CConstaterende datNijkerk
Koppel je AI →
Document · PDF

2024-111 Bijlage 2 - Bestemmingsplan Stadshaven Nijkerk, fase 2 (bijlagen bij toelichting - bijlage 14 Archeologisch bureauonderzoek)

Raadsvergadering 30 januari 2025, gemeente NijkerkBij agendapunt: Vaststelling bestemmingsplan Stadshaven Nijkerk, fase 2 (2024-111)11.613 woorden

Open het PDF bij de gemeente ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen · deel 1 van 2

Bijlage 14

Archeologisch bureauonderzoek en verkennend booronderzoek

604

RAPPORT Bureauonderzoek en verkennend booronderzoek Stadshaven, fase 2 Nijkerk, gemeente Nijkerk

Rapport archeologisch bureauonderzoek en verkennend booronderzoek Stadshaven, fase 2 in Nijkerk, gemeente Nijkerk Opdrachtgever

BügelHajema Amersfoort Postbus 2153 3800 CD Amersfoort

Rapportnummer

21677.002

Versienummer1

2

Datum

4 oktober 2023

Opstellers2 Kwaliteitscontrole

MSc Ir.

1 Versie 1 betreft een rapport waarvan geen beoordeling van de bevoegde overheid is ontvangen, bij versie 2 is het rapport wel beoordeeld

door de bevoegde overheid. 2 AVG In onze rapportages wordt niet gewerkt met handtekeningen en/of parafen. Conform protocol en eisen uit het kwaliteitssysteem wordt het rapport aantoonbaar vrijgegeven. In het kader van de AVG dient, voorafgaand aan publicatie of bij uitlevering aan derden, bijlagen met kadastrale uittreksels en namen van opdrachtgevers verwijderd dan wel zwartgelakt te worden.

Econsultancy Archeologisch Rapport

KWALITEITSZORG Econsultancy is onder meer gecertificeerd voor protocollen 4001, 4002, 4003 en 4004 van de BRL SIKB 4000. Verder is Econsultancy lid van de Nederlandse Vereniging van Archeologische Opgravingsbedrijven (NVAO). De leden van de NVAO bieden kwalitatief hoogstaand archeologisch onderzoek. Het lidmaatschap is een waarborg voor kwaliteit en betrouwbaarheid. Ook is Econsultancy aangesloten bij de Vereniging van Ondernemers in Archeologie (VOiA). De VOiA behartigt de belangen van meer dan 100 bedrijven in alle takken van de archeologie. CERTIFICERING Econsultancy werkt volgens een dynamisch kwaliteits- en milieusysteem, zoals beschreven in het kwaliteitsen milieuhand-boek. Ons kwaliteits- en milieusysteem is gecertificeerd volgens de eisen in de NEN-EN-ISO 9001 en NEN-EN-ISO 14001. Daarnaast staat veilig werken bij Econsultancy voorop en zijn we gecertificeerd voor VCA*. BETROUWBAARHEID Dit onderzoek is op zorgvuldige wijze uitgevoerd, conform de toepasselijke en van kracht zijnde regelgeving. Een booronderzoek wordt in het algemeen uitgevoerd door het steekproefsgewijs onderzoeken van de bodem, waardoor het, op basis van de resultaten van een booronderzoek, onmogelijk is garanties af te geven ten aanzien van de aan- of afwezigheid van archeologische waarden. In dit kader dient ook opgemerkt te worden dat geraadpleegde bronnen niet altijd zonder fouten en volledig zijn.

Daar Econsultancy voor het verkrijgen van historische informatie afhankelijk is van deze bronnen, kan Econsultancy niet instaan voor de juistheid en volledigheid van deze informatie. Al onze rapportages worden opgesteld conform de ‘Handreiking omgaan met AVG in bodemonderzoeken’ opgesteld door de VKB (29 juni 2022). Hiermee voldoet de rapportage aan de eisen die de wet, NEN en KNAprotocollen ons stellen en wordt tevens voldaan aan de AVG. Hierbij wordt opgemerkt dat wetgeving, waaronder wettelijke eisen uit de Erfgoedwet, prevaleert boven de AVG. RECHTEN © Econsultancy bv, Foto’s en tekeningen: Econsultancy bv, tenzij anders vermeld. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen, of enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de rechthebbende. Econsultancy aanvaardt geen aansprakelijkheid voor eventuele schade voortvloeiend uit de toepassing van de adviezen of het gebruik van de resultaten van dit onderzoek. ISSN: 2210-8777 (Analoog rapport) ISSN: 2210-8785 (Digitaal rapport E-depot)

Econsultancy Archeologisch Rapport

INHOUDSOPGAVE ADMINISTRATIEVE GEGEVENS PLANGEBIED SAMENVATTING 1

INLEIDING .................................................................................................................................................. 1

2

BUREAUONDERZOEK ................................................................................................................................. 3 2.1 2.2 2.3 2.4 2.5 2.6 2.7 2.8 2.9

3

INVENTARISEREND VELDONDERZOEK ..................................................................................................... 17 3.1 3.2 3.3 3.4

4

Doelstelling en onderzoeksvragen ................................................................................................. 3 Methoden ...................................................................................................................................... 3 Afbakening en huidige situatie van het plangebied ....................................................................... 4 Toekomstige situatie ...................................................................................................................... 5 Aardwetenschappelijke gegevens .................................................................................................. 5 Beschrijving van het historische gebruik ........................................................................................ 8 Archeologische waarden .............................................................................................................. 11 Gespecificeerd archeologisch verwachtingsmodel ...................................................................... 14 Conclusie bureauonderzoek......................................................................................................... 16

Doelstelling en onderzoeksvragen ............................................................................................... 17 Methoden .................................................................................................................................... 17 Resultaten .................................................................................................................................... 18 Conclusie veldonderzoek ............................................................................................................. 19

CONCLUSIE EN ADVIES ............................................................................................................................ 20

LITERATUUR BRONNEN KAARTEN BIJLAGEN

TABELLEN Tabel 1.

Gespecificeerde archeologische verwachting

FIGUREN Figuur 1.

Ligging van de deelgebieden E en F.

KAARTEN Kaart 1. Kaart 2. Kaart 3. Kaart 4. Kaart 5. Kaart 6. Kaart 7. Kaart 8. Kaart 9. Kaart 10. Kaart 11. Kaart 12. Kaart 13. Kaart 14. Kaart 15. Kaart 16.

Het plangebied op de topografische kaart (1:25.000) Het plangebied op de kadastrale kaart Het plangebied op een luchtfoto uit 2022 Het plangebied op de gemeentelijke beleidskaart Het plangebied op paleogeografische kaarten Het plangebied op de geologische kaart Het plangebied op de geomorfologische kaart Het plangebied op het actueel hoogtebestand (AHN3) Het plangebied op de bodemkaart Het plangebied op een kaart uit 1682 Het plangebied op de kadastrale minuut uit 1811 – 1832 Het plangebied op historische kaarten Archeologische waarden en onderzoeken rondom het plangebied Het plangebied op de archeologische verwachtingskaart Boorpuntenkaart Advies vervolgonderzoek

BIJLAGEN Bijlage 1. Bijlage 2. Bijlage 3. Bijlage 4. Bijlage 5. Bijlage 6. Bijlage 7.

AMZ-cyclus Overzicht geologische en archeologische tijdvakken GeoTOP-model voor het plangebied AMK-terreinen Onderzoeksmeldingen Vondstmeldingen Boorstaten

ADMINISTRATIEVE GEGEVENS PLANGEBIED Projectcode

21677.002

Opdrachtgever

BügelHajema Amersfoort

Toponiem

Stadshaven, fase 2

Plaats

Nijkerk

Gemeente

Nijkerk

Provincie

Gelderland

Kadastrale gegevens

Deelgebied E: gemeente Nijkerk, percelen B8833, B8834, B8882 (deels), B9359, B9596 (deels), B9706 en C3176 Deelgebied F: gemeente Nijkerk, percelen B8881 (deels), C2727, C2728, C2820, C3176 en C3519 (deels)

Omvang plangebied

Deelgebied E: circa 11.025 m2 Deelgebied E: circa 6.765 m2

Centrumcoördinaten (X/Y)

161.635 / 471.145

Archeoregio NOaA

2: Utrechts-Gelders zandgebied

Bevoegde overheid

Gemeente Nijkerk Postbus 1000 3860 BA Nijkerk

T: (033) 247 22 22 E: gemeente@nijkerk.eu

Deskundige namens de bevoegde overheid

Amersfoort Regio

T: E:

