2024-086 Bijlage 3 - Bestemmingsplan 'Nijkerkerveen Deelplan 3, 2023' - Bijlage 13 Onderzoek archeologie, fase 1 en 2
Tekst van het document
Bureauonderzoek en Verkennend Booronderzoek Archeologie, fase 1 en 2 Plangebied Deelplan 3, Laakweg e.o. te Nijkerkerveen, gemeente Nijkerk
Opdrachtgever Buro Ontwerp & Omgeving Dhr. J. van Luttikhuizen Velperweg 157 6824 MB Arnhem 06-39765600 j.vanluttikhuizen@ontwerpenomgeving.nl Projectnummer 202695 Kenmerk
EKU/HAMA/DIR/DPLN/202695
Eindredactie/kwaliteitscontrole Drs. E.E.A. van der Kuijl
© Hamaland Advies, Ambachtsweg 9b, 7021 BT Zelhem t.06-51873933
Paraaf
Datum 22-06-2021
Project : BO en IVO Archeologie Plangebied Deelplan 3, Laakweg e.o. te Nijkerkerveen Kenmerk : EKU/HAMA/DIR/DPLN/202695
Colofon
Opdrachtgever
Buro Ontwerp & Omgeving
Project
Bureauonderzoek en Verkennend Booronderzoek Archeologie fase 1 en 2, Plangebied Deelplan 3, Laakweg e.o. te Nijkerkerveen
Projectnummer
202695 (BO) en 202733 (IVO fase 1 en fase 2)
Titel
Bureauonderzoek en Verkennend Booronderzoek Archeologie fase 1 en 2, Plangebied Deelplan 3, Laakweg e.o. te Nijkerkerveen, gemeente Nijkerk
Datum en versie
22-06-2021, versie 2.3 (bureauonderzoek: definitief, veldonderzoek: concept)
Auteurs
Drs. E.E.A. van der Kuijl, ing. R. de Graaf (dtp) en D. Woolschot MSc
Redactie
Drs. E.E.A. van der Kuijl – (Senior KNA archeoloog / Senior KNA prospector)
Afbeelding voorzijde:
Luchtfoto (maps.google.nl) met het plangebied in het rode kader
© Hamaland Advies, Ambachtsweg 9b, 7021 BT Zelhem t. 06-51873933
2 van 52
Project : BO en IVO Archeologie Plangebied Deelplan 3, Laakweg e.o. te Nijkerkerveen Kenmerk : EKU/HAMA/DIR/DPLN/202695
Inhoud Samenvatting ........................................................................................................................... 4 1.
2
3
4
5
Inleiding ............................................................................................................................. 6 1.1
Inleiding en onderzoekskader .................................................................................. 6
1.2
Doel en vraagstelling van het bureauonderzoek ...................................................... 8
1.3
Werkwijze ................................................................................................................. 8
1.4
Beleidskaders ........................................................................................................... 8
1.5
Administratieve gegevens ...................................................................................... 11
Bureauonderzoek en verwachtingsmodel....................................................................... 12 2.1
Landschapsgenese ................................................................................................ 12
2.2
Historische ontwikkeling van het plangebied en directe omgeving ........................ 17
2.3
Bouwhistorische waarden ...................................................................................... 19
2.4
Archeologische waarden ........................................................................................ 19
2.5
Archeologisch verwachtingsmodel ......................................................................... 21
Verkennend Booronderzoek fase 1 ................................................................................ 22 3.1
Methode ................................................................................................................. 22
3.2
Resultaten .............................................................................................................. 22
Verkennend Booronderzoek fase 2 ................................................................................ 28 4.1
Methode ................................................................................................................. 28
4.2
Resultaten .............................................................................................................. 28
Conclusie en aanbeveling ............................................................................................... 32 5.1
Conclusie................................................................................................................ 32
5.2
Selectieadvies ........................................................................................................ 32
5.3
Besluit ..................................................................................................................... 32
5.4
Voorbehoud ............................................................................................................ 33
Gebruikte literatuur ................................................................................................................. 34 BIJLAGEN .............................................................................................................................. 35
© Hamaland Advies, Ambachtsweg 9b, 7021 BT Zelhem t. 06-51873933
3 van 52
Project : BO en IVO Archeologie Plangebied Deelplan 3, Laakweg e.o. te Nijkerkerveen Kenmerk : EKU/HAMA/DIR/DPLN/202695
Samenvatting
