CConstaterende datNijkerk
Koppel je AI →
Document · PDF

2025-036 Participatiebeleid 2025-2026

Raadsvergadering 22 mei 2025, gemeente NijkerkBij agendapunt: Participatiebeleid Nijkerk 2025-202619.948 woorden

Open het PDF bij de gemeente ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen · deel 2 van 3

•

Belangen en gevoeligheid: Bij gevoelige onderwerpen of waar veel verschillende belangen spelen, is het extra belangrijk om het proces zorgvuldig in te richten. Denk aan goede timing, veilige gespreksvormen en ruimte voor vertrouwen.

•

Ruimte voor invloed: Deze factor hangt samen met de andere hierboven. De vraag is hoeveel ruimte er werkelijk is om de inbreng van betrokkenen mee te nemen. Dat bepaalt welk niveau op de participatieladder realistisch, zinvol en eerlijk is.

De aard, schaal en maatschappelijke impact van het initiatief bepalen in redelijkheid de vorm en intensiteit van participatie. Wij geven hierbij enkele praktische voorbeelden. •

•

•

•

Beperkte of geen participatie: Een inwoner vraagt een vergunning aan voor een erfafscheiding in de achtertuin. Die is niet zichtbaar vanaf de openbare weg en raakt niemand direct. In dit soort gevallen is participatie niet verplicht op grond van de Omgevingswet, tenzij de gemeenteraad voor dit type aanvraag participatie als verplicht aanvraagvereiste heeft aangewezen. Dat is hier doorgaans niet het geval. Wel kan het verstandig zijn om buren te informeren, zeker als er sprake is van gevoeligheden of eerdere conflicten. Beperkte participatie: Een dakkapel aan de voorzijde wijkt af van het omgevingsplan. De verandering is zichtbaar, maar heeft weinig impact. Informeer de directe buren en vraag om hun reactie – bijvoorbeeld via een gesprek of brief. Gemiddelde participatie: Een agrariër wil overstappen van veeteelt naar een minicamping. Dit beïnvloedt verkeer en rust in de omgeving. Organiseer een informatieavond of keukentafelgesprekken met omwonenden en geef ruimte voor inbreng. Intensieve participatie: Bij de ontwikkeling van 300 woningen aan de rand van een woonwijk is de impact groot. Zet een breed participatietraject op, met bewonersbijeenkomsten, een klankbordgroep en ontwerpateliers. Weeg de inbreng zichtbaar mee.

22

Participatiebeleid gemeente Nijkerk  mei 2025

4.4 Keuzehulp Om participatie goed en bewust te organiseren, gebruiken wij een Keuzehulp. De Keuzehulp bevat praktische instrumenten zoals participatiecanvassen, checklists en formats, en maakt onderdeel uit van een participatietoolbox2. Het keuzecanvas combineert de vier rollen van de overheid (NSOB), de participatieladder en het bijbehorende afwegingskader. Dit canvas biedt houvast bij het bepalen van een passende aanpak: van het kiezen van een participatieniveau tot het vastleggen van rollen, invloed en communicatie. Het participatiecanvas is meer operationeel van aard. Dit hulpmiddel ondersteunt bij het praktisch vormgeven van participatieprocessen. Denk aan het bepalen van het doel, het kiezen van werkvormen, het bereiken van doelgroepen en het plannen van terugkoppeling. Samen zorgen het keuzecanvas en het participatiecanvas voor structuur en duidelijkheid, zowel binnen de organisatie als richting inwoners, ondernemers en maatschappelijke partners.

4.5 Praktische randvoorwaarden die participatie beïnvloeden Bij het kiezen van een passend niveau van participatie speelt de aard van de opgave een belangrijke rol, zoals de fase van het initiatief, de maatschappelijke gevoeligheid en de belangen die op het spel staan. Maar naast inhoudelijke en bestuurlijke overwegingen zijn er ook praktische randvoorwaarden die de vorm en intensiteit van participatie beïnvloeden. Denk aan: • • • •

De beschikbare tijd voor voorbereiding en uitvoering van participatie; Het beschikbare budget voor bijeenkomsten, procesbegeleiding of communicatieuitingen; De aanwezige menscapaciteit binnen de gemeentelijke organisatie; De kennis en vaardigheden van inwoners, ondernemers of maatschappelijke partners om bij te dragen aan complexe vraagstukken.

Deze praktische afwegingen kunnen betekenen dat wij voor een opgave intensief zouden willen participeren maar in de praktijk (tijdelijk) niet haalbaar is. Dit kan gelden voor de ingezette participatieactiviteiten maar ook voor de evaluatie van de participatie. Het is belangrijk dat wij hier open en eerlijk over communiceren: wat is wél mogelijk, wat niet  en waarom? Zo scheppen wij realistische verwachtingen en blijven wij een betrouwbare gesprekspartner voor inwoners, ondernemers en maatschappelijke partners.

2 De toolbox is op moment van schrijven van het participatiebeleid, nog in ontwikkeling.

23

Participatiebeleid gemeente Nijkerk  mei 2025

4.6 Buitencategorie Bij sommige projecten kiest de gemeente bewust voor een intensieve vorm van participatie. Dat geldt vooral bij gevoelige onderwerpen met grote maatschappelijke impact, zoals een asielzoekerscentrum, de aanleg van een nieuwe ontsluitingsweg of uitbreidingswijk, de oprichting van windturbines of zonnevelden of een brede bezuinigingsopgave waarbij voorzieningen onder druk staan. In zulke gevallen is het belangrijk om inwoners, ondernemers en maatschappelijke partners ruimhartig te betrekken, omdat de belangen groot zijn en het debat vaak scherp is. Deze trajecten behoren tot de ‘buitencategorie’. De aanpak die daarbij hoort, met veel bijeenkomsten, brede consultatie en uitgebreide terugkoppeling, is niet altijd geschikt of nodig bij andere projecten. Als wij dit als norm zouden nemen voor alle participatie, dan ontstaat zelfs het risico van ‘participatie-inflatie’: de inzet raakt uit balans met het onderwerp. Dat belast inwoners en organisatie, en kan participatie zelfs schaden. Daarom begint elke aanpak met een bewuste afweging, gebaseerd op de inhoud, de context en de ruimte voor invloed.

4.7 Overheidsparticipatie In het voorgaande stond inwonersparticipatie centraal. Daarbij denken inwoners, ondernemers en maatschappelijke partners actief mee over gemeentelijk beleid of projecten. Bij overheidsparticipatie is het andersom: dan sluit de gemeente aan bij initiatieven die uit de samenleving komen. Dat vraagt van de gemeente een andere houding: niet alleen sturen, maar ook luisteren, meebewegen en mogelijk maken. Oftewel: van presterend naar responsief of samenwerkend, zoals het NSOB dat omschrijft. Als er sprake is van overheidsparticipatie, kijken wij zorgvuldig naar de volgende punten: •

•

•

•

•

De rol van de gemeente: Het is belangrijk dat voor iedereen duidelijk is welke rol de gemeente inneemt. De gemeente maakt inzichtelijk of zij adviseert, ondersteunt of samenwerkt. Ook worden vooraf de wederzijdse verwachtingen besproken, inclusief wie waarvoor verantwoordelijk is. Afstemming met beleid en wetgeving: een initiatief heeft meer kans van slagen als het past binnen bestaand beleid en de geldende regels. De gemeente kijkt of het initiatief aansluit bij gemeentelijke doelen en plannen, en toetst aan wet- en regelgeving, zoals het omgevingsplan. Praktische ondersteuning: Sommige initiatieven hebben ondersteuning nodig om te starten. De gemeente kan dan bijdragen, bijvoorbeeld door een ruimte of materiaal beschikbaar te stellen; mee te denken over de aanpak; of betrokkenen met elkaar in contact te brengen. Gelijkwaardige samenwerking: De gemeente vindt het belangrijk om initiatiefnemers serieus te nemen en als gelijkwaardige partners te benaderen. Wij hebben een luisterend oor en zorgen voor een open, eerlijke samenwerking, waarin ruimte is voor vragen, ideeën en zorgen. Bestuurlijke legitimiteit en transparantie: Is er mandaat of besluitvorming nodig vanuit het college of de raad? Hoe wordt de rol van de gemeente verantwoord naar derden (bijv. raad, pers, belanghebbenden)? Wordt de betrokkenheid van de gemeente vastgelegd (bijv.

in een intentieovereenkomst, convenant of verslag)?