Westsingel 46 3811 BB Amersfoort Uitvoeringsperiode

mei en juni 2023

Uitvoerders

Econsultancy,

Onderzoeksmelding ARCHIS3

Deelgebied E: 5426858100 Deelgebied F: 5426866100

Beheer en plaats documentatie

Econsultancy en op termijn het provinciaal depot

(Senior KNA Prospector)

SAMENVATTING Econsultancy heeft in opdracht van BügelHajema Amersfoort in mei en juni 2023 een archeologisch bureauonderzoek en een inventariserend veldonderzoek (IVO, verkennende fase) door middel van boringen uitgevoerd. Het plangebied bestaat uit deelgebieden E en F en is gelegen in de Stadshaven van Nijkerk in de gemeente Nijkerk. Het verkennend veldonderzoek heeft zich in deze fase beperkt tot deelgebied E, deelgebied F wordt in een latere fase ontwikkeld. De initiatiefnemer heeft het voornemen de bestemming te wijziging en het gebied opnieuw in te richten. Om deze ontwikkeling mogelijk te maken, moet eerst het vigerend bestemmingsplan worden herzien. Als onderdeel van de bestemmingsplanprocedure moet een ruimtelijke onderbouwing worden opgesteld. Hierbij moet ook inzichtelijk worden gemaakt welke archeologische waarden binnen het plangebied kunnen worden verwacht en wat het effect is van eventuele ingrepen op deze archeologische waarden. De noodzaak tot archeologisch onderzoek vloeit voort uit het Verdrag van Malta (1992), de Wet ruimtelijke ordening (Wro, 2006) en de Erfgoedwet (2016).

Uit het bureau- en booronderzoek kan worden geconcludeerd dat deellocatie E een lage verwachting heeft voor archeologische resten uit de periode Laat-Paleolithicum – Vroege Middeleeuwen en een middelhoge verwachting voor archeologische resten van bewoning, landgebruik en infrastructuur uit de Late Middeleeuwen en Nieuwe tijd. Archeologische resten uit de Late Middeleeuwen en Nieuwe Tijd worden voornamelijk verwacht in vorm van grondsporen in en onder een eerddek, vanaf een diepte van 30 tot 70 cm. Eventuele archeologische resten worden bedreigd door de voorgenomen werkzaamheden, die dieper zullen reiken dan 70 cm. Deelgebied F is nog niet door middel van een verkennend booronderzoek onderzocht. Hier blijft vooralsnog de middelhoge verwachting voor de periode Laat-Paleolithicum – Nieuwe tijd van toepassing. Het advies van Econsultancy is als volgt. In het kader van de voorgenomen bestemmingsplanwijziging adviseren wij om de bestaande dubbelbestemming ‘Waarde – Archeologie’ met ‘specifieke vorm van waarde – 2’ te handhaven. Dit betekent dat voorafgaand aan vergunningplichtige werkzaamheden (waarbij de vrijstellingsgrenzen van 250 m2 en 40 cm -mv worden overschreden) eerst verder onderzoek moet worden uitgevoerd om de archeologische verwachting verder te toetsen.

Voor deelgebied E betekent dit dat er een inventariserend veldonderzoek karterende/waarderende fase moet worden uitgevoerd. Omdat voornamelijk grondsporen worden verwacht, kan dit onderzoek het beste als een proefsleuvenonderzoek (IVO-P) worden uitgevoerd. Dit onderzoek moet aan de hand van een door de bevoegde overheid goedgekeurd Programma van Eisen (PvE) worden uitgevoerd. Voor deelgebied F betekent dit dat er eerst een inventariserend veldonderzoek, verkennende fase, door middel van boringen moet worden uitgevoerd.

21677.002 versie 1

Bovenstaand advies is van Econsultancy. Er is, op grond van de gebruikte onderzoeksmethode, geprobeerd een zo gefundeerd mogelijk advies te geven. Over de aan- of afwezigheid van archeologische sporen of resten in het plangebied kan nooit volledig uitsluitsel worden gegeven. Aan dit advies kunnen geen rechten worden ontleend. De resultaten van dit onderzoek zullen eerst moeten worden beoordeeld door de bevoegde overheid (gemeente Nijkerk), die vervolgens het advies over neemt of niet. Als het plangebied nu of in de toekomst door de gemeente Nijkerk wordt vrijgegeven voor bodemroerende werkzaamheden, dan blijft er, volgens artikel 5.10 van de Erfgoedwet uit juli 2016, een meldingsplicht bestaan. Eventuele archeologische resten die bij werkzaamheden worden aangetroffen moeten worden gemeld bij het Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap, c.q. de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed.

21677.002 versie 1

1

INLEIDING

Econsultancy heeft in opdracht van BügelHajema Amersfoort een archeologisch onderzoek uitgevoerd in een plangebied Stadshaven, fase 2 in Nijkerk, gemeente Nijkerk. Het plangebied bestaat uit deelgebieden E en F. De initiatiefnemer heeft het voornemen de bestemming te wijziging en het gebied opnieuw in te richten. Om deze ontwikkeling mogelijk te maken, moet eerst het vigerend bestemmingsplan worden herzien. Als onderdeel van de bestemmingsplanprocedure moet een ruimtelijke onderbouwing worden opgesteld. Hierbij moet ook inzichtelijk worden gemaakt welke archeologische waarden binnen het plangebied kunnen worden verwacht en wat het effect is van eventuele ingrepen op deze archeologische waarden. De noodzaak tot archeologisch onderzoek vloeit voort uit het Verdrag van Malta (1992), de Wet ruimtelijke ordening (Wro, 2006) en de Erfgoedwet (2016). Het archeologisch onderzoek bestaat uit een bureauonderzoek (hoofdstuk 2) uitgevoerd voor deelgebieden E en F en een inventariserend veldonderzoek (IVO-overig, verkennende fase) door middel van boringen (hoofdstuk 3) uitgevoerd in deelgebied E. Op basis van de resultaten van het onderzoek wordt een advies gegeven of vervolgstappen noodzakelijk zijn (hoofdstuk 4). Het archeologisch onderzoek is uitgevoerd in mei en juni 2023 door KNA Prospector). Het rapport is gecontroleerd door ir.

21677.002 versie 1

, MSc en

(Senior

1 / 20

Figuur 1.

3

Ligging van de deelgebieden E en F. 3

(Kadaster, Basisregistratie Topografie (BRT), s.d.)

21677.002 versie 1

2 / 20

2

BUREAUONDERZOEK

2.1 Doelstelling en onderzoeksvragen Het doel van het bureauonderzoek is het opstellen van een gespecificeerde archeologische verwachting voor het plangebied. Hiervoor wordt een inventarisatie gemaakt van bekende aardwetenschappelijke, archeologische en (cultuur)historische gegevens. Aan de hand van deze inventarisatie wordt het gespecificeerd archeologisch verwachtingsmodel opgesteld.

2.2 Methoden Het bureauonderzoek is uitgevoerd conform KNA-protocol 40024, volgens specificaties LS01, LS02, LS03, LS04 en LS05. De resultaten van dit onderzoek worden in dit rapport weergegeven volgens specificatie LS06. Ook zijn de richtlijnen voor archeologisch onderzoek binnen de gemeente Nijkerk gevolgd. Binnen dit onderzoek zijn de volgende werkzaamheden verricht:  afbakening van het plangebied en vaststellen van de consequenties van het mogelijk toekomstige gebruik (LS01);  beschrijving van de huidige en toekomstige situatie (LS02);  beschrijving van de historische situatie en mogelijke verstoringen (LS03);  beschrijving van bekende archeologische, ondergrondse bouwhistorische en aardwetenschappelijke waarden (LS04);  opstellen van een gespecificeerde verwachting (LS05);  opstellen van een standaardrapport (LS06).

Bij het uitvoeren van deze werkzaamheden zijn de volgende bronnen geraadpleegd:  het Archeologische Informatie Systeem (ARCHIS);  de Archeologische Monumenten Kaart (AMK);  geologische kaarten, geomorfologische kaarten en bodemkaarten;  de centrale toegangspoort tot Data en Informatie van de Nederlandse Ondergrond (DINOLoket);  literatuur en historisch kaartmateriaal;  bouwhistorische gegevens;  recente topografische kaarten, kadastrale kaarten en luchtfoto’s;  het Actueel Hoogtebestand Nederland (AHN);  de archeologische verwachtingskaarten van de gemeente Nijkerk;  plaatselijke (amateur-)archeoloog c.q. heemkundevereniging.