Hamaland Advies heeft in opdracht van Buro Ontwerp & Omgeving een archeologisch bureauonderzoek en verkennend booronderzoek uitgevoerd voor het plangebied Deelplan 3 te Nijkerkerveen, gemeente Nijkerk (zie Afbeelding 1). Het plangebied zal worden getransformeerd tot een woonwijk met nieuwbouwwoningen. Binnen de contouren van het huidige plangebied liggen een aantal erven die al ontwikkeld zijn en daarom in dit onderzoek niet onderzocht hoeven te worden. De oppervlakte van het plangebied, zonder de al ontwikkelde locaties, bedraagt circa 18,627 hectare. De toekomstige bodemverstoring is nog onbekend, maar zal minstens 80 cm-mv bedragen ten behoeve van vorstvrij funderen en het aanleggen van kabels en leidingen. In het bestemmingsplan Nijkerkerveen en Holkerveen ligt het plangebied in een zone met een dubbelbestemming Waarde – Archeologie. De aanwezige waardes zijn ‘specifieke vorm van waarde – 2’, ‘specifieke vorm van waarde – 6’ en ‘specifieke vorm van waarde – 8’. Bij meerdere waardes is de hoogste waarde leidend, waardoor in het plangebied archeologisch onderzoek uitgevoerd dient te worden bij plangebieden groter dan 250 m² en bodemingrepen dieper dan 40 cm-mv (waarde – 2). Voor waarde 6 en 8 geldt een maximale ontgravingsdiepte van 30 cm-mv en een maximale graafoppervlakte van respectievelijk 1.000 m² en 10.000 m².
1 Op de Archeologische Beleidskaart van gemeente Nijkerk ligt het plangebied in dezelfde zones zoals weergegeven in het bestemmingsplan. Dit komt vervolgens overeen met de waarden- en beleidskaart, waarop het noordelijk deel van het plangebied in een zone met dekzandwelvingen (middelmatige verwachting) ligt, het centrale deel in een zone met dekzandkoppen en –ruggen (hoge verwachting) en het overige deel van het plangebied in een zone met dekzandvlakten of –laagten (lage verwachting). Bureauonderzoek Het bureauonderzoek toont aan dat de natuurlijke ondergrond in het plangebied bestaat uit (verspoeld) dekzand (dekzandvlakte), waarop vanaf het Neolithicum een veenpakket is gevormd. Vanaf 1132 mocht het veengebied waarvan het plangebied eveneens onderdeel uitmaakte, ontgonnen worden. Historisch kaartmateriaal toont aan dat er in het plangebied mogelijk pas vanaf 1931 geen veen meer aanwezig was. Al op de Kadastrale kaart van 18111832 waren er enkele erven binnen het plangebied gelegen, welke uiteindelijk verdwenen zijn en ruimte hebben gegeven aan nieuwe erven. De oudste nog aanwezige bebouwing dateert uit 1930. Onderzoeken in de omgeving van het plangebied hebben aangetoond dat er van het veenpakket geen restanten meer aanwezig zijn – deze is dus volledig ontgonnen. Als gevolg hiervan, en van latere activiteiten, is de top van de C-horizont verstoord geraakt.
Tevens hebben deze onderzoeken aangetoond dat ten noorden en oosten van het plangebied een vlakte van ten dele verspoelde dekzanden aanwezig is. Tevens komen aan de noord- en zuidzijde van het plangebied dekzandwelvingen voor die een middelmatige archeologische verwachting hebben. Veldonderzoek fase 1 Tijdens fase 1 van het booronderzoek zijn uitsluitend verstoorde bodems aangetroffen. De bodemverstoring reikt tot minimaal 25 cm-mv (boring 94) en maximaal 150 cm-mv (boring 70). Ter plaatse boringen 140 en 164 is nog een dun pakket vergraven restveen aangetroffen, een restant van de oorspronkelijke bodemopbouw, waarbij sprake was van Hollandveen (Formatie van Nieuwkoop) op dekzand (Formatie van Boxtel, Laagpakket van Wierden). Tevens is in enkele boringen sprake van een B/C-horizont, waaruit afgeleid kan worden dat in het dekzand
1
www.ruimtelijkeplannen.nl
© Hamaland Advies, Ambachtsweg 9b, 7021 BT Zelhem t. 06-51873933
4 van 52
Project : BO en IVO Archeologie Plangebied Deelplan 3, Laakweg e.o. te Nijkerkerveen Kenmerk : EKU/HAMA/DIR/DPLN/202695
in het verleden podzolering heeft plaatsgevonden en er dus in delen van het plangebied een veldpodzol aanwezig was. Veldonderzoek fase 2 Ook tijdens fase 2 van het booronderzoek zijn uitsluitend verstoorde bodems aangetroffen. De bodem is ter plaatse van de gezette boringen tot minimaal 35 en maximaal 80 cm-mv geroerd. De top van de C-horizont, bestaande uit dekzand, is nergens meer intact. In tegenstelling tot fase 1, is er in fase 2 geen restveen aangetroffen. Wel kan aan de hand van de aanwezigheid van restanten van de podzol B (brokjes roodbruin verkit zand) in de Ap-horizonten en de intacte B-horizont in boring 84 worden geconcludeerd dat er van oorsprong sprake was van een veldpodzol. Selectieadvies Op grond van de resultaten van het uitgevoerde verkennend booronderzoek voor fase 1 en 2 wordt geen vervolgonderzoek noodzakelijk geacht. De bodem is vrijwel overal tot in de top van de C-horizont verstoord. Eventueel aanwezige vindplaatsen zijn ten tijde van de veenontginningen en de agrarische bewerking van de bodem verloren gegaan. Over de percelen die tijdens de eerste en tweede boorcampagnes nog niet onderzocht konden worden, kunnen geen uitspraken gedaan worden. De niet onderzochte delen zijn gearceerd in Bijlage 3 (boorpuntenkaart)2. Besluit Het bevoegd gezag, de gemeente Nijkerk en haar adviseur, dhr.