24

Participatiebeleid gemeente Nijkerk  mei 2025

4.8 Netwerkparticipatie Bij netwerkparticipatie werkt de gemeente samen met andere partijen die een maatschappelijke of bestuurlijke rol hebben. Denk aan woningcorporaties, zorginstellingen, scholen, ondernemersverenigingen, belangenorganisaties of andere overheden. Vaak gaat het om een gedeelde opgave waarbij meerdere partijen invloed uitoefenen en gezamenlijk verantwoordelijkheid dragen. De gemeente is in zo’n netwerk niet per definitie leidend, maar één van de spelers. Netwerkparticipatie vraagt om een open en samenwerkende houding van zowel beleidsmedewerkers als bestuurders. De gemeente is dan niet alleen rechtmatig of presterend, maar ook procespartner en verbinder (zie NSOB-rollen). Afhankelijk van het onderwerp kan de samenwerking informeel plaatsvinden of formeel worden vastgelegd, bijvoorbeeld in een convenant of programma. Bij netwerkparticipatie letten wij op de volgende punten: •

Gedeelde opgave en eigenaarschap: Partijen werken samen aan een gezamenlijke doelstelling. Het is belangrijk om vooraf duidelijkheid te hebben over de opgave, ieders rol en verantwoordelijkheid, en hoe besluiten tot stand komen.

•

Heldere rol van de gemeente: De gemeente kan initiatiefnemer zijn, maar ook procesregisseur of gesprekspartner. Wij zijn open over onze positie, onze invloed en de grenzen van onze betrokkenheid.

•

Zorgvuldige procesinrichting: Samenwerking vraagt om goede organisatie: wie betrekt wie, hoe worden bijeenkomsten georganiseerd, hoe vindt besluitvorming plaats? Structurele afstemming en terugkoppeling zijn essentieel.

•

Vertrouwen, transparantie en mandaat: Samenwerking werkt alleen als er wederzijds vertrouwen is. Dat vraagt om open communicatie, duidelijke afspraken en waar nodig, bestuurlijk of politiek mandaat. Afspraken kunnen worden vastgelegd in een verslag, intentieverklaring of overeenkomst.

•

Afstemming met beleid en wetgeving: Initiatieven en afspraken moeten passen binnen geldend beleid en juridische kaders, bijvoorbeeld in het sociaal domein of onder de Omgevingswet. Ambtenaren toetsen hierop en zorgen voor goede bestuurlijke inbedding.

De aandachtspunten voor overheids- en netwerkparticipatie zijn verwerkt in checklists, die te vinden zijn de Keuzehulp als onderdeel van de participatietoolbox.

25

Participatiebeleid gemeente Nijkerk  mei 2025

5 Participatie en de Omgevingswet: Samenwerken aan onze leefomgeving Dit hoofdstuk gaat over (inwoners)participatie bij initiatieven in de fysieke leefomgeving die onder de Omgevingswet vallen. Het is bedoeld als handreiking voor bestuurders en ambtenaren die verantwoordelijk zijn voor participatie bij gemeentelijke projecten waarbij de gemeente zelf initiatiefnemer is.

5.1 Inleiding De Omgevingswet, van kracht sinds 1 januari 2024, bundelt en vereenvoudigt regels voor de fysieke leefomgeving. Het doel is om betere keuzes mogelijk te maken tussen belangen op het gebied van ruimte, milieu, water, natuur, mobiliteit, gezondheid en economie. Tegelijk geeft de wet meer ruimte aan initiatiefnemers en vraagt zij van overheden om integraal en omgevingsgericht te werken. Participatie vormt een belangrijk onderdeel van zorgvuldige besluitvorming. Het vroeg betrekken van belanghebbenden helpt om plannen te verbeteren. Het zorgt ervoor dat het college en de gemeenteraad beter kunnen besluiten, omdat verschillende belangen op tijd in kaart zijn gebracht. Ook draagt het bij aan vertrouwen tussen de gemeente, inwoners, organisaties en andere initiatiefnemers. Dit geldt zowel voor plannen van de gemeente zelf als voor initiatieven van anderen.

5.2 Initiatief / ontwikkeling en participatie Bij initiatieven die passen binnen het omgevingsplan, is participatie meestal niet nodig. Tijdens het opstellen van het omgevingsplan is namelijk al participatie georganiseerd. Toch is het wenselijk dat de gemeente omwonenden goed informeert bij grotere projecten die hinder kunnen veroorzaken, zoals geluid, verkeer of bouwactiviteiten. Soms kan het ook passend zijn om omwonenden te betrekken bij de uitvoering. Bij initiatieven die niet passen binnen het omgevingsplan, is de situatie anders. Dan moet de initiatiefnemer een vergunning aanvragen voor een buitenplanse omgevingsplanactiviteit (BOPA). In dat geval wordt bekeken of participatie verplicht is en hoe die moet worden ingericht. Dat hangt af van het juridische traject dat nodig is om de ontwikkeling mogelijk te maken. Onder de Omgevingswet bestaan er twee wegen voor het juridisch mogelijk maken van een ontwikkeling, die niet voldoet aan de regels van het omgevingsplan. Hierbij gaat het om: •

Een wijziging van het geldende omgevingsplan. Dit is in principe de aangewezen weg voor het mogelijk maken van grotere ontwikkelingen, zoals de bouw van een nieuwe woonwijk of de aanleg van een rondweg of een nieuw bedrijventerrein. De raad heeft de bevoegdheid om het omgevingsplan vast te stellen op grond van artikel 2.4 van de Omgevingswet. Zoals uit bovenstaande hoofdstukken blijkt, is de gemeente verplicht om inwoners, ondernemers, maatschappelijke partners en bestuursorganen te betrekken bij de voorbereiding van de wijziging van het omgevingsplan. Grotere ontwikkelingen kunnen ook worden geïnitieerd door particulieren. Hierbij gaat het doorgaans om professionele ontwikkelaars, die uit zichzelf en in overleg en in samenwerking met de gemeente een degelijk participatietraject doorlopen. De gemeente kan hen hier echter niet toe verplichten. In het zeldzame geval dat een ontwikkelaar niet bereid is een participatietraject te doorlopen of dit op gebrekkige wijze uitvoert, dient de gemeente zélf de benodigde extra informatie in te winnen. Dit kan tijdens de verplichte procedurestappen van de Awb of daarbuiten. 26

Participatiebeleid gemeente Nijkerk  mei 2025

•

In het gewijzigde omgevingsplan kan dan een vergunningplicht worden opgenomen voor bepaalde activiteiten, zoals de bouw van een reeks woningen passend binnen die grotere ontwikkeling (welke grotere ontwikkeling met de wijziging van het omgevingsplan juridisch mogelijk is gemaakt). Hierbij gaat het om een OPA, een activiteit die de gemeente in het omgevingsplan heeft aangewezen als vergunningplichtig. De afgifte van de betreffende vergunning maakt dan de bouw van deze reeks woningen daadwerkelijk juridisch mogelijk volgens de regels van het geldende omgevingsplan (deze ruimtelijke vergunningplicht zorgt voor een extra controlemoment nadat de gemeenteraad het omgevingsplan heeft gewijzigd). Het verkrijgen van een omgevingsvergunning voor een buitenplanse omgevingsplanactiviteit (voor een activiteit die afwijkt van de regels van het omgevingsplan; een BOPA). Een BOPA kan allerlei typen activiteiten en projecten betreffen en wordt in de eerste jaren na inwerkingtreding van de Omgevingswet ook voor de meest uiteenlopende projecten gebruikt nu de gemeenten nog weinig ervaring hebben met het wijzigen van omgevingsplannen. In principe is de BOPA echter bedoeld voor het juridisch mogelijk maken van ‘kleinere’ ontwikkelingen.