4

BRL SIKB 4000 Archeologie; versie 4.1, 2018

21677.002 versie 1

3 / 20

2.3 Afbakening en huidige situatie van het plangebied Afbakening plan- en onderzoeksgebied Het plangebied is het gebied waarbinnen de ruimtelijke ontwikkeling plaatsvindt. Het onderzoeksgebied is het gebied waarbinnen voor het bureauonderzoek relevante informatie wordt verzameld. Dit is het gebied in een straal van circa 500 m rondom het plangebied. Het plangebied ligt in de Stadshaven, in de bebouwde kom van Nijkerk, in de gemeente Nijkerk en heeft een totale oppervlakte van circa 1,8 ha (kaart 1). Het plangebied beslaat twee deelgebieden, deelgebieden E en F. Deelgebied E ligt aan de Bruins Slotlaan, de Ardeschstraat en de Bentinckstraat en heeft een oppervlakte van 11.023 m2. Deelgebied F ligt aan de Bruins Slotlaan en de Havelijn en heeft een oppervlakte van 6.763 m2. Ten westen van het plangebied ligt de Arkervaart, ten zuiden de Raadhuisstraat, ten noorden de Nijverheidsstraat en Tijsselingstraat. Deelgebied E is kadastraal bekend als gemeente Nijkerk, sectie B en beslaat percelen 8833, 8834, 8882 (deels), 9359, 9596 (deels) en 9706 en sectie C, perceel 3176. Deelgebied F staat kadastraal bekend als gemeente Nijkerk, sectie B, perceel 8881 (deels) en sectie C, percelen 2727, 2728, 2820, 3176 en 3519 (deels; kaart 2).

Huidige situatie Het plangebied is momenteel bebouwd met verschillende bedrijfspanden, waaronder een autobedrijf, fietsenwinkel, meubel- en tapijthal en een poelier. Het plangebied is rondom de bebouwing verhard met klinkers (kaart 3). Vigerend beleid Het archeologiebeleid van de gemeente Nijkerk is vastgelegd in een beleidskaart met toelichting uit 2010 (herziene eindversie is uit 2014).5 Volgens de beleidskaart ligt het plangebied in een zone met een hoge archeologische verwachting (kaart 4). Volgens de bijbehorende beleidsregels is archeologisch onderzoek nodig in de zone met een hoge archeologische verwachting bij bodemingrepen dieper dan 250 m2 en dieper dan 40 cm -mv. De beleidsregels zijn overgenomen in het bestemmingsplan Het plangebied valt binnen het bestemmingsplan Nijkerk 1 uit 2012. Volgens dit bestemmingsplan heeft het plangebied een dubbelbestemming ‘Waarde – Archeologie’ met ‘specifieke vorm van waarde – 2’. Volgens de bijbehorende planregels is archeologisch onderzoek noodzakelijk bij bodemingrepen groter dan 250 m2 en dieper dan 40 cm -mv.6 Milieuhygiënische situatie Tegelijkertijd met het archeologisch bureauonderzoek is er voor het plangebied een milieuhygiënisch bodemonderzoek uitgevoerd door Econsultancy. De resultaten van het milieuhygiënisch bodemonderzoek zijn ten tijde van het uitvoeren van dit archeologisch bureauonderzoek nog niet bekend.

5

Van Oosterhout, 2014

6

Portaal voor Ruimtelijke Plannen

21677.002 versie 1

4 / 20

2.4 Toekomstige situatie De initiatiefnemer heeft het voornemen de bestemming te wijziging en het gebied opnieuw in te richten. Het oppervlak en de diepte van verstoring ten behoeve van de nieuwe inrichting is onbekend. De geplande werkzaamheden kunnen tot gevolg hebben dat eventueel aanwezige archeologische waarden worden verstoord.

2.5 Aardwetenschappelijke gegevens Landschappelijke ontwikkeling Het plangebied ligt in het noordwesten van Gelderland, in het Utrechts-Gelders zandgebied, in het noordwesten van de Gelderse Vallei. Ten zuidwesten van het plangebied ligt de Utrechtse Heuvelrug en ten oosten de Veluwe, het gebied daartussen is de Gelderse Vallei (kaart 5A). De Gelderse Vallei is in de voorlaatste ijstijd, het Saalien (circa 200.000 – 125.000 jaar geleden), ontstaan.7 In deze periode wordt Noord- en Midden-Nederland bedekt door landijs uit Scandinavië. Vanuit de ijskap slijt een ijstong de een vallei uit, waardoor de Gelderse Vallei ontstaat. Oudere fluviatiele afzettingen van vooral de Rijn, maar ook de Maas en de Eridanos worden door het landijs opgestuwd, waardoor stuwwallen ontstaan, de Veluwe. Deze afzettingen worden op de geologische kaart als gestuwde pleistocene afzettingen geclassificeerd en bestaan voornamelijk uit afzettingen van de formaties van Peize, Waalre, Urk en Sterksel. Het smeltwater van het landijs vervoert veel grind en zand, wat fluvioglaciale afzettingen vormen. Het smeltwater stroomt af naar het oerdal van de Rijn, ten zuiden van de stuwwallen. Hierbij worden sandrs gevormd, grote puinwaaiers.

De sandr-afzettingen betreffen het Laagpakket van Schaarsbergen, Formatie van Drenthe.8 Wanneer het landijs afsmelt wordt de Gelderse Vallei grotendeels opgevuld met smeltwaterafzettingen en later met zand- en kleilagen. Tijdens het Weichselien (circa 100.000 – 10.000 jaar geleden), de laatste ijstijd, ontstaan sneeuwsmeltwaterdalen doordat het smeltwater niet de grond in kan stromen, omdat er in de ondergrond permafrost aanwezig is.9 Deze dalen zijn vandaag de dag niet meer watervoerend en staan daarom bekend als droge dalen. De smeltwaterafzettingen (fluvioperiglaciale afzettingen) behoren tot de Formatie van Boxtel. Deze afzettingen zijn ten zuidwesten van het plangebied aanwezig (kaart 6). Rond 9000 v. Chr. stromen er ten noordoosten en westen van het plangebied rivieren vanuit het pleistocene rivierdal van de Overijsselse Vecht, ten noordwesten van het plangebied, het gebied binnen (kaart 5A).

7

Raap e.a., 2022

8

Stouthamer e.a., 2015

9

Raap e.a., 2022

21677.002 versie 1

5 / 20

Aan het begin van het Holoceen (10.000 jaar geleden) raakt de stuwwal begroeid en vindt er nauwelijks erosie plaats, de zeespiegel staat op dat moment circa 100 m lager dan nu. Aan het maaiveld liggen dan lokaal-terrestrische afzettingen van de Formatie van Boxtel.10 Rond 3850 v. Chr. is er ter plaatse van het pleistocene rivierdal van de Overijsselse Vecht een getijdengebied ontstaan met aan de rand een veenstrook. Deze veenstrook groeit rond 2750 v. Chr. uit tot een veengebied, die zich uitstrekt over west Nederland. Ten noorden van het plangebied begint de vorming van een groot veenmeer, die zich later zal ontwikkelen tot de Zuiderzee. Het plangebied ligt op dat moment ten zuidoosten van dit veengebied (kaart 5D). Rond 500 v. Chr. heeft het veengebied het plangebied bereikt (kaart 5F). De veengroei begint in de rivierdalen en bereidt zich daarna uit tussen de rivierdalen. De veengroei zet door tot in de Vroege Middeleeuwen (kaart 5I). In die periode is de Zuiderzee verder gevormd en staat deze in verbinding met de Noordzee. In de Late Middeleeuwen, de 16e eeuw, is het veengebied ontgonnen en zijn de afzettingen van de Formatie van Boxtel binnen het plangebied wederom aan het maaiveld komen te liggen (kaart 5J).

Geologie, geomorfologie en maaiveldhoogte Volgens de geologische kaart van Nederland, die de geologische opbouw van de bovenste meters vanaf het maaiveld weergeeft, worden in het plangebied fluvioperiglaciale afzettingen van het Laagpakket van Wierden, Formatie van Boxtel verwacht (kaart 6). Dit beeld wordt bevestigd door het GeoTOP-model in het DINOloket (bijlage 3).11 Volgens deze boring bestaat de ondergrond in het plangebied uit afzettingen van de Formatie van Boxtel tot 150 cm -mv (-0,75 m NAP). Op deze afzettingen zijn dekzandafzettingen van het Laagpakket van Wierden afgezet, Formatie van Boxtel tot 50 cm -mv (0,25 m NAP). Op het dekzand is een 50 cm dik opgebracht antropogeen pakket aanwezig tot 0,75 m NAP. De geomorfologische kaart van Nederland geeft de mate van reliëf en de vormen die in het landschap te onderscheiden zijn weer. Volgens de geomorfologische kaart van Nederland is het plangebied niet gekarteerd vanwege de ligging in bebouwd gebied (kaart 7). Ten noordoosten en ten westen van het plangebied liggen dekzandruggen en vlaktes van ten dele verspoelde dekzanden of löss. Op het Actueel hoogtebestand van Nederland (AHN3) zijn de dekzandruggen en vlaktes van ten dele verspoelde dekzanden of löss niet van elkaar te onderscheiden (kaart 8). Het maaiveld van deelgebied E ligt tussen 0,83 en 1,59 m NAP en het maaiveld van deelgebied F tussen 0,62 en 2 m NAP.