Milo Verhamme van het Centrum voor Archeologie van Gemeente Amersfoort hebben de resultaten van de conceptrapportage van het bureauonderzoek op 6 april 2020 getoetst, waarbij het selectieadvies is overgenomen en enkel aanvullende opmerkingen zijn gemaakt op de rapportage.3 Deze opmerkingen zijn verwerkt in deze rapportage. De resultaten van fase 1 en 2 van het verkennend booronderzoek dienen nog getoetst te worden. Voorbehoud Het uitgevoerde onderzoek is op zorgvuldige wijze verricht volgens de algemeen gebruikelijke inzichten en methoden. Het archeologisch onderzoek is erop gericht om de kans op het aantreffen dan wel vernietigen van archeologische waarden bij bouwwerkzaamheden in het plangebied te verkleinen. Wij wijzen erop dat het selectiebesluit van het bevoegd gezag af kan wijken van het selectieadvies van Hamaland Advies. Verder dient te allen tijde bij het afgeven van een omgevingsvergunning de wettelijke meldingsplicht (ex artikel 5.10 van de Erfgoedwet) kenbaar te worden gemaakt, om het documenteren van toevalsvondsten te garanderen: “Degene die anders dan bij het doen van opgravingen een zaak vindt waarvan hij weet dan wel redelijkerwijs moet vermoeden dat het een monument is (in roerende of onroerende zin), meldt die zaak zo spoedig mogelijk bij onze minister”.
Hiervoor kan de archeologisch adviseur van gemeente Nijkerk benaderd worden, Centrum voor Archeologie van Gemeente Amersfoort (CAR).
2
Ten tijde van het onderzoek was voor de betreffende percelen geen betredingstoestemming verkregen. Een deel van de percelen was in gebruik als weidegebied voor stieren en daardoor niet toegankelijk. 3 Verhamme, in bestand: Rapportage Archeologie BO Deelplan 3 plangebied 2020 te Nijkerkerveen v12_opm Milo Verhamme.pdf
© Hamaland Advies, Ambachtsweg 9b, 7021 BT Zelhem t. 06-51873933
5 van 52
Project : BO en IVO Archeologie Plangebied Deelplan 3, Laakweg e.o. te Nijkerkerveen Kenmerk : EKU/HAMA/DIR/DPLN/202695
1.
Inleiding
1.1
Inleiding en onderzoekskader Hamaland Advies heeft in opdracht van Buro Ontwerp & Omgeving een archeologisch bureauonderzoek en verkennend booronderzoek uitgevoerd voor het plangebied Deelplan 3 te Nijkerkerveen, gemeente Nijkerk (zie Afbeelding 1). Het plangebied zal worden getransformeerd tot een woonwijk met nieuwbouwwoningen. Binnen de contouren van het huidige plangebied liggen een aantal erven die al ontwikkeld zijn en daarom in dit onderzoek niet onderzocht hoeven te worden. De oppervlakte van het plangebied, zonder de al ontwikkelde locaties, bedraagt circa 18,627 hectare. De toekomstige bodemverstoring is nog onbekend, maar zal minstens 80 cm-mv bedragen ten behoeve van vorstvrij funderen en het aanleggen van kabels en leidingen. In het bestemmingsplan Nijkerkerveen en Holkerveen ligt het plangebied in een zone met een dubbelbestemming Waarde – Archeologie. De aanwezige waardes zijn ‘specifieke vorm van waarde – 2’, ‘specifieke vorm van waarde – 6’ en ‘specifieke vorm van waarde – 8’. Bij meerdere waardes is de hoogste waarde leidend, waardoor in het plangebied archeologisch onderzoek uitgevoerd dient te worden bij plangebieden groter dan 250 m² en bodemingrepen dieper dan 40 cm-mv (waarde – 2). Voor waarde 6 en 8 geldt een maximale ontgravingsdiepte van 30 cm-mv en een maximale graafoppervlakte van respectievelijk 1.000 m² en 10.000 m².