Uit bovenstaande hoofdstukken blijkt dat hierbij, ten aanzien van participatie door particuliere initiatiefnemers, sprake is van twee mogelijkheden, te weten: – Een BOPA, die behoort tot de gevallen waarvoor de gemeenteraad heeft bepaald dat participatie wél een verplicht aanvraagvereiste is. Als de vergunningaanvrager bij zo’n aangewezen geval niet of onvoldoende aan participatie heeft gedaan, kan het college de aanvraag buiten behandeling laten. Er is dan niet voldaan aan een wettelijk voorschrift voor het in behandeling nemen van de aanvraag. Wel moet het college de aanvrager eerst de gelegenheid geven het gebrek te herstellen. De aanvrager zal in een participatieverslag onder meer moeten aangeven hoe belanghebbenden zijn betrokken. Participatie is een aanvraagvereiste. Het is géén onderdeel van de beoordelingsregels voor de omgevingsvergunning. Onvoldoende participatie vormt dus geen grond om de vergunning te weigeren. – Een BOPA, die behoort tot de gevallen waarvoor de gemeenteraad níet heeft bepaald dat participatie een verplicht aanvraagvereiste is. Een voorbeeld van een dergelijk initiatief is een bewoner die een omgevingsvergunning aanvraagt voor een gebouw, dat niet past binnen de regels van het omgevingsplan. Of een agrariër, die zijn bedrijf wil omzetten naar een volwaardige recreatievoorziening.

Op basis van artikel 7.4 van de Omgevingsregeling is de aanvrager wel verplicht om bij de vergunningaanvraag aan te geven óf hij aan participatie heeft gedaan en zo ja, hoe en wat daarvan de resultaten zijn. Maar als een particuliere aanvrager simpelweg zegt dat hij niet aan participatie heeft gedaan, is dat voldoende (omdat het hier dus niet gaat om een BOPA waarvoor de raad heeft bepaald dat participatie wel een verplicht aanvraagvereiste is). Uiteraard is de gemeente als bevoegd gezag bij een eigen initiatief altijd verplicht om aan participatie te doen en belanghebbenden vroegtijdig te betrekken. Het is immers van het grootste belang om alle relevante belangen en feiten in beeld te hebben gebracht op het moment van besluitvorming over het wel of niet afgeven van een vergunning voor een buitenplanse omgevingsplanactiviteit.

27

Participatiebeleid gemeente Nijkerk  mei 2025

5.3 De rol van de gemeenteraad in het verplicht stellen van participatie De gemeenteraad mag op grond van artikel 16.55, vierde lid, van de Omgevingswet bepalen bij welke vergunningaanvragen participatie verplicht is. De gemeenteraad legt dit vast in een lijst met gevallen waarin participatie nodig is bij een aanvraag die afwijkt van het omgevingsplan. Dit is in voorgaande paragraaf besproken. Daarnaast verplicht de Wet versterking participatie op decentraal niveau de gemeenteraad om een participatieverordening vast te stellen. Daarin staat bij welke beleidsvoorstellen, plannen of besluiten participatie verplicht is, en hoe de participatie wordt ingericht, uitgevoerd en geëvalueerd. Door deze kaders duidelijk vast te leggen, voorkomt de gemeente rechtsongelijkheid en zorgt zij voor een voorspelbare en transparante werkwijze.

5.4 Participatie bij initiatieven / ontwikkelingen door derden (particuliere of maatschappelijke initiatiefnemers) Voor initiatiefnemers van buiten de gemeente zoals projectontwikkelaars, maatschappelijke organisaties of bewonerscollectieven, is participatie in principe vrijwillig. Dit verandert alleen als de gemeenteraad participatie verplicht heeft gesteld voor bepaalde soorten aanvragen. Dat mag de gemeenteraad doen op basis van artikel 16.55, vierde lid, van de Omgevingswet. Zoals hiervoor aangegeven, gaat het dan om aanvragen voor een buitenplanse omgevingsplanactiviteit (BOPA). Als participatie verplicht is, wordt van de initiatiefnemer verwacht dat: • • •

Belanghebbenden in een vroeg stadium zijn betrokken; De participatie passend is ingericht bij de aard en omvang van het initiatief; Bij de aanvraag een participatieverslag wordt gevoegd (zie artikel 16.56 ow). Daarin staat wie is betrokken, op welke manier dat is gebeurd, en wat er met de inbreng is gedaan.

Het college van B&W is het bevoegd gezag voor het verlenen van omgevingsvergunningen, ook bij aanvragen voor een buitenplanse omgevingsplanactiviteit (BOPA). Als de gemeenteraad participatie verplicht heeft gesteld, beoordeelt het college of de initiatiefnemer voldoende participatie heeft uitgevoerd. Zoals hierboven aangegeven, vormt participatie geen aparte weigeringsgrond. Het college mag niet weigeren om een vergunning te verlenen alleen omdat de participatie onvoldoende of niet passend was. Het college kan van de aanvrager verlangen het participatieverslag aan te vullen of het participatieproces te verbeteren. Als de aanvrager hier niet of in onvoldoende mate aan tegemoet komt, kan het college de aanvraag gewoon buiten behandeling laten. De gemeente mag initiatiefnemers ondersteunen, bijvoorbeeld met richtlijnen, formats of praktische informatie. Zij mag echter geen eisen stellen aan de vorm van participatie. Deze mag zelf kiezen of hij bijvoorbeeld, inloopavonden organiseert in combinatie met ‘keukentafelgesprekken etc.. De initiatiefnemer is hier vrij in, ook als de door hem gewenste ontwikkeling een BOPA is, die behoort tot de gevallen waarin participatie een verplicht aanvraagvereiste vormt.

28

Participatiebeleid gemeente Nijkerk  mei 2025

5.5 Participatie bij initiatieven / ontwikkelingen door de gemeente Als de gemeente zelf initiatiefnemer is van een ruimtelijke ontwikkeling en daarvoor bijvoorbeeld een wijziging van het omgevingsplan wil vaststellen of een vergunningprocedure voor een BOPA moet doorlopen, of een nieuw beleidskader wil vaststellen, dan heeft zij een extra verantwoordelijkheid voor participatie. Deze verantwoordelijkheid volgt onder andere uit de zorgplicht van de overheid (artikel 10.1 van de Omgevingswet), de algemene beginselen van behoorlijk bestuur (zoals zorgvuldigheid en transparantie) en het Omgevingsbesluit (artikel 10.2; motiveringsplicht vroegtijdige publieksparticipatie omgevingsplan). In deze situaties zorgt de gemeente ervoor dat: • • • •

participatie in een vroeg stadium wordt georganiseerd (ook wel: beginspraak); belanghebbenden actief, open en tijdig worden betrokken; vooraf duidelijk is hoeveel invloed deelnemers hebben; de inbreng uit participatie zichtbaar wordt meegewogen in het besluit.

Deze aanpak draagt bij aan zorgvuldige besluitvorming en versterkt het vertrouwen in de gemeente als samenwerkingspartner.

5.6 Het participatiebeleid als kader De gemeenteraad stelt via het participatiebeleid en de participatieverordening duidelijke kaders vast voor participatie. Deze kaders geven richting aan hoe de gemeente en initiatiefnemers participatie aanpakken. De gemeenteraad kan onder andere bepalen: • • • •

bij welke typen initiatieven participatie verplicht is; dat een participatieverslag moet worden ingediend bij bepaalde vergunningaanvragen; welke ondersteuning de gemeente biedt aan initiatiefnemers; welke algemene uitgangspunten gelden voor een zorgvuldige participatieaanpak.

Participatie is geen formele hindernis, maar een middel om plannen te verbeteren, besluitvorming te versterken en samen te werken met de samenleving. De gemeente heeft hierin een voorbeeldrol: als initiatiefnemer én als partij die kaders stelt. Tegelijk biedt zij ruimte aan anderen om hun participatieproces zelf vorm te geven, zolang dit op een zorgvuldige, open en passende manier gebeurt.

De Keuzehulp bevat hulpmiddelen waarmee initiatiefnemers participatieprocessen kunnen inrichten, daar verslag van kunnen doen en deze kunnen evalueren. Denk aan de eerder genoemde canvassen, een format voor het maken van een participatieverslag en een checklist voor het evalueren van een participatieproces. De Keuzehulp maakt onderdeel uit van de participatietoolbox.

29

Participatiebeleid gemeente Nijkerk  mei 2025

6 Instrumenten voor participatie Samenwerken en participatie zijn altijd maatwerk. Per project of beleidsontwikkeling bepalen wij wat het beste past. Dat geldt ook voor de instrumenten en werkvormen die wij inzetten. Soms is participatie niet wenselijk of mogelijk; soms is juiste extra participatie nodig. Participatie moet proportioneel en te verantwoorden zijn. Om participatie goed te organiseren, maken wij als gemeente gebruik van een toolbox met praktische hulpmiddelen. Deze ondersteunt ambtenaren, bestuurders en projectleiders bij het opzetten en uitvoeren van participatietrajecten, in verschillende domeinen. Wij houden deze toolbox actueel en vernieuwen de inhoud waar nodig, zodat de tools blijven aansluiten bij veranderende vraagstukken en de behoeften van inwoners en partners. In dit hoofdstuk lichten wij een aantal van onze belangrijkste participatie-instrumenten toe. Wij besteden daarbij extra aandacht aan het betrekken van specifieke doelgroepen, zoals jongeren, ouderen, laaggeletterden en mensen met een migratieachtergrond; het gebruik van inwonersprofielen, die helpen om communicatie en participatie beter af te stemmen; het processchema voor het ruimtelijk domein, dat helpt om participatie planmatig, tijdig en op maat te organiseren.

6.1 Toolbox Niet alleen het participatieniveau, maar ook de gekozen werkvormen verschillen per traject. Wat passend is, hangt af van het onderwerp, de doelgroep en de context. •

•

•

•

In het ruimtelijk domein zijn bewonersbijeenkomsten, huisbezoeken, enquêtes en informatiebrieven veelgebruikte vormen. Digitale middelen spelen daarbij een steeds grotere rol. Voorbeelden zijn de gemeentelijke website, de interactieve participatiekaart (met een overzicht van ruimtelijke projecten) en de BouwApp – een digitaal platform waarop bewoners projecten volgen, hun mening geven en zien wat de participatie heeft opgeleverd. Het team Beheer Openbare Ruimte organiseert regelmatig wijkwandelingen. Collega’s met verschillende expertises gaan dan in gesprek met inwoners over onderhoud, leefbaarheid en gebruik van de buitenruimte. In het sociaal domein worden inwoners, ondernemers en maatschappelijke partners vaak actief benaderd, bijvoorbeeld via huisbezoeken, gesprekken op locatie of via netwerken van samenwerkingspartners. Zo bereiken wij ook mensen die minder snel zelf hun stem laten horen. Bij netwerkparticipatie kiezen wij vaker voor co-creatie en ontwerptafels. In deze sessies werken gemeente en maatschappelijke partners samen op basis van gelijkwaardigheid aan oplossingen.

De genoemde Keuzehulp bevat een overzicht van tools en werkvormen met voorbeelden wanneer je deze het beste kunt gebruiken. De Keuzehulp maakt daarbij een koppeling met de verschillende niveaus van participatie uit de participatieladder.

30

Participatiebeleid gemeente Nijkerk  mei 2025

6.2 Innovatie Participatie is geen vast proces, maar een manier van samenwerken die steeds verandert. In Nijkerk zien wij participatie als een leerproces: elke aanpak, elk traject en elke samenwerking levert nieuwe inzichten op. Daarom blijven wij zoeken naar manieren om participatie slimmer, effectiever en toegankelijker te maken. Wij willen technologie en data beter benutten om inwoners te bereiken en processen te ondersteunen. Denk aan digitale platforms, interactieve kaarten, stemhulpmiddelen of nieuwe manieren om feedback op te halen. Tegelijkertijd hebben wij oog voor mensen die minder digitaal vaardig zijn of minder vertrouwen hebben in de overheid. Juist deze groepen – het stille midden, of mensen die zich niet vanzelf laten horen – vragen om een andere benadering. Wij laten ons graag inspireren door andere gemeenten en nemen actief deel aan landelijke en regionale netwerken, zoals die van de VNG, het IPLO en samenwerkingsverbanden in de regio. Zo blijven wij op de hoogte van nieuwe ontwikkelingen, én delen wij onze eigen lessen en ervaringen. Onze ambitie gaat verder dan het verbeteren van participatieprocessen. Wij zien participatie ook als een manier om vertrouwen op te bouwen tussen overheid, samenleving, wetenschap en media. En als een middel om polarisatie tegen te gaan.

Door ruimte te maken voor dialoog, samenwerking en gedeeld eigenaarschap, bouwen wij samen aan een samenleving waarin verschillen mogen bestaan (en soms zelfs een kracht zijn), maar verbinding centraal staat.

6.3 Specifieke doelgroepen De gemeente Nijkerk wil een inclusieve samenleving, waarin iedereen gelijk wordt behandeld en kan meedoen. Wij willen voorkomen dat inwoners zich buitengesloten voelen of van elkaar vervreemden. Daarom zetten wij in op bewustwording van de kracht van diversiteit en het tegengaan van vooroordelen. Wij kijken kritisch naar onze rol als werkgever, subsidieverlener en samenwerkingspartner. Ook ondersteunen wij initiatieven die bijdragen aan antidiscriminatie, diversiteit en inclusie. Wij investeren in toegankelijke programma’s en diensten, afgestemd op de verschillende behoeften van inwoners. Dit doen wij samen met inwoners, niet over hen, maar mét hen.

De stem van kinderen en jongeren De gemeente maakt veel beleid dat kinderen en jongeren raakt. Denk aan onderwerpen in ons Overkoepelend Beleidsplan Sociaal Domein 2025–2040, zoals Kansrijk opgroeien en ontwikkelen, Stevige sociale basis, Antidiscriminatie, diversiteit en inclusie en Voorkomen is beter dan genezen. Het is belangrijk dat wij niet alleen over kinderen en jongeren praten, maar vooral ook met hen. Door met hen in gesprek te gaan, horen wij wat zij belangrijk vinden. Bijvoorbeeld: je veilig voelen op straat, op school of thuis, op tijd hulp krijgen als het op school niet goed gaat, een fijne buurt om in te wonen en spelen, of problemen voorkomen met roken, alcohol of drugs. Kinderen hebben volgens het VN-Kinderrechtenverdrag recht op inspraak bij besluiten die hen raken (artikel 12). Daarom zoeken wij als gemeente naar passende manieren om hen te betrekken. Dat doen wij bijvoorbeeld via scholen, het jongerenwerk of creatieve sessies. Wij luisteren naar wat zij zeggen en zorgen dat hun stem ook echt terug te zien is in ons beleid. Zo geven wij kinderen en jongeren een stem in hun eigen leefomgeving – nu en in de toekomst.

31

Participatiebeleid gemeente Nijkerk  mei 2025

Daarom besteden wij extra aandacht aan groepen voor wie participatie minder vanzelfsprekend is. Denk aan jongeren, ouderen, laaggeletterden, mensen met een beperking en inwoners met een migratieachtergrond. Drempels zoals taal, beperkte mobiliteit, digitale uitsluiting of afstand tot de overheid maken het voor hen lastiger om mee te doen. Ook mensen die hun vertrouwen in de overheid hebben verloren of die zich minder snel uitspreken – het stille midden – verdienen aandacht. Daarom zoeken wij hen actief op en maken wij ruimte voor nieuwe werkvormen, zodat wij in onze participatie aansluiten bij de leefwereld van onze inwoners. Om meer groepen te bereiken en een stem te geven in beleid en uitvoering, houden wij rekening met het volgende: •

•

•

•

•

Wij kiezen passende vormen en kanalen: Niet iedereen bereik je via een digitale enquête of raadsinformatieavond. Alternatieven kunnen zijn: jongerenpanels, seniorencafés, buurthuizen, scholen, zorglocaties, moskeeën of sportverenigingen, maar ook op social media zoals Instagram of Whatsapp. (Fysieke) aanwezigheid op locaties waar mensen zich thuis voelen is vaak effectiever dan uitnodigingen op afstand. Let op: TikTok zou een geschikt kanaal kunnen zijn om jongeren te bereiken maar deze app is verboden op werktelefoons van gemeenteambtenaren! Wij werken met brugfiguren en sleutelpersonen: Mensen uit de doelgroep zelf of uit het netwerk van de doelgroep kunnen de brug vormen tussen gemeente en inwoners. Denk aan jongerenwerkers, wijkverpleegkundigen, ervaringsdeskundigen, taalambassadeurs of kinderen voor hun ouders. Zij kunnen signalen opvangen, participatie uitleggen en het vertrouwen vergroten. Wij gebruiken eenvoudige taal en duidelijke formats: Maak informatie visueel, spreektaalgericht en vermijd ambtelijk jargon. Bied alternatieve vormen van reageren aan, zoals tekeningen, praatplaten, stemkaarten of mondelinge toelichting in plaats van schriftelijke procedures. Wij zijn flexibel in met onze tijden en met onze plekken: Niet iedereen kan of wil 's avonds naar het gemeentehuis komen.

Als het nodig is zetten wij outreachende participatie in en gaan wij naar mensen toe als het hen uitkomt. Wij maken graag gebruik van ervaringsdeskundigheid: Bij mensen met een beperking of ouderen zit veel kennis die beleidsmatig van waarde is. Wij zien hen als mede-eigenaar van het proces, niet alleen als ‘belanghebbenden’ of ‘cliënten’.

Inclusieve participatie vraagt om maatwerk, creativiteit en samenwerking met maatschappelijke partners. In ieder traject maken wij een bewuste afweging: wie worden geraakt door dit onderwerp? Wie horen wij nu nog onvoldoende? En wat is nodig om hún stem ook te laten doorklinken in de besluitvorming? Participatie is pas waardevol als iedereen mee kan doen.

Inwonersprofiel Soms is het lastig om direct contact met betrokkenen te organiseren, of is het verstandig om een project of beleidsontwikkeling op een andere manier te toetsen. In zulke gevallen maken wij gebruik van de zogenoemde betrokkenheidsprofielen van Citisens. Onderzoeksbureau Citisens ontwikkelde haar profielen op basis van onderzoek onder meer dan 75.000 Nederlanders. Ze combineren sociaaldemografische kenmerken – zoals leeftijd, opleidingsniveau en welvaart – met gegevens over betrokkenheid bij de leefomgeving, vertrouwen in de overheid, participatiegedrag en communicatievoorkeuren. Dit levert acht herkenbare groepen op: Idealistische Globalisten, Bescheiden Grijzen, Gehaaste Gezinnen, Zelfverzekerde Individualisten, Onzekere Afzijdigen, Traditiegetrouwe Stabilisten, Bevlogen Netwerkers en Praktisch Gerichte Doeners.

32

Participatiebeleid gemeente Nijkerk  mei 2025

Veel gemeenten gebruiken deze profielen om communicatie en participatie gerichter en effectiever vorm te geven. De profielen zijn tot op straatniveau beschikbaar, waardoor wij per wijk of buurt strategieën kunnen ontwikkelen die beter aansluiten bij de behoeften en kenmerken van de lokale bevolking.

In de Keuzehulp staat een overzicht met voorbeelden van participatievormen die passen bij verschillende inwonersprofielen. De profielen zijn een hulpmiddel; echt en persoonlijk contact blijft het uitgangspunt.

6.4 Taakveld Ruimte Binnen het taakveld Ruimte bood de Nota Inbreidingslocaties lange tijd houvast. De bijbehorende processchema’s gaven betrokkenen zowel binnen als buiten de gemeente, duidelijkheid over de stappen in het proces van participatie en besluitvorming. Met de invoering van de Omgevingswet zijn processen en spelregels deels gewijzigd. In dit participatiebeleid geven wij daarom opnieuw richting: wat mogen partijen van elkaar verwachten binnen de huidige juridische en beleidsmatige kaders, met name bij ontwikkelingen in de fysieke leefomgeving? Ter ondersteuning van de realisering van projecten waarvoor een wijziging van het omgevingsplan wordt voorbereid en vastgesteld, zoals bijvoorbeeld bij langdurige gebiedsontwikkeling, hebben de betrokken afdelingen aangepaste processchema’s ontwikkeld. Dit is ook gedaan voor projecten waarvoor geen vergunning of een vergunning voor een OPA of BOPA is vereist, zoals bijvoorbeeld bij reconstructies in de openbare ruimte. Deze schema’s maken duidelijk: •

• • •

Wie in welke fase van het project verantwoordelijk is voor het participatieproces (initiatief-, definitie-, ontwerpfase van de wijziging van het omgevingsplan of van de omgevingsvergunning, voorbereidingsfase van de realisatie, realisatie- en opleveringsfase); Wat de doelen van participatie per fase zijn; Welke vormen van participatie passend zijn per fase; Hoe betrokkenheid wordt georganiseerd en geborgd.

Het bijgevoegde voorbeeld geeft een indruk van de opbouw van deze schema’s. Wij hebben de volledige schema’s opgenomen in de bijlagen van dit stuk. Deze schema’s geven houvast bij de voorbereiding en uitvoering van participatie in het ruimtelijk domein. Er is een schema voor de aanpak en reconstructies openbare ruimte, en een tweede schema voor langdurige gebiedsontwikkeling. In beide gevallen worden nog herkenbare vormen van participatie toegepast. Denk aan informeren, inspreken en consulteren. Als gemeente onderzoeken we graag of andere vormen van participatie in dit soort opgaves ook mogelijk zouden zijn.

33

Participatiebeleid gemeente Nijkerk  mei 2025

Afbeelding 1 Processchema ruimtelijk domein: een indruk

34

Participatiebeleid gemeente Nijkerk  mei 2025

7 Organisatie en ondersteuning van participatie 7.1 Wie is er verantwoordelijk voor participatie? De Omgevingswet en Wet versterking participatie op decentraal niveau nodigen ons als gemeente nadrukkelijk uit om inwoners, ondernemers en maatschappelijke partners meer te betrekken bij de voorbereiding, uitvoering en evaluatie van beleid en projecten. De wet, de gemeenteraad of het college bepalen of participatie bij beleid of projecten verplicht of wenselijk is. De invulling van de participatie ligt vervolgens bij de ambtenaren die verantwoordelijk zijn voor de uitvoering van hun beleidsontwikkeling of project. De eerste verantwoordelijkheid voor participatie ligt dus bij beleidsadviseurs, projectleiders en leidinggevenden die als ambtelijk opdrachtgever verantwoordelijk zijn voor een opgave. Zij zijn ook verantwoordelijk voor de financiering van de participatieactiviteiten, die worden bekostigd uit het budget van het betreffende project of beleidsproces. Het Ondersteuningsteam Participatie (OTP) adviseert en begeleidt hierbij, maar is niet verantwoordelijk voor het organiseren of bekostigen van participatie.

7.2 Ondersteuningsteam Participatie (OTP) Het OTP zet zich in voor goede participatie in Nijkerk, vanuit de visie dat Nijkerk een samenwerkende gemeente is die uitdaagt en ruimte biedt. Het team is onderdeel van Communicatie, Participatie en Bestuursondersteuning en werkt vooral als partner van collega’s binnen de taakvelden Ruimte, Sociaal Domein en Bedrijfsvoering. Het team ondersteunt beleidsadviseurs, projectleiders en leidinggevenden in hun rol als opdrachtgever. Daarnaast ondersteunt het college en de gemeenteraad bij het vormgeven van interne en externe participatie. Het OTP ondersteunt ook inwoners, ondernemers en maatschappelijke partners. Dat doet het team met beleid, handreikingen en een toegankelijke toolbox met praktische hulpmiddelen. De kerntaken van het OTP zijn: • • • • • •

Het coördineren en op elkaar afstemmen van participatietrajecten binnen de organisatie. Het adviseren over de opzet, uitvoering en evaluatie van (complexe) participatietrajecten. Het ondersteunen van de professionalisering van medewerkers, onder andere via leeractiviteiten. Het ontwikkelen en beheren van werkvormen en hulpmiddelen in de toolbox. Het actief deelnemen aan interne en externe netwerken op het gebied van participatie. Het evalueren, bewaken en actualiseren van het participatiebeleid.

7.3 Externe deskundigheid Het organiseren van goede communicatie- en participatietrajecten is altijd maatwerk. Sommige trajecten zijn intensief en vragen veel tijd en aandacht. Daarom schakelt de gemeente regelmatig externe experts in voor ondersteuning. Deze experts brengen specialistische kennis en ervaring mee die een waardevolle aanvulling zijn op onze eigen expertise. Een belangrijk voordeel van externe deskundigen is dat zij een onafhankelijke positie kunnen innemen. Dit is vooral van belang bij complexe, omvangrijke of maatschappelijk gevoelige opgaven, waarbij de impact op de omgeving groot is en verschillende en soms tegenstrijdige, belangen spelen.

35

Participatiebeleid gemeente Nijkerk  mei 2025

8 Leren, Evalueren en Borgen Het versterken van omgevingsbewust werken en effectieve participatie kost tijd. Dit geldt voor de organisatie en voor de samenleving. Wij leren door samen te doen, te evalueren en stap voor stap te verbeteren. Elk participatietraject biedt kansen om te leren: over de inhoud, het proces en de samenwerking met inwoners, ondernemers en maatschappelijke partners. Daarom evalueren wij onze participatieaanpak regelmatig, zowel tijdens het proces als achteraf. De lessen gebruiken wij om beleid, werkwijzen en hulpmiddelen aan te scherpen. Ook proberen wij bewust nieuwe vormen van participatie uit. Wij leren niet alleen van onze eigen praktijk, maar ook van ervaringen van andere gemeenten en landelijke ontwikkelingen. Zo blijft ons beleid actueel, sluiten wij aan bij wat er nodig is en komt omgevingsbewust denken en werken in het DNA van de organisatie.

8.1 Omgevingsbewust denken en werken Goede participatie begint met omgevingsbewust denken en werken. Dat betekent dat wij als gemeente goed weten wat er leeft in de samenleving, in staat zijn om belangen in kaart te brengen en waar mogelijk, rekening houden met die belangen in de ontwikkeling, uitvoering en evaluatie van onze projecten en beleid. Dat geldt zowel voor plannen van de gemeente als voor initiatieven uit de samenleving. Omgevingsbewust werken vraagt meer dan het toepassen van losse instrumenten. Het vraagt om een andere manier van denken en doen. Daarom investeren wij in houding en gedrag. Wij willen nieuwsgierig en open zijn naar inwoners, ondernemers en maatschappelijke partners. Diezelfde houding oefenen wij ook binnen onze eigen organisatie: zo buiten, zo binnen. Deze werkwijze sluit aan bij de ontwikkellijnen in ons participatie-uitvoeringsprogramma en bij het bredere organisatie-ontwikkelprogramma van de gemeente. Wij benaderen vraagstukken niet vanuit één taakveld maar juist integraal, met oog voor de belangen van alle betrokkenen. Teams worden samengesteld op basis van kwaliteiten, rollen zijn helder verdeeld, en samenwerking over taakvelden heen wordt gestimuleerd. Zo zorgen wij dat participatie en communicatie vaste onderdelen zijn van onze aanpak. Ook het leren krijgt volop aandacht.

Samen met HRM analyseren teams wat zij nodig hebben aan training en ondersteuning, met speciale aandacht voor omgevingsbewust werken en het voeren van gesprekken met inwoners. Daarnaast leren wij van onze praktijk: door evaluaties, het volgen van voorbeeldprojecten, het uitproberen van nieuwe vormen van participatie, en door uit te wisselen met andere gemeenten. Zo blijven wij onze aanpak verbeteren en groeien wij stap voor stap in omgevingsbewust denken en doen.

8.2 Evaluatie Wij evalueren participatie structureel. Dat doen wij in elke fase van het beleidsproces: van verkenning tot uitvoering. Zo leren wij van ervaringen, verbeteren wij de kwaliteit van participatie en versterken wij het vertrouwen. Evaluaties gebeuren zowel intern als extern: • • •

Wij vragen inwoners, ondernemers en maatschappelijke partners naar hun ervaringen. Wij peilen hoe beleidsmedewerkers, projectleiders en opdrachtgevers het proces hebben ervaren. Wij voeren regelmatig het gesprek met college en raad.

36

Participatiebeleid gemeente Nijkerk  mei 2025

Wij evalueren niet alleen achteraf, maar ook tussentijds, zodat wij waar nodig kunnen bijsturen. De evaluatie kijkt naar: de inhoudelijke opbrengsten van de participatie; de kwaliteit van het proces; en de ervaring van deelnemers, zoals hun waardering van de communicatie en de ruimte voor invloed. Wij koppelen de uitkomsten terug aan de betrokkenen.

8.3 Evalueren en de Omgevingswet De Omgevingswet legt nadruk op zorgvuldige en transparante besluitvorming, waarbij participatie een belangrijke rol speelt. De wet verplicht niet tot het evalueren van participatie, maar op grond van artikel 10.1 van de Omgevingswet zijn bestuursorganen wél verantwoordelijk voor een zorgvuldige voorbereiding, uitvoering en evaluatie van besluiten. Dat betekent dat ook het participatieproces onderwerp van reflectie kan zijn. Evaluatie helpt om te leren, het vertrouwen van betrokkenen te versterken en inzichten op te doen voor beter beleid en uitvoering. Ook initiatiefnemers uit de samenleving zoals bewonersgroepen, bedrijven of maatschappelijke partners, hebben hierin een rol. Bij initiatieven die afwijken van het geldende omgevingsplan (BOPA’s) en waarvoor de gemeenteraad participatie verplicht heeft gesteld, moeten zij een participatieverslag indienen. Daarin staat wie is betrokken, hoe het proces is ingericht en wat er met de inbreng is gedaan. Hoewel zo’n verslag geen formele evaluatie hoeft te bevatten, is het aan te raden om kort te reflecteren op de aanpak. Bijvoorbeeld: • • •

Is het participatieproces goed verlopen? Waren alle relevante partijen in beeld? Waren de gekozen werkvormen effectief?

Zo versterken wij een cultuur van openheid, leren en kwaliteitsverbetering – precies wat past bij de bedoeling van de Omgevingswet: samen werken aan een goede, duurzame en gedragen fysieke leefomgeving.

Ons participatiebeleid biedt initiatiefnemers ondersteuning bij het evalueren van hun participatieproces. Dit geldt zowel voor de gemeente als initiatiefnemer, als voor inwoners, ondernemers en maatschappelijke partners die een initiatief starten. De Keuzehulp bevat een suggestie voor evaluatievragen. De evaluatie kan toegevoegd worden aan een participatieverslag, of worden gebruikt voor interne reflectie.

8.4 Monitoring en rapportage Elk jaar maken wij een tussenrapportage. Hierin staat wat er is gebeurd, wat wij hebben uitgeprobeerd, welke resultaten wij hebben bereikt, wat wij hebben geleerd en hoe de opbrengsten doorwerken in toekomstig beleid. Hierbij betrekken wij ook inwoners en partijen die hebben meegedaan aan participatieprocessen. Zo wordt zichtbaar wat wij doen en ontstaat er een goed beeld van wat goed werkt en wat niet werkt.

37

Participatiebeleid gemeente Nijkerk  mei 2025

Bij deze monitoring en rapportage wordt expliciet gelet op de geformuleerde uitgangspunten in ons participatiebeleid, maar ook aan aandachtspunten die tijdens eerdere externe en interne consultaties zijn meegegeven. Onderdeel van de rapportage is ook een overzicht van participatietrajecten die uitgevoerd zijn. Daarmee kunnen wij de samenhang van verschillende beleidsontwikkelingen en uitvoeringsprojecten monitoren. De rapportage bevat de geleerde lessen, zowel op procesniveau als inhoudelijk. Het college bespreekt deze rapportage met de gemeenteraad, waarna deze openbaar wordt gemaakt. Op deze manier draagt evaluatie niet alleen bij aan verantwoording en kwaliteit, maar ook aan een cultuur van continu leren en verbeteren. Zo werken wij aan een stevig fundament voor duurzame participatie in de gemeente Nijkerk.