In beide deelgebieden ligt de bebouwing hoger dan de wegen eromheen.

10

Mulder e.a., 2003; Stouthamer e.a., 2015

11

DINOloket; ondergrondgegevens

21677.002 versie 1

6 / 20

Bodem Op de Bodemkaart van Nederland (1:50.000) is het plangebied niet gekarteerd, door de ligging binnen bebouwd gebied (kaart 9). Ten noordoosten van het plangebied komen vlakvaaggronden (code Zn23), laarpodzolgronden (code cHn21), gooreerdgronden (code pZn21), lage enkeergronden (code EZg23), hoge bruine enkeerdgronden (code bEZ23) en veldpodzolgronden (code Hn21) voor.12 Vlakvaaggronden (code Zn23) zijn kalkloze zandgronden zonder een minerale eerdlaag en zonder ijzerhuidjes. De bovengrond bestaat uit lemig fijn zand. Laarpodzolgronden (code cHn21) zijn humuspodzolgronden zonder ijzerhuidjes en met een matig dikke humushoudende bovengrond. De bovengrond bestaat uit leemarm of zwak lemige fijn zand. De dikke bovengrond is meestal ontstaan door ophoging van potstalmest en soms door een zeer geleidelijke opstuiving met enigszins humushoudend materiaal. Gooreerdgronden (code pZn21) zijn kalkloze zandgronden met een minerale eerdlaag van 15 tot 50 cm dik, zonder ijzerhuidjes en zonder roest of roest beginnend dieper dan 35 cm of roest ondieper dan 35 cm en over meer dan 30 cm onderbroken. De bovengrond bestaat uit leemarm of zwak lemig fijn zand. De gronden beperken zich tot de bovenlopen van beekdalen en zijn vaak gronden met een zwak ontwikkelde (humus)podzol B-horizont.

Lage enkeergronden (EZg23) zijn dikke eerdgronden met een esdek bestaande uit zand en een lage ligging ten opzichte van het grondwater (Gt III en lager). De bovengrond bestaat uit lemig fijn zand. Hoge bruine enkeerdgronden (code bEZ23) zijn dikke eerdgronden met een esdek bestaande uit zand, een hoge ligging ten opzichte van het grondwater (Gt IV en hoger) en een bruine minerale eerdlaag. De bovengrond bestaat uit lemig fijn zand. Veldpodzolgronden (code Hn21) zijn humuspodzolgronden zonder ijzerhuidjes en met een dunne humushoudende bovengrond. De bovengrond bestaat uit leemarm of zwak lemig fijn zand.13 Grondwater De grondwaterstand in het plangebied heeft invloed op de conservering van archeologische resten, met name organisch materiaal en metaal. Boven de laagste grondwaterstand zijn deze resten slecht geconserveerd of verdwenen. In het BRO Grondwaterspiegeldiepte-model14 is het plangebied niet gekarteerd vanwege de ligging binnen bebouwd gebied.

12

BRO - Bodemkaart van Nederland 1:50.000, 2018

13

Bodemkaart legenda

14

BRO - Grondwaterspiegeldiepte Model voor Nederland (50x50 meter grid), 2021

21677.002 versie 1

7 / 20

2.6 Beschrijving van het historische gebruik Bewoningsgeschiedenis van de Gelderse Vallei en Nijkerk In de prehistorie worden voornamelijk de stuwwalflanken aan de randen van de Gelderse Vallei bewoond. Op deze flanken zijn grafheuvels, grafvelden, akkercomplexen en nederzettingsresten uit de Neolithicum – Romeinse tijd aangetroffen. De moerassige laagten van de Gelderse Vallei worden alleen periodiek bewoond door mensen. In het Mesolithicum zijn jager-verzamelaars actief en in het begint van het Neolithicum mensen die jagen en vissen combineren met kleinschalige akkerbouw (Swifterbantcultuur). Kampementen bevinden zich voornamelijk op de hoge zandruggen en op de hoogste zandruggen zijn resten van nederzettingen uit de IJzertijd aangetroffen. Door vernatting van het gebied en de daarmee gepaard gaande veengroei in de Romeinse tijd, wordt het gebied grotendeels verlaten en worden de randen van het gebied pas weer in de loop van de Vroege Middeleeuwen bewoond. Vanaf de 16e eeuw wordt er in de Gelderse Vallei turf gewonnen en dit gaat door tot halverwege de 17e eeuw. De zandgronden, die door de turfwinning aan het maaiveld zijn komen te liggen, worden gebruik voor landbouw. Het landschap is ingericht met lange, smalle percelen. Nijkerk ligt op de grens van hooggelegen zandgronden in het noorden en oosten en veengebieden in het zuiden en het westen.

In Nijkerk komen de Breede Beek (de huidige Arkervaart) en de Kwade Beek samen. Nijkerk betekend nieuwe kerk (Nije Kercke) en komt vermoedelijk van de nieuwe kerkstichting vanuit Putten. In 1222 is de nieuwe kerk gebouwd en vormt de kern van het dorp. In 1313 wordt Nijkerk voor het eerst vermeld tijdens een belastingadministratie en ligt tussen het Hertogdom Gelre en het Sticht Utrecht, daardoor wordt er regelmatig gevochten. In 1412 wordt het dorp geheel verwoest tijdens de Arkelse Oorlogen (1401 en 1412). Om te voorkomen dat het dorp nogmaals verwoest zal worden krijgt Nijkerk in 1413 van hertog Reinoud IV van Gelre stadrechten en vrijstelling van tolgeld. In de 15e eeuw krijgt Nijkerk een omgrachting en omwalling met houten poorten, deze is echter rond 1585 alweer verdwenen. In de 17e en 18e eeuw is Nijkerk het centrum van de tabakshandel, de tabak wordt via de Arkervaart vervoerd. In de omgeving komt de tabaksteelt tot bloei. In de 19e eeuw, loopt dit sterk terug, voornamelijk door de concurrentie uit het buitenland. Aan het einde van de 19e eeuw groeit de stad weer door de komst van industrie langs de haven en het spoor. Historisch kaartmateriaal Op een kaart uit 1682 van Balthasar Floriszoon van Berckelrode is Nijkerk afgebeeld ten zuiden van de Zuiderzee, langs een rivier die vanuit de Zuiderzee het gebied binnenstroomt (kaart 10).

Nijkerk maakt onderdeel uit van Gelderland. Ten zuidwesten van Nijkerk ligt Amersfoort en ten zuiden Hoevenlaken. Ten zuidwesten van Nijkerk ligt de Nijkerkerweg richting Amersfoort en ten noordoosten de Harderwijkerweg richting Harderwijk. Volgens de kadastrale minuut uit 1811 – 1832 beslaat deelgebied E delen van percelen 123bis, 132, 141 en 142 (kaart 11). Perceel 123bis is in bezit van planter Jacob Cousijnsen, perceel 132 is in bezit van voerman Jacob van de Pol en percelen 141 en 142 zijn in bezit van koopman Jacob Marcus. Percelen 123bis en 132 betreffen beiden een uitweg van het tabaksland, perceel 141 aardappelland en perceel 142 een erf met schuur.

21677.002 versie 1

8 / 20

Deelgebied F beslaat delen van percelen 1a, 116 t/m 121 en 143 (kaart 11). Perceel 1a behoord tot de polder van Arkemheen en betreft een uitwatering, percelen 116, 117 en 143 zijn in bezit van rentenier Geertruida Campert en percelen 118 t/m 121 zijn in het bezit van planter Lambertus van Elfrinkhof. Percelen 116, 118 en 120 zijn in gebruik als tabaksland, perceel 117 betreft een erf met huis en schuur, perceel 119 betreft een schuur, perceel 121 beslaat hooi en weiland en perceel 143 is in gebruik als aardappelland. Beide deelgebieden beslaan een deel van de Lazarus Steeg en liggen ten oosten van de Vaart. Ten zuidoosten van het plangebied ligt Wullenhoven en ten westen Hulkestein. Verder naar het westen ligt Watervoort en de Watergoorsche Weg. Ten noordoosten van het plangebied ligt het Beerenkamp en ten noordwesten de Ramschorst. Rond 1893 is de bebouwing in het zuidelijke deel van deelgebied F verdwenen (kaart 12A). De deelgebieden beslaan beide meerdere langwerpige percelen, die haaks op de Lazerus Steeg liggen. Ten zuiden van deelgebied E ligt Vetkamp Haven en de Kolk. Ten zuiden van het plangebied ligt het centrum van Nijkerk. Rond 1912 is de situatie in het plangebied flink verandert, is het noorden van het plangebied is een spoorweg aangelegd naar de haven en er heeft verkaveling plaatsgevonden (kaart 12B).