4 Op de Archeologische Beleidskaart van gemeente Nijkerk ligt het plangebied in dezelfde zones zoals weergegeven in het bestemmingsplan. Dit komt vervolgens overeen met de waarden- en beleidskaart, waarop het noordelijk deel van het plangebied in een zone met dekzandwelvingen (middelmatige verwachting) ligt, het centrale deel in een zone met dekzandkoppen en –ruggen (hoge verwachting) en het overige deel van het plangebied in een zone met dekzandvlakten of –laagten (lage verwachting). Vanwege de te verwachten overschrijding van de vrijstellingsgrens is door Hamaland Advies een KNA conform bureauonderzoek en verkennend booronderzoek uitgevoerd. Het bevoegd gezag, de gemeente Nijkerk en haar adviseur, dhr. M. Verhamme van het Centrum voor Archeologie van Gemeente Amersfoort, heeft de resultaten van de conceptrapportage van het bureauonderzoek op 6 april 2020 getoetst.5 De opmerkingen zijn verwerkt in deze versie van de rapportage. De resultaten van het veldonderzoek (fase 1 en fase 2) moeten nog getoetst worden.
4
www.ruimtelijkeplannen.nl Verhamme, in bestand: Rapportage Archeologie BO Deelplan 3 plangebied 2020 te Nijkerkerveen v12_opm Milo Verhamme.pdf 5
© Hamaland Advies, Ambachtsweg 9b, 7021 BT Zelhem t. 06-51873933
6 van 52
Project : BO en IVO Archeologie Plangebied Deelplan 3, Laakweg e.o. te Nijkerkerveen Kenmerk : EKU/HAMA/DIR/DPLN/202695
Afbeelding 1: Topografische kaart met de situering van het plangebied in het rode kader (kaart 1:50000 Pdok).
Afbeelding 2: Topografische kaart met de situering van het plangebied in het rode kader (kaart 1:5.000 Pdok).
© Hamaland Advies, Ambachtsweg 9b, 7021 BT Zelhem t. 06-51873933
7 van 52
Project : BO en IVO Archeologie Plangebied Deelplan 3, Laakweg e.o. te Nijkerkerveen Kenmerk : EKU/HAMA/DIR/DPLN/202695
1.2
Doel en vraagstelling van het bureauonderzoek Het doel van het bureauonderzoek is het verkrijgen van inzicht in bekende en te verwachten archeologische waarden in en om het plangebied. Op basis van de verworven informatie wordt een archeologisch verwachtingsmodel voor de onderzoekslocatie opgesteld. De volgende vragen zullen, indien mogelijk, beantwoord worden: • Wat is de bodemopbouw en de vermoedelijke intactheid van het bodemprofiel binnen het plangebied? • Kunnen er archeologische vindplaatsen in het onderzoeksgebied aanwezig zijn en zo ja welke en waar (welke diepte) en in welke vorm? • Is aanvullend veldonderzoek door middel van verkennende en karterende boringen en/of proefsleuvenonderzoek noodzakelijk?
1.3
Werkwijze Het bureauonderzoek is uitgevoerd conform de eisen van de Kwaliteitsnorm Nederlandse Archeologie (protocol 4002 Bureauonderzoek KNA, versie 4.0) en bestaat uit de volgende onderdelen: 1. Afbakenen Plan- en onderzoeksgebied, vermelden overheidsbeleid, vaststellen consequenties toekomstig gebruik (KNA-LS01); 2. beschrijving van het huidig gebruik (KNA LSO2); 3. beschrijving van de historische situatie en de mogelijke verstoringen KNA LSO3); 4. beschrijving van de bekende archeologische, ondergrondse bouwhistorische en aardwetenschappelijk kenmerken (KNA LSO4); 5. het opstellen van een specifieke verwachting en formulering onderzoