hoofdstuk gaan wij dieper in op participatie bij initiatieven in de fysieke leefomgeving die onder de Omgevingswet vallen.
18
Participatiebeleid gemeente Nijkerk mei 2025
4.1 Vier rollen: welke past? Vroeger mochten inwoners vooral reageren op plannen die al klaar waren. Tegenwoordig betrekken wij inwoners, ondernemers en organisaties op verschillende manieren en in een vroeger stadium. Daarbij kunnen de rollen verschillen. Soms is wettelijk vastgelegd wat wel of niet mag. In andere gevallen kunnen wij in overleg afspraken maken over wie welke rol heeft. Afhankelijk van het project of beleid kan de gemeente initiatiefnemer zijn, samenwerkingspartner, ondersteuner, opdrachtgever, controleur of beslisser. Het is belangrijk dat wij aan het begin van een project of beleidsproces duidelijk afspreken wie wat doet, in welke fase. Tijdens het hele traject blijven wij hierover helder communiceren. Wij laten ons hierbij inspireren door de NSOBleidraad. Deze beschrijft vier mogelijke rollen van de overheid: rechtmatig, presterend, samenwerkend en responsief. Afhankelijk van de opgave past de ene rol beter dan de andere. Het bepalen van de juiste rol helpt dus om bewuster te kiezen voor een participatiestrategie die past: informeren, meedenken, samenwerken of ondersteunen van initiatieven.
Rol van de overheid
Wat doet de overheid in deze rol?
Welke vorm van participatie past hierbij?
Rechtmatige overheid
Werkt volgens wetten en regels, zorgt dat het proces eerlijk verloopt
Informeren en inspreken: de gemeente geeft uitleg en inwoners mogen reageren op plannen, bijvoorbeeld via zienswijzen of tijdens een inspraakmoment.
Presterende overheid
Richt zich op goede en snelle uitvoering, binnen tijd en budget
Consulteren: de gemeente vraagt inwoners of partners om hun mening of advies, bijvoorbeeld via een vragenlijst of bijeenkomst.
Samenwerkende overheid
Werkt samen met andere organisaties aan een gezamenlijke opgave
Samenwerken of coproduceren: gemeente en partners maken samen plannen of beleid, bijvoorbeeld in werkgroepen of ontwerpsessies.
Responsieve overheid
Reageert op initiatieven of signalen uit de samenleving
Delegeren of zelfbestuur: inwoners of organisaties nemen zelf het initiatief of voeren een taak uit, met ondersteuning van de gemeente.
19
Participatiebeleid gemeente Nijkerk mei 2025
Om participatie goed en bewust te organiseren, gebruiken wij een Keuzehulp. De Keuzehulp bevat praktische instrumenten zoals participatiecanvassen, checklists en formats, en maakt onderdeel uit van een participatietoolbox. In de Keuzehulp staat ook een checklist die helpt om na te denken over welke rol of combinatie van rollen, de gemeente het beste kan innemen bij een project of beleidsontwikkeling. Dit ondersteunt bij het kiezen van een passende participatieaanpak.
4.2 Participatieladder als hulpmiddel bij inwonersparticipatie Om participatie in onze gemeente goed en duidelijk te organiseren, gebruiken wij de participatieladder. Deze ladder is vooral bedoeld voor situaties waarin de gemeente zelf initiatiefnemer is van beleid, een project of een plan. De ladder laat zien hoeveel ruimte wij geven aan inwoners, ondernemers en maatschappelijke organisaties om mee te denken of mee te doen. Zo helpt de ladder ons om inwonersparticipatie op een passende manier vorm te geven. Soms zijn inwoners of maatschappelijke organisaties zélf initiatiefnemer. In die gevallen verandert de rol van de gemeente. Dan spreken wij van overheidsparticipatie: de gemeente denkt mee of ondersteunt het initiatief van een ander, in plaats van dat zij zelf de leiding heeft. De participatieladder helpt ons dus om bij projecten en beleidsontwikkeling waar de gemeente initiatiefnemer is, te bepalen welke vorm van participatie het beste past.
De participatieladder laat zien op welk niveau inwoners, ondernemers en maatschappelijke partners kunnen meedoen. De ladder loopt op van beperkte tot zeer intensieve invloed op het proces of het eindresultaat.