Deze spoorweg komt vanuit het station, ten zuidoosten van het plangebied. Ten zuiden van deelgebied F en ten zuidwesten van deelgebied E staat bebouwing. Rond 1935 is de spoorweg iets naar het noorden opgeschoven, zodat deze buiten het plangebied is komen te liggen (kaart 12C). Ten zuiden van deelgebied F en in het noordelijke deel van deelgebied E is de Lazerus Steeg weer zichtbaar. In de zuidwestelijke hoek van deelgebied F staat bebouwing. Rond 1952 is er in het zuidwesten van deelgebied F de bebouwing verdwenen en een weg aangelegd, ook in het zuidwestelijke deel van deelgebied E is een weg aangelegd (kaart 12D). In het noorden van deelgebied E is een gebouw komen te staan. Ten zuiden en zuidoosten van het plangebied zijn meerdere gebouwen komen te staan. Ten noordwesten van het plangebied staat een fabriek. Rond 1962 is er in het westen en noordoosten van deelgebied F en in het zuiden van deelgebied E bebouwing komen te staan (kaart 12E). Daarnaast is het gebied rondom het plangebied volgebouwd met gebouwen. Rond 1975 is de bebouwing in deelgebied F uitgebreid en is er in het noorden een gebouw bijgekomen (kaart 12F). Het gebied ten noordoosten van het plangebied is volgebouwd. Rond 1988 is de spoorweg ten noorden van het plangebied verdwenen (kaart 12G).

In het noordoosten van deelgebied F is een groter gebouw komen te staan en in het noorden van deelgebied E zijn twee gebouwen bijgekomen. Rond 1995 is de bebouwing in deelgebied F samengevoegd (kaart 12H). De fabriek ten noordwesten van het plangebied is verdwenen en er is een park voor in de plaats gekomen.

21677.002 versie 1

9 / 20

Rond 2011 is er door deelgebied E een straat aangelegd tussen de bebouwing door (kaart 12I). De straat loopt van het zuidwesten naar het noordoosten van het deelgebied. Rond 2019 is de bebouwing in deelgebied F aangepast (kaart 12J). Bouwhistorische gegevens Bij de gemeente Nijkerk is bij het gemeentelijk archief een aanvraag gedaan tot inzage van bouwdossiers voor de bebouwing binnen het plangebied. De bouwtekeningen zijn 16 mei 2023 ontvangen. Op een bouwtekening uit 1955 is het plan voor de bouw van een garagebedrijf aan de Bruins Slotlaan 83 weergegeven. Hierop is te zien dat de bebouwing is gefundeerd op poeren. Er is niet aangegeven tot op welke diepte de bebouwing gefundeerd is. Een bouwtekening uit 1979 geeft het plan voor de bouw van een garage, showroom en reparatie afdeling aan de Bruins Slotlaan 86 weer. De bebouwing is gefundeerd op 53 poeren tot 90 cm -mv. De poeren hebben een diameter van 8 tot 15 cm. Op een tekening uit 1979 van de Ardeschstraat 11 is de verbouwing van een bedrijfshal naar poelier weergegeven. De bebouwing is gefundeerd op betonnen balken van 20 bij 40 cm tot 60 cm -mv en stampbeton poeren tot minimaal 90 cm -mv. Een bouwtekening uit 1979 laat de vergroting van een bedrijfshal aan de Ardeschstraat 15 zien. Er wordt niet aangegeven hoe de hal is gefundeerd en tot hoe diep.

Op een tekening uit 1980 van de Bruins Sloot 84 is het plan voor de bouw van een bedrijfshal weergegeven. Deze hal is gefundeerd op funderingsstroken van 20 bij 50 cm en betonpoeren van 30 bij 30 cm tot een diepte van 80 cm -mv. Bij het raadplegen van de Basisregistratie Adressen en Gebouwen (BAG) van de bestaande bebouwing blijkt dat de bebouwing aan de Bruins Slotlaan 81 dateert uit 1969, nummers 83 en 83a uit 2015, nummer 84 uit 1981, nummer 86 uit 1979 en de bebouwing aan de Ardeschstraat 11 en 15 uit 1941.15 Tweede Wereldoorlog Om vast te stellen of mogelijke archeologische waarden uit de Tweede Wereldoorlog in het plangebied aanwezig zijn, is een aantal publicaties geraadpleegd.16 Volgens de Indicatieve Kaart Militair Erfgoed (IKME) maakt het westelijke deel van deelgebied E in de Tweede Wereldoorlog onderdeel uit van de Pantherstellung-linie. Deze linie is door de Duitsers aangelegd voor de verdediging naar het zuidwesten en later in de oorlog tegen het oosten. Ten zuidoosten van het plangebied lag de Nederlandse marechausseekazerne Brigade Nijkerk.

15 Kadaster, Basisregistratie Adressen en Gebouwen (BAG). 16 BeoBOM Ruimingskaart; Indicatieve Kaart Militair Erfgoed (IKME); TracesOfWar.nl; Wageningen University & Research - Geoportal

21677.002 versie 1

10 / 20

Volgens de BeoBOM Ruimingskaart zijn er ten zuidwesten van het plangebied twee en ten oosten één ruimingsrapporten bekend. Via het Geoportal van de Universiteit van Wageningen zijn meerdere luchtfoto’s van het plangebied beschikbaar (vlucht 104, run 01 en 04, foto’s 3150, 3151, 4053 en 4054, datum 23 maart 1945). Hierop is de bebouwing in deelgebied F te zien, de Lazarus Steeg en de fabriek ten noordwesten van het plangebied. Op het eerste gezicht zijn er geen oorlog gerelateerde fenomenen op de foto zichtbaar. Uit deze bronnen blijkt dat in het plangebied eventueel archeologische waarden uit de Tweede Wereldoorlog te verwachten zijn.

2.7 Archeologische waarden 2.7.1

AMK-terreinen, onderzoeksmeldingen en vondsmeldingen

Om inzicht te krijgen in bekende archeologische waarden in de omgeving van het plangebied is het van belang de bekende archeologische waarden (al dan niet volledig onderzocht) te beschrijven. Een belangrijke informatiebron is het landelijke ARCHeologisch Informatie Systeem (ARCHIS), de database van de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed.17 Deze database bevat onder meer informatie over archeologische onderzoeken, vondstmeldingen en archeologische monumentterreinen. Op kaart 13 zijn de archeologische waarden en onderzoeken in de omgeving van het plangebied weergegeven. Voor het onderzoek wordt gekeken naar de waarden binnen een straal van 500 m rondom het plangebied. AMK-terreinen De Archeologische Monumentenkaart (AMK) bevat een overzicht van archeologische monumenten/terreinen in Nederland. De terreinen zijn beoordeeld op verschillende criteria (kwaliteit, zeldzaamheid, representativiteit, ensemblewaarde en belevingswaarde). Op grond daarvan zijn deze ingedeeld in vier categorieën; terreinen met archeologische waarde, een hoge archeologische waarde, een zeer hoge archeologische waarde of een zeer hoge archeologische waarde met een beschermde status. Circa 60 m ten zuiden van het plangebied ligt een terrein van archeologische waarden (AMK nr. 13218). Dit terrein betreft de oude stadskern van Nijkerk.