8.5 Wanneer is de participatie ‘goed’? Er worden in dit beleidsplan vele uitgangs- en aandachtspunten genoemd. Als wij willen sturen op de kwaliteit van de participatie dan zullen wij in ieder geval letten op het volgende: •

•

•

•

•

•

•

Bereik en inzet van participatie: hoeveel participatietrajecten zijn uitgevoerd en vanuit welke taakvelden zijn deze gestart? Dit geeft zicht op de spreiding, intensiteit en integratie van participatie in ons werk. Heldere processen en verwachtingen: Een belangrijke voorwaarde voor goede participatie is dat het proces voor alle betrokkenen duidelijk is. Zijn er vooraf heldere kaders gesteld, zijn de verwachtingen realistisch en weten deelnemers wat er met hun inbreng gebeurt? Tijdigheid en inhoudelijke relevantie: Goede participatie vindt plaats op het juiste moment. Daarom moet de planning van participatie goed afgestemd zijn op de projectplanning. Dat betekent dat participatie moet plaatsvinden op momenten dat er nog ruimte is om inbreng mee te nemen in keuzes en besluiten. Vroegtijdige betrokkenheid van inwoners, ondernemers en maatschappelijke partners vergroot de kans dat hun inbreng daadwerkelijk invloed heeft. Luisterend oor: Wij brengen belanghebbenden en belangen in kaart en staan open voor ideeën, zorgen en opmerkingen. Wij luisteren actief naar wat mensen belangrijk vinden, ook bij initiatieven vanuit de samenleving. Wij betrekken mensen op een manier die past bij hun positie of belang. Toegankelijkheid en inclusie: Wij willen dat participatie voor iedereen toegankelijk is, op een manier die past bij de opgave.

Bij monitoring kijken wij of de gemeente er in slaagt om ook doelgroepen te bereiken die niet vanzelfsprekend meedoen, zoals jongeren, mensen met een beperking of inwoners met beperkte taalvaardigheid. Dit draagt bij aan inclusieve besluitvorming. Bestuurlijke bruikbaarheid: Participatie moet het bestuur ondersteunen. Wij kijken daarom of de aanpak het college en de gemeenteraad helpt om goed onderbouwde besluiten te nemen. Leidt participatie tot betere plannen of meer inzicht in de dilemma’s en belangen die spelen? En draagt dit bij aan een zorgvuldige besluitvorming? Organisatorische randvoorwaarden: Tot slot is het belangrijk om zicht te houden op de beschikbaarheid van mensen, middelen en ondersteunende instrumenten binnen de organisatie. Daarbij gaat het zowel om de “zachte kant” (zoals houding, gedrag en interne samenwerking) als om de “harde kant” (zoals formats, planning, systemen en capaciteit). Ook reflectie op de eigen werkwijze hoort hierbij: lukt het om participatie structureel te verbeteren en te borgen?

38

Participatiebeleid gemeente Nijkerk  mei 2025

8.6 Ondersteuningsteam Participatie Het Ondersteuningsteam Participatie (OTP) speelt in dit alles een belangrijke rol. Het OTP ondersteunt opgaveverantwoordelijke collega’s bij het voorbereiden, uitvoeren en evalueren van hun participatieactiviteiten. In goed overleg met de teams organiseert het OTP leeractiviteiten en kennisdeling. Denk aan opleidingen, coaching, intervisie en leersessies. Het OTP zorgt voor een overzicht van participatieactiviteiten en bewaakt de kwaliteit van de voorbereiding, uitvoering en evaluatie. Dat doet ze door kaders en een toolbox aan te reiken, te adviseren en waar nodig ook mee te helpen in de uitvoering.

39

Participatiebeleid gemeente Nijkerk  mei 2025

9 Privacy en gegevensbescherming in participatie Als gemeente hechten wij veel waarde aan het beschermen van de persoonlijke levenssfeer van inwoners, ondernemers en maatschappelijke partners die deelnemen aan participatietrajecten. Daarom houden wij bij het opzetten, uitvoeren en evalueren van participatieprocessen altijd rekening met de geldende privacywetgeving, waaronder de Algemene Verordening Gegevensbescherming (AVG). Bij participatie kan het nodig zijn om persoonsgegevens te verwerken. Bijvoorbeeld wanneer mensen zich aanmelden voor een bijeenkomst, een enquête invullen, een idee insturen of meedoen aan een gesprek over een specifieke locatie. In die gevallen treedt de gemeente op als verwerkingsverantwoordelijke. Dat betekent dat wij verantwoordelijk zijn voor een rechtmatige, veilige en transparante verwerking van deze gegevens.

Uitgangspunten voor privacy bij participatie Bij participatietrajecten waarbij persoonsgegevens worden verwerkt, hanteren wij de volgende uitgangspunten: • • • • •

Doelbinding: wij gebruiken persoonsgegevens alleen voor het doel waarvoor ze zijn verzameld; Dataminimalisatie: wij verzamelen niet meer gegevens dan noodzakelijk is; Transparantie: deelnemers worden duidelijk geïnformeerd over wat er met hun gegevens gebeurt, bijvoorbeeld via een privacyverklaring; Beveiliging: persoonsgegevens worden goed beveiligd en zijn alleen toegankelijk voor medewerkers die daartoe bevoegd zijn; Bewaartermijnen: gegevens worden niet langer bewaard dan nodig is, tenzij er een wettelijke bewaarplicht geldt.

Voorbeelden uit de praktijk • •

•

Bij online enquêtes geven wij duidelijk aan of deelname anoniem is en welke gegevens worden opgeslagen; Bij participatiebijeenkomsten waarbij deelnemers zich aanmelden, registreren wij alleen noodzakelijke informatie (zoals naam en e-mailadres) en gebruiken deze uitsluitend voor communicatie over het betreffende traject; Bij bewonersinitiatieven waarbij persoonsgegevens nodig zijn (zoals adres of contactgegevens), verwerken wij deze alleen binnen de wettelijke kaders en met respect voor de rechten van betrokkenen.

Rechten van deelnemers Deelnemers aan participatie hebben het recht om hun persoonsgegevens in te zien, te laten corrigeren of te laten verwijderen, tenzij er sprake is van een wettelijke uitzondering. Verzoeken hiervoor kunnen worden ingediend bij de gemeente. Informatie over de manier waarop een verzoek ingediend kan worden is terug te vinden op de website www.nijkerk.eu/privayverklaring .

40

Participatiebeleid gemeente Nijkerk  mei 2025

10 Uitvoeringsprogramma Ons participatiekader bestaat uit vier samenhangende onderdelen: de participatievisie, het participatiebeleid, het uitvoeringsprogramma en de participatieverordening. De visie beschrijft waarom participatie belangrijk is en wat wij ermee willen bereiken. Het beleid geeft richting aan hoe wij participatie organiseren en welke vormen passend zijn in verschillende situaties. Het uitvoeringsprogramma bevat concrete acties om participatie te versterken, zoals trainingen, pilots en verbeteringen in werkprocessen. De participatieverordening vormt tot slot het juridische fundament en legt vast wat de gemeente verplicht is te doen op het gebied van participatie, zowel bij gemeentelijke plannen als bij initiatieven van derden. Samen zorgen deze vier onderdelen voor een duidelijke, praktische en betrouwbare aanpak van participatie, die houvast biedt aan inwoners, ondernemers, maatschappelijke partners, ambtenaren en bestuurders. Het uitvoeringsprogramma is in 2024 opgesteld en door het college goedgekeurd. Daarin beschrijven wij de doelen, resultaten en activiteiten die wij in een periode van drie jaar ondernemen om uitvoering te geven aan de participatievisie. Wij maken ook inzichtelijk hoe wij dit organiseren en borgen. Het programma is uitgewerkt in vijf samenhangende ontwikkellijnen: 1.