20
Participatiebeleid gemeente Nijkerk mei 2025
Welk niveau het beste past, hangt af van de aard van het vraagstuk, de fase van het proces, het juridische en financiële kader en de belangen die spelen. Er is dus niet één beste vorm van participatie. Het gaat om een bewuste keuze die past bij de opgave én bij wat inwoners of partners verwachten. Wij hanteren zes niveaus van participatie: •
•
•
•
•
•
Informeren: De gemeente geeft informatie, maar er is geen inbreng van bewoners. Dit is een eenzijdige vorm van communicatie, en geen participatie in juridische zin. Denk aan een campagne over inkomensondersteuning of een bericht in de wijkkrant over snoeiwerkzaamheden. Inspreken: Inwoners, ondernemers en maatschappelijke partners krijgen de gelegenheid om hun mening te geven in een vroeg stadium, bijvoorbeeld tijdens bewonersavonden of bij informele bijeenkomsten met raads- of commissieleden. Inspreken gebeurt vaak voordat de formele procedure start, zodat signalen uit de samenleving kunnen worden meegenomen bij het opstellen van plannen of beleidsvoorstellen. Denk aan inwoners of ondernemers die inspreken tijdens een commissievergadering over de uitgangspunten voor een wijziging van het omgevingsplan. Consulteren: De gemeente vraagt actief om meningen of ideeën, maar houdt zelf de regie. Er ontstaan geen formele rechten, zoals bezwaar of beroep. Denk aan een online enquête over het gemeenteloket in Hoevelaken, interviews onder bezoekers van Buurthuis De Refter en Buurtcentrum Paasbos, of contact met jongeren over skateparken via whatsappgroepen. Coproduceren en samenwerken: Gemeente en betrokkenen werken gelijkwaardig samen aan het ontwikkelen van plannen of oplossingen.
Denk aan de samenwerking tussen de gemeente en drie initiatiefnemers voor de invulling van het terrein naast sporthal De Slag in Hoevelaken of de totstandkoming van het overkoepeld beleidsplan voor het sociaal domein. Ook bij gedeelde planvorming behoudt de gemeente de eindverantwoordelijkheid. College of gemeenteraad zijn het bevoegd gezag en verantwoordelijk voor de besluitvorming. Delegeren: De gemeente stelt kaders vast, maar laat keuzes of uitvoering aan bewoners of partners, zonder formele mandaten. Denk aan buurtbewoners die met een subsidie en ondersteuning van de gemeente het beheer van een groenstrook zelf regelen, of een jongerenorganisatie die zelfstandig beslist over de besteding van een gemeentelijk jongerenbudget. Zelfbestuur: De gemeente draagt taken, middelen of ruimte over via afspraken of overeenkomsten. Formele bevoegdheden blijven bij de gemeente. Denk aan een bewonerscollectief dat een wooncoöperatie start, of een wijkcoöperatie die zelf welzijnsactiviteiten organiseert.
Door helder te zijn over het gekozen participatieniveau, weten alle betrokken partijen waar ze aan toe zijn, wat er van hen wordt verwacht, en in hoeverre hun inbreng invloed heeft op het uiteindelijke besluit of resultaat. Dat draagt bij aan transparantie, vertrouwen en een realistische dialoog tussen gemeente en inwoners, ondernemers en maatschappelijke partners.
4.3 Waar letten we op bij het kiezen? De participatieladder is een hulpmiddel om te bepalen hoe intensief de gemeente met inwoners, ondernemers en maatschappelijke partners in gesprek gaat. Dit geldt vooral bij inwonersparticipatie. Wij willen dat participatie zinvol en eerlijk is. Dat betekent een aanpak die past bij het project of beleid, met duidelijke afspraken over het doel van de participatie, het proces, de rollen en wat er met de uitkomsten gebeurt. Participatie heeft alleen waarde als het serieus wordt ingezet; schijnparticipatie willen wij voorkomen. Bij het kiezen van een passende participatievorm letten wij op het volgende: 21
Participatiebeleid gemeente Nijkerk mei 2025
•
Fase van het initiatief: Hoe eerder wij participatie starten, hoe meer ruimte er is voor invloed. In een vroege fase kun je samen ontwikkelen of meebeslissen. In een latere fase past het beter om te informeren of te consulteren. Participatie vindt niet alleen plaats bij de voorbereiding van een project of beleid, maar ook bij de uitvoering en evaluatie.
•
Juridische en bestuurlijke kaders: Soms is participatie wettelijk vereist of beleidsmatig wenselijk. Bij een wijziging van het omgevingsplan móet de gemeente belanghebbenden betrekken (volgens het Omgevingsbesluit en de Algemene wet bestuursrecht). Bij een BOPA geldt een participatieverplichting alleen als de gemeenteraad dat heeft bepaald. De wet- en regelgeving verplichten dus soms tot participatie, maar schrijven niet voor hoe die moet worden vormgegeven. Dat bepaalt de gemeente (of initiatiefnemer) zelf, afhankelijk van de situatie. Er zijn ook situatie waarin participatie volgens de wet niet mogelijk is. Denk aan het uitdaagrecht. Inwoners kunnen geen gebruik kunnen maken van het uitdaagrecht om gemeentelijke taken over te nemen die betrekking hebben op taken binnen het domein van openbare orde en veiligheid (OOV).
•
Complexiteit en omvang: Hoe groter of ingewikkelder een plan, hoe belangrijker een goede voorbereiding en een zorgvuldige participatieaanpak. Ook het aantal betrokken partijen speelt mee. Eenvoudige plannen vragen meestal om een lichtere vorm dan complexe projecten.
•
Impact en effect op de omgeving: Hoe meer mensen gevolgen ondervinden van een besluit, hoe belangrijker het is om hen goed te betrekken. Impact kan positief of negatief zijn, zoals overlast (geluid, geur), verandering van uitzicht, parkeerruimte, gezondheid of beleving van natuur en landschap.