De oudste vermelding van Nijkerk dateert uit 1222 en in 1413 krijgt het dorp van Reinald IV van Gelre stadrechten. Kort hierna is de stad omgracht. De loop van deze gracht schijnt achter de Langestraat en Kleterstraat en bij de Brink nog waarneembaar te zijn (bijlage 4 en kaart 13).18

17 Archeologisch informatiesysteem Archis3, Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE), Amersfoort 18 Archeologisch informatiesysteem Archis3, Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE), Amersfoort

21677.002 versie 1

11 / 20

Onderzoeksmeldingen Binnen het onderzoeksgebied zijn in de afgelopen jaren door verschillende archeologische bedrijven en instellingen in totaal tien archeologische onderzoeken uitgevoerd (bijlage 5 en kaart 13). Er worden verschillende typen archeologische onderzoeken onderscheiden. Voor dit onderzoek zijn met name de archeologische veldonderzoeken van belang, dus de booronderzoeken, proefsleuvenonderzoeken, archeologische begeleidingen en opgravingen. Bureauonderzoeken worden buiten beschouwing gelaten, samen met de onderzoeken die binnen de historische kern van Nijkerk liggen, deze onderzoeken zijn minder relevant voor het huidige onderzoek omdat het plangebied buiten de historische kern van Nijkerk ligt. Als er tijdens archeologisch onderzoek vondsten worden gedaan, dan kunnen er één of meerdere vondstlocaties worden geregistreerd. De resultaten van de onderzoeken die rondom het plangebied zijn uitgevoerd laten zien dat de bodemopbouw bestaat uit een ophoog en/of verstoord pakket bestaande uit een mengsel van zand, klei en eventueel veen. Onder dit pakket is verspoeld dekzand aanwezig met in enkele gevallen in de top een (restant van een) podzolbodem (zaakid. 4024706100, 4934361100 en 2266626100). Hieronder wordt in meer detail ingegaan op de verschillende uitgevoerde onderzoeken.

Pal ten noordwesten van het plangebied, tijdens het onderzoek Stadshaven fase 1, is er een booronderzoek uitgevoerd (zaakid. 4024706100). Uit het onderzoek is gebleken dat de bodem in het onderzochte gebied bestaat uit een opgebrachte laag van 50 tot 110 cm zand. Onder deze opgebrachte laag bevindt zich een intact dekzand landschap. Dit begraven landschap bestaat landschappelijk gezien uit een met een plaggendek en/of klei afgedekte, dekzanddepressie in het noorden en zuiden van het onderzochte gebied. Verder is er een met een opgebrachte humeuze zandlaag (plaggendek) afgedekte intacte dekzandrug met podzol aangetroffen in het centrale en in het uiterst zuidelijke deel. Buiten de aangetoonde plaatselijke verstoringen door de saneringen, graafwerkzaamheden voor een oude en jongere vijvers, de gebouwen met kelders (o.a. de noordelijke villa) en de gegraven binnenvaart uit 1932-1962 (samen circa 1 ha), lijkt de oorspronkelijke natuurlijke bodemopbouw redelijk goed intact te zijn. De hoge verwachtingszone is bepaald op basis van de aangetroffen geomorfologie en intactheid van de ondergrond. Verder zijn verstoorde zones nauwkeurig in kaart gebracht. Deze diep verstoorde zones hebben een lage archeologische verwachting.

Uit een booronderzoek, pal ten oosten van het plangebied, blijkt er in het grootse deel van het onderzochte gebied een diepe bodemverstoring aanwezig te zijn (zaakid. 4934361100). In één boring, in het zuidoostelijke deel van het onderzochte gebied is onder een ophogingspakket van 90 cm dik een intact bodemprofiel waargenomen, bestaande uit een fosfaatrijke Ab-horizont met daaronder een podzolbodem. Het archeologisch relevante niveau bevindt zich hier vanaf 90 cm -mv (0,48 m NAP). Circa 180 m ten oosten van het plangebied is een booronderzoek uitgevoerd, waaruit is gebleken dat in het uiterst zuidelijke deel van het onderzochte gebied klei is afgezet door de Breede Beek (de huidige Arkervaart) op Pleistoceen zand beginnend binnen 120 cm -mv (zaakid. 2266626100). In een groot deel van het onderzochte gebied is de bodem vergaven tot in het eerddek, met daaronder een origineel podzolprofiel, maar in andere delen is de bodem tot in de C-horizont vergraven. De vergravingsdiepte op het perceel ligt gemiddeld rond 1,0 m -mv (minimale verstoringsdiepte 0,7 m -mv). Op de onderzoekslocatie zijn twee archeologische vondsten gedaan.

21677.002 versie 1

12 / 20

De vondsten betreffen uit de 19e-/20e-eeuws geglazuurd aardewerk dat zeer waarschijnlijk te relateren is aan de bewoningsgeschiedenis van huis ”Hulkestein”. Hiernaast is een botfragment van een middelgroot zoogdier aangetroffen. Dit bot is niet nader gedateerd. Naar aanleiding van dit onderzoek is er in het noordelijke deel van het eerder onderzochte gebied een karterend booronderzoek uitgevoerd (zaakid. 2297990100). Tijdens het karterend booronderzoek is een grote hoeveelheid (deels verbrand/gesmolten) glasfragmenten en sintels aangetroffen, geconcentreerd rondom de oostelijke zijde van het voormalige huis Hulkestein. Daarnaast is een puinlaag aangetroffen aan de noordoostzijde, waaronder eveneens veel glasfragmenten, een pijpenkopje en een spijker uit de periode 1600-1800 n. Chr. zijn aangetroffen. Verder zijn aardewerkfragmenten (1600-1800 n. Chr.), fragmenten pijpenkop/-steel (1700-1800 n. Chr.), een grote hoeveelheid baksteenfragmenten en sporadisch houtskool en sintels aangetroffen. Gezien de datering van de aangetroffen resten, houden deze vermoedelijk verband met de bewoningsgeschiedenis van het huis Hulkestein, welke dateert van het einde van de 18e eeuw, of betreffen het vondsten die bij bemesting in het onderzochte gebied terecht zijn gekomen. De archeologische waarde van deze resten is volgens het beleid binnen de gemeente Nijkerk beperkt.

Circa 260 m ten noordwesten van het plangebied is tijdens een booronderzoek aangetoond dat binnen het onderzochte gebied sprake is van een meerlagig, verstoord klei- en zandpakket, waarin baksteen en puin voorkomt (zaakid. 4026618100). Waarschijnlijk gaat het hier om stadsafval ophogingslagen, maar het is ook mogelijk dat het verstoorde afzettingen van de Breede Beek zijn (of een combinatie van beiden). Er is een verspoeld dekzandpakket aangetroffen. Tussen de verstoorde bovengrond en het dekzand bevindt zich een pakket siltige komklei die erosief op het dekzand is afgezet. Ten zuidoosten van het plangebied, circa 290 m, blijkt tijdens een booronderzoek de locatie een lage landschappelijke ligging te hebben en daardoor minder geschikt te zijn geweest voor bewoning (zaakid. 4038022100). Circa 380 m ten zuidoosten van het plangebied blijkt de bodemopbouw te bestaan uit een recente ophogingslaag op verspoeld dekzand (zaakid. 2167100100). Ten oosten van het plangebied, circa 400 m, blijkt er tijdens een booronderzoek in het zuiden van het onderzochte gebied een intact esdek aanwezig te zijn (zaakid. 2073254100). Er is geen nader onderzoek geadviseerd. Circa 420 m ten noordwesten van het plangebied blijkt de bodem uit opgespoten zand te bestaan van 80 tot 150 cm dik uit de jaren 70 tot 80 van de 20e eeuw (zaakid. 4011438100).

Onder deze laag bevindt zich een lokaal nat deklandschap. Dit landschap bestaat uit een afgedekt met overstromingsklei en veen, verspoelde dekzandvlakte in het noordoosten van het onderzochte gebied en uit een met een opgebrachte humeuze zandlaag afgedekte dekzandrug of welving in het zuidwesten. Deze 60 cm dikke, humeuze zandlaag zou de basis van een dijk kunnen zijn. Ten noordoosten van het plangebied, circa 420 m, blijkt op 140 tot 170 cm -mv (0 tot 0,1 m NAP) verspoeld dekzand aanwezig te zijn (zaakid. 4726142100). Hierop bevindt zich een verstoorde laag met puinresten, vermoedelijk een vermenging van dekzand, zeeklei en eventueel restveen. Boven de verstoorde laag bevindt zich een 90 tot 150 cm dik ophogingspakket. Er worden geen archeologische resten meer verwacht.

21677.002 versie 1

13 / 20

Vondstmeldingen In ARCHIS staan alle bekende archeologische vondstmeldingen geregistreerd. Binnen het onderzoeksgebied staan twee vondstmeldingen geregistreerd (bijlage 6 en kaart 13). De vondsten die zijn gedaan binnen het AMKterrein ten zuiden van het plangebied zijn buitenbeschouwing gelaten. De vondsten die rondom het plangebied zijn gedaan laten zien dat er menselijke activiteit heeft plaats gevonden in het onderzoeksgebied in de periode Nieuwe tijd (zaakid. 2992079100 en 4883867100). Archeologische verwachting Volgens de archeologische verwachtingskaart van de gemeente Nijkerk ligt het plangebied op hoge dekzandkoppen en-ruggen met een hoge archeologische verwachting (kaart 14).

2.8 Gespecificeerd archeologisch verwachtingsmodel Op grond van de gegevens uit het bureauonderzoek is de volgende gespecificeerde archeologische verwachting opgesteld: Tabel 1.