Basis op orde: De eerste lijn gaat over het neerzetten van een stevige structuur. Het Ondersteuningsteam Participatie (OTP) voert regie op participatie en zorgt samen met extra formatie voor advies en projectondersteuning. Participatieve projecten worden in beeld gebracht, met aandacht voor waar participatie nog beter kan. Er worden gesprekken gestart over hoe om te gaan met polarisatie. 2. Interne communicatie en bewustwording: De tweede lijn vergroot het besef binnen de organisatie over het belang van participatie. Hiervoor wordt een kernboodschap opgesteld en een interne campagne gestart. Er komt een intranetpagina en er worden leeractiviteiten georganiseerd om kennis, inspiratie en netwerken te delen. 3. Ondersteunen en faciliteren van organisatie, bestuur en inwoners: De derde ontwikkellijn draait om het ondersteunen en faciliteren van zowel de gemeentelijke organisatie als inwoners, ondernemers en maatschappelijke partners. Er komt een toolbox met formats, scans en handreikingen, gericht op zowel de organisatie als de samenleving. Samen met HRM wordt gekeken naar opleidingsbehoeften, met aandacht voor omgevingsbewust werken. Ook worden inwonersplatforms en panels onderzocht. Daarnaast worden afspraken gemaakt met maatschappelijke partners en met de griffie over de rol van de raad. 4.

Voldoen aan wetgeving: De gemeente brengt deze eisen in kaart en stelt een nieuwe participatieverordening op, waarin ook het Uitdaagrecht wordt meegenomen. Zo wordt geborgd dat participatie juridisch goed geregeld is en aansluit bij landelijke richtlijnen. 5. Leren van ervaringen: De laatste lijn zet in op het gezamenlijk leerproces, op het versterken van de lerende organisatie. Voorbeeldprojecten worden gevolgd, er wordt geëxperimenteerd met nieuwe vormen van participatie en een meetinstrument wordt ontwikkeld. Door lessen te delen via intranet en bijeenkomsten, en elk participatietraject te evalueren, groeit de organisatie stap voor stap. Wat wij leren, verwerken wij in beleid en werkwijze. Het OTP voert deze lijnen gefaseerd en in samenhang uit.

41

Participatiebeleid gemeente Nijkerk  mei 2025

11 Participatieverordening en Uitdaagrecht De participatieverordening is het vierde deel van het participatiekader. De verordening zorgt voor de formele en juridische borging van de principes en afspraken en bouwt voort op de participatievisie, het participatiebeleid en het uitvoeringsprogramma door wettelijke regels en procedures vast te leggen. De participatieverordening verankert de afspraken die de gemeente met zichzelf maakt als het gaat om de betrokkenheid van inwoners, ondernemers en maatschappelijke partners bij de voorbereiding, uitvoering en evaluatie van beleid en projecten; het legt ook de rechten van initiatiefnemers en participanten vast. Wij verwoorden ook onze spelregels voor het uitdaagrecht.

11.1 Wet versterking participatie op decentraal niveau De verplichting voor gemeenten om een participatieverordening op te stellen is vastgelegd in artikel 150 van de Gemeentewet. Dit artikel is gewijzigd door de Wet versterking participatie op decentraal niveau, die op 1 januari 2025 in werking is getreden. Voorheen verplichtte artikel 150 gemeenten tot het vaststellen van een inspraakverordening voor de voorbereiding van beleid. Met de wetswijziging is deze verplichting uitgebreid naar een participatieverordening die ook de uitvoering en evaluatie van beleid omvat. Daarnaast verankert de wet het uitdaagrecht, waarmee inwoners kunnen verzoeken om bepaalde overheidstaken over te nemen als zij denken deze beter of efficiënter te kunnen uitvoeren. Gemeenten hebben vanaf de inwerkingtreding van de wet een overgangstermijn van twee jaar om de participatieverordening vast te stellen. Dit betekent dat elke gemeente uiterlijk op 1 januari 2027 over een participatieverordening moet beschikken.

11.2 Participeren over de participatieverordening Bij het opstellen van dit participatiebeleid is de participatieverordening nog niet uitgewerkt. Het opstellen van deze verordening inclusief het bijbehorende uitdaagrecht, vraagt om zorgvuldigheid. Daarom pakken wij dit belangrijke onderdeel van ons participatiekader op in een apart traject. Daarbij gaan wij in goed overleg met inwoners, ondernemers, maatschappelijke partners en de gemeenteraad. •

•

Inwoners, ondernemers en maatschappelijke partners: De verordening gaat over de manier waarop inwoners kunnen meedoen aan gemeentelijk beleid. Dit helpt ons om zicht te krijgen op wat er in praktijk nodig is om participatie toegankelijk, eerlijk en effectief te organiseren. Gemeenteraad: Ook de gemeenteraad speelt een centrale rol: hij stelt de verordening vast en bewaakt het publieke belang. Overleg met de gemeenteraad zorgt voor een gedeeld begrip van rollen, verwachtingen en spelregels.

Op deze manier wordt het opstellen van de participatieverordening zelf al een voorbeeld van goed participatief werken en bouwen wij verder aan het fundament voor de manier waarop wij in Nijkerk samen beleid maken.

Bouwstenen participatieverordening: In de bijlagen voegen wij een overzicht toe van de onderdelen die worden opgenomen in de participatieverordening. De verordening vormt de juridische grondslag voor de wijze waarop participatie wordt vormgegeven. De bepalingen sluiten aan bij de verplichtingen uit de Gemeentewet, de Omgevingswet en de Wet versterking participatie op decentraal niveau, en geven invulling aan het streven naar een transparante, betrokken en zorgvuldige bestuurspraktijk.

42

Participatiebeleid gemeente Nijkerk  mei 2025

12 Begrippenlijst Begrip

Uitleg en duiding

Beginspraak

Het vroegtijdig betrekken van belanghebbenden in de initiatieffase van beleid of projecten, nog vóór formele besluitvorming.

Belanghebbende

Een persoon of organisatie wiens belang rechtstreeks bij een besluit is betrokken (artikel 1:2 Awb).

BOPA (buitenplanse omgevingsplanactiviteit)

Activiteit waarvoor een omgevingsvergunning nodig is, omdat deze niet past binnen het geldende omgevingsplan (artikel 5.1, tweede lid, onder a, Omgevingswet).

Consulteren

Een van de zes niveaus van participatie in de participatieladder. De gemeente vraagt actief om meningen of ideeën, maar houdt zelf de regie. Er ontstaan geen formele rechten, zoals bezwaar of beroep

Coproduceren en samenwerken

Een van de zes niveaus van participatie in de participatieladder.

Delegeren

Een van de zes niveaus van participatie in de participatieladder.

Gemeente en betrokkenen werken gelijkwaardig samen aan het ontwikkelen van plannen of oplossingen.

De gemeente stelt kaders vast, maar laat keuzes of uitvoering aan bewoners of partners, zonder formele mandaten. Informeren

Een van de zes niveaus van participatie in de participatieladder. De gemeente geeft informatie, maar er is geen inbreng van bewoners. Dit is een eenzijdige vorm van communicatie, en geen participatie in juridische zin

Inspreken

Een van de zes niveaus van participatie in de participatieladder. Bewoners en belanghebbenden krijgen de gelegenheid om hun mening te geven in een vroeg stadium, bijvoorbeeld tijdens bewonersavonden of bij informele bijeenkomsten met raads- of commissieleden.

Inspraak

Formele procedure waarbij belanghebbenden een zienswijze kunnen geven op een beleidsvoornemen of ontwerpbesluit. Wettelijk geregeld in artikel 150 Gemeentewet.

Initiatiefnemer

Degene die een beleidsvoorstel of project start. Dit kan de gemeente zijn of een externe partij zoals een inwoner, bedrijf of maatschappelijke organisatie.

43

Participatiebeleid gemeente Nijkerk  mei 2025

Inwonersparticipatie

Betrokkenheid van inwoners bij gemeentelijke besluitvorming of beleidsvorming, met ruimte voor invloed. Ook wel burgerparticipatie genoemd.

Inwoners, ondernemers en maatschappelijke partners

• • • • •

Inwoners: inwoners/burgers van de gemeente Ondernemers; Maatschappelijke partners: woningbouwcoöperaties, verenigingen, veiligheidsregio, enzovoort Belangenvertegenwoordigers: LTO, Stichting Natuur- en Milieuzorg NWV, enz); Overige overheden: provincies Gelderland en Utrecht, regiogemeenten, het waterschap enz.

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij de gemeente is leidend. Bron: https://api1.ibabs.eu/publicdownload.aspx?site=Nijkerk&id=881a8660-afd6-4db0-9580-4209ca699359