Gespecificeerde archeologische verwachting

Archeologische periode

Gespecificeerde verwachting

Te verwachten complextype/resten

Relatieve diepte t.o.v. het maaiveld

Laat-Paleolithicum – Mesolithicum

Middelhoog

Kampementen, vuursteenstrooiïngen en vuurstenen gebruiksvoorwerpen.

Onder het antropogeen eerddek en in de top van de dekzandafzettingen, wanneer er een (restant van een) podzolbodem aanwezig is.

Neolithicum – Bronstijd

Middelhoog

Akkerlaag en/of nederzettingssporen, grafvelden, rituele plaatsen: kleine fragmenten aardewerk, natuursteen en vuurstenen gebruiksvoorwerpen, houtskool en gebruiksvoorwerpen.

Onder het antropogeen eerddek en in de top van de dekzandafzettingen, wanneer het gebied droog genoeg is geweest voor podzolisatie en daarmee landbouw.

IJzertijd – Vroege Middeleeuwen

Middelhoog

Akkerlaag en/of nederzettingssporen, grafvelden, rituele plaatsen: kleine fragmenten aardewerk, natuursteen en vuurstenen gebruiksvoorwerpen, houtskool en gebruiksvoorwerpen.

Als er aantoonbaar veen heeft gelegen dat is verdwenen, is de verwachting nihil, anders middelhoog.

Late Middeleeuwen – Nieuwe tijd

Middelhoog

Bewoningssporen van een (boeren)erf: kleine fragmenten aardewerk, metaalresten, glasresten, houtskool, botresten, organische resten en gebruiksvoorwerpen. Resten van historische infrastructuur: wegen (begin 19e eeuw of ouder) en spoorlijn (20e eeuw).

Aan het maaiveld in ophooglagen of in het antropogeen eerddek en in de top van de dekzandafzettingen.

21677.002 versie 1

14 / 20

Het plangebied ligt in de Gelderse Vallei, vermoedelijk op een vlakte van ten dele verspoeld dekzand. In het plangebied zijn tijdens de laatste ijstijd, het Weichselien, fluvioperiglaciale afzettingen behoren tot de Formatie van Boxtel afgezet. Deze afzettingen zijn afgedekt door een pakket eolisch dekzand, behorend tot het Laagpakket van Wierden, Formatie van Boxtel. Het gebied is waarschijnlijk altijd vrij nat geweest en vanaf de Bronstijd is het gebied vermoedelijk overveend geraakt. In de Late Middeleeuwen is het gebied ontgonnen en is het veen verdwenen en het dekzand weer aan het maaiveld komen te liggen. Volgens de kadastrale minuut uit 1811 – 1832 is het zuidelijke deel van deelgebied F bebouwd met een huis en een schuur en het zuidoostelijke deel met een schuur. Het zuidelijke deel van deelgebied E is bebouwd met een schuur. Laat-Paleolithicum - Mesolithicum Het plangebied heeft een middelhoge verwachting voor kampementen en resten van jager-verzamelaars uit het Laat-Paleolithicum – Mesolithicum. Archeologische resten uit deze periode worden verwacht in de top van het dekzand, direct onder het eerddek, in de vorm van een vondstlaag met strooiing van vuursteen en houtskool. Archeologische resten worden alleen verwacht als het gebied droog genoeg is geweest oor podzolisatie en als er nog een (grotendeels) intact podzolprofiel aanwezig is.

Als het podzolprofiel is verdwenen, dan is daarmee ook de vondstlaag verdwenen en kan de verwachting voor deze periode naar laag worden bijgesteld. Neolithicum - Bronstijd Het plangebied heeft een middelhoge verwachting voor bewoningssporen en sporen van landgebruik uit de periode Neolithicum – Bronstijd. Resten uit deze periode worden verwacht in de vorm van archeologische lagen (akkerlagen, cultuurlagen, ophooglagen), sporen en structuren (sloten en greppels, afvalkuilen, paalkuilen, waterputten) en vondsten en indicatoren (vuur- en natuursteen, aardewerk, houtskool, (on)verbrand bot en verbrand leem). Archeologische resten van landbouwers worden alleen verwacht als het gebied droog genoeg is geweest voor podzolisatie en daarmee voor landbouw. Archeologische resten worden in principe in en onder de oorspronkelijke podzolbodem verwacht, direct onder het eerddek. Als de top van de oorspronkelijke bodem is verdwenen, dan kunnen in de top van de C-horizont nog wel grondsporen worden verwacht. IJzertijd – Vroege Middeleeuwen In de periode IJzertijd – Vroege Middeleeuwen is het plangebied mogelijk overdekt geweest met veen. Als dit aantoonbaar het geval is geweest, dan is de verwachting voor resten uit deze periode laag tot nihil.

Als niet aangetoond kan worden dat het plangebied door veen is afgedekt, dan geldt de zelfde verwachting als voor de voorgaande periode, namelijk een middelhoge verwachting voor bewoningssporen en sporen van landgebruik van landbouwers. Resten uit periode IJzertijd – Vroege Middeleeuwen worden verwacht in de vorm van archeologische lagen (akkerlagen, cultuurlagen, ophooglagen), sporen en structuren (sloten en greppels, afvalkuilen, paalkuilen, waterputten) en vondsten en indicatoren (vuur- en natuursteen, aardewerk, houtskool, (on)verbrand bot en verbrand leem). Archeologische resten van landbouwers worden alleen verwacht als het gebied droog genoeg is geweest voor podzolisatie en daarmee voor landbouw. Archeologische resten worden in principe in en onder de oorspronkelijke podzolbodem verwacht, direct onder het eerddek. Als de top van de oorspronkelijke bodem is verdwenen, dan kunnen in de top van de C-horizont nog wel grondsporen worden verwacht.

21677.002 versie 1

15 / 20

Late Middeleeuwen – Nieuwe tijd Aan het maaiveld worden resten van bewoning, resten van landgebruik en resten van infrastructuur uit de Late Middeleeuwen – Nieuwe tijd verwacht in de vorm van akkerlagen en een (boeren)erf met kleine fragmenten aardewerk, metaalresten, glasresten, houtskool, botresten, organische resten, gebruiksvoorwerpen, sloten en greppels. Daarnaast zouden resten van historische wegen/paden en van de historische spoorlijn uit de 20e eeuw zijn te verwachten. De archeologische verwachting voor dit niveau is middelhoog. Het plangebied betreft volgens de kadastrale minuut uit 1811 – 1832 voornamelijk tabaksland, aardappelland, hooi en weiland. In het zuidelijke deel van deelgebied F staat een huis en schuur en in het zuidoostelijke deel staat ook een schuur. In deelgebied E staat in het zuiden een schuur. Bodemverstoring Voor resten in de top van het dekzand, met name die uit het Laat-Paleolithicum en Mesolithicum, geldt dat deze alleen worden verwacht als het pleistocene maaiveld nog intact is, dus als er nog een (restant van) een podzolbodem aanwezig is. Eventuele archeologische lagen kunnen bij de ontginning van het gebied in de Late Middeleeuwen zijn verdwenen. Als dit het geval is en er geen restant van een podzolbodem meer aanwezig is, is de kans op de resten van jager-verzamelaars erg klein.

Diepere grondsporen uit het Neolithicum kunnen dan nog wel aanwezig zijn, maar het is moeilijk vast te stellen hoeveel er van de top van het dekzand is verdwenen als er geen restanten van podzolbodems meer aanwezig zijn. Daarnaast zou de top van het dekzand verstoord kunnen zijn geraakt tussen 60 tot 90 cm -mv door de bouw van de huidige en voormalige bebouwing. Ook kan het zijn dat er een ophogingspakket in het plangebied aanwezig is, die het dekzand heeft afgedekt en beschermt tegen verstoring door de bouwing.

2.9 Conclusie bureauonderzoek Doel van het bureauonderzoek is een antwoord te vinden op de vraag wat de gespecificeerde archeologische verwachting voor het plangebied is. Uit het bureauonderzoek is gebleken dat in het plangebied resten vanaf het Laat-Paleolithicum zijn te verwachten, mits het gebied droog genoeg is geweest voor podzolisatie en nooit overveend is geweest. Om de archeologische verwachting te toetsen is een vervolgonderzoek noodzakelijk. Dit onderzoek kan het beste worden uitgevoerd in de vorm van een inventariserend veldonderzoek, verkennende fase, door middel van boringen. Dit onderzoek heeft tot doel om de landschappelijke opbouw en de mate van verstoring voor het plangebied vast te stellen en hiermee de archeologische verwachting voor het plangebied te bepalen. In dit specifieke geval kan met het verkennend booronderzoek worden vastgesteld hoe diep het dekzand ligt binnen het plangebied, of de top van het dekzand nog intact is (aanwezigheid van een podzolbodem) en of er aanwijzingen zijn voor de aanwezigheid van een veendek in het verleden.

21677.002 versie 1

16 / 20

3

INVENTARISEREND VELDONDERZOEK

3.1 Doelstelling en onderzoeksvragen Het inventariserend veldonderzoek (IVO-overig, verkennende fase) heeft tot doel de gespecificeerde archeologische verwachting aan te vullen en te toetsen door middel van boringen. Het veldonderzoek heeft tot doel antwoorden te vinden op wat de bodemopbouw is binnen het plangebied. Ook dient te worden vastgesteld wat de gevolgen zijn van het in het plangebied aangetroffen bodemprofiel voor de gespecificeerde archeologische verwachting.

3.2 Methoden Het inventariserend veldonderzoek is uitgevoerd conform KNA-protocol 400319, volgens specificaties VS01, VS03 en VS05. Daarnaast wordt het onderzoek uitgevoerd conform beleid voor archeologisch onderzoek binnen de gemeente Nijkerk. Het veldonderzoek is op 6 juni 2023 uitgevoerd door drs. (senior KNA-prospector). Voorafgaand aan het veldwerk is het Plan van Aanpak (PvA) goedgekeurd door Regio-archeoloog drs. van Gemeente Amersfoort. In afwijking van het PvA en op verzoek van de opdrachtgever is deelgebied F niet onderzocht. Dit deel wordt in een later stadium ontwikkeld en valt nu buiten de scope van het veldonderzoek. In totaal zijn er zeven boringen tot maximaal 150 cm -mv geplaatst. De boringen zijn verspreid in deelgebied E gezet, waarbij rekening is gehouden met de bebouwing, kabels en leidingen. Boring 2 en 6 zijn onder een laag bouwzand tot twee keer toe gestuit op massieve verharding. De locatie van de boringen is ingemeten met behulp van meetlinten. De maaiveldhoogte is bepaald aan de hand van het AHN. De locatie van de boringen is te zien kaart 15. Voor de boringen is gebruikgemaakt van een Edelmanboor met een diameter van 7 cm. De boringen zijn lithologisch beschreven conform de Archeologische Standaard Boorbeschrijvingsmethode.20 De boorbeschrijvingen zijn te vinden in bijlage 7.

19

SIKB, 2018

20

Bosch, 2005

21677.002 versie 1

17 / 20

3.3 Resultaten Geologie en bodem De ondergrond in deelgebied E bestaat over het algemeen uit een Aap-horizont op eolisch dekzand (Laagpakket van Wierden, Formatie van Boxtel). In boring 2, 3, 4, 5 en 6 bestaat het bovenste pakket uit matig grof, zwak siltig zand, al dan niet zwak grindig. Dit pakket heeft een dikte van 30 tot 70 cm. Het zandpakket betreft bouwzand. In boring 5, in een perkje, op het bouwzand teelaarde aangetroffen. Boring 2 en 6 zijn op een diepte van respectievelijk 40 en 30 cm -mv gestaakt op een massieve verharding. Mogelijk gaat het hier om grof puin dat bij de aanleg van het bedrijventerrein is gestort (betonpuin) of om een oude wegverharding (asfalt/stelcon) Het gaat in ieder geval niet om oudere (19e eeuwse) funderingsresten van baksteen. Dat is over het algemeen nog wel te herkennen in de boor. Deze waarneming is archeologisch niet relevant. In boring 1, 3, 4, 5 en 7 is zeer tot matig fijn, zwak tot matig siltig, zwak humeus zand aangetroffen, al dan niet met resten van puin, glas, grind, houtskool, baksteen en hout. In boring 1 ligt dit pakket aan het maaiveld en is het rommelig. In de overige boringen ligt de top onder het bouwzand, op een diepte van 30 tot 70 cm (0,63 tot 1,18 m NAP) en is het homogener. Het humeuze pakket is 2 tot 75 cm dik en betreft (het restant van) het oude eerddek (Aap-horizont). In boring 1 is dit pakket subrecent geroerd.

In boring 5 is in dit pakket een fragment geglazuurd roodbakkend aardwerk waargenomen. Onder het eerddek komt een matig fijn, zwak siltig zandpakket voor met een minimaal waargenomen dikte van 30 cm. Dit zijn dekzanden of ten dele verspoelde dekzanden uit het Weichselien. In een aantal boringen (5 en 6) komen in de C-horizont roestvlekken voor (Cg-horizont). De top van dit pakket ligt tussen 50 en 110 cm -mv (0,09 en 0,69 m NAP). Archeologische indicatoren In het eerddek zijn wat restjes baksteenpuin (boringen 1, 3 en 5), glas, grind (boring 1), hout, houtskool (boring 3) en een fragment geglazuurd roodbakkend aardewerk (boring 5) aangetroffen. De baksteenresten en het aardewerk dateren uit de Nieuwe tijd. Het glas is modern (20e eeuw) en het hout, houtskool en grind is niet dateerbaar. De indicatoren in boringen 3 en 5, in het eerddek, onder bouwzand, zijn te relateren aan het voormalig gebruik als akkerland en zijn hier waarschijnlijk door bemesting terecht gekomen. Het gaat hier om een verkennend booronderzoek, dat zich richt op de bodemopbouw en mogelijke bodemverstoringen die de archeologische trefkans kunnen beïnvloeden en niet zo zeer op het onderzoeken op de aanwezigheid van archeologische vondsten en/of sporen. Het fragmentje aardewerk is in het veld gedeselecteerd, omdat het uit een akkerlaag komt en niet aan sporen of structuren is te relateren.

21677.002 versie 1

18 / 20

3.4 Conclusie veldonderzoek Het veldonderzoek heeft tot doel antwoorden te vinden op wat de bodemopbouw is binnen het plangebied en wat de gevolgen zijn van het in het plangebied aangetroffen bodemprofiel voor de gespecificeerde archeologische verwachting. Volgens het bureauonderzoek heeft het plangebied een middelhoge archeologische verwachting voor archeologische resten vanaf het Laat-Paleolithicum. Resten uit de periode Laat-Paleolithicum – Vroege Middeleeuwen worden verwacht onder een eerddek. Resten uit de Late Middeleeuwen en Nieuwe tijd worden verwacht vanaf het maaiveld in en onder een eerddek. Resten van bewoning uit het Laat-Paleolithicum en het Mesolithicum worden alleen verwacht als het gebied droog genoeg is geweest voor podzolisatie en er een (grotendeels) intacte podzolbodem aanwezig is. Resten van bewoning en landgebruik uit het Neolithicum en de Bronstijd worden verwacht als het gebied droog genoeg is geweest voor podzolisatie. Resten van bewoning en landgebruik uit de periode IJzertijd – Vroege Middeleeuwen worden verwacht als het gebied droog genoeg is geweest voor podzolisatie en er geen aanwijzingen zijn voor veenvorming. Resten van bewoning, landgebruik en infrastructuur uit de Late Middeleeuwen en Nieuwe tijd worden verwacht op grond van historische informatie.

Het veldonderzoek heeft aangetoond dat onder een pakket bouwzand (een restant van) een eerddek aanwezig is, met daaronder pleistocene zanden. In de pleistocene zanden zijn geen aanwijzingen gevonden voor podzolisatie. Alhoewel de afwezigheid van iets niet betekent dat het er nooit is geweest is het in dit geval wel waarschijnlijk, omdat het plangebied op een dekzandvlakte ligt en niet op een dekzandrug. Op basis van het booronderzoek wordt dus geconcludeerd dat het gebied altijd nat is geweest en daarmee niet geschikt voor bewoning en landbouw. Hiermee kan de verwachting voor de periode Laat-Paleolithicum – Vroege Middeleeuwen naar laag worden bijgesteld. Het booronderzoek heeft geen aanwijzingen voor veenbedekking opgeleverd, maar dit is, door de inmiddels lage verwachting, niet meer relevant voor de verwachting voor de periode IJzertijd – Vroege Middeleeuwen. De middelhoge verwachting voor resten van bewoning, landgebruik en infrastructuur uit de Late Middeleeuwen en Nieuwe tijd blijft bestaan. Archeologische resten uit deze periode worden in en onder het (restant van het) eerddek verwacht, onder een moderne ophooglaag, vanaf een diepte van 30 tot 70 cm -mv.

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij de gemeente is leidend. Bron: https://api1.ibabs.eu/publicdownload.aspx?site=Nijkerk&id=4c2e4e45-e2f1-40fd-8a2b-0b349700dc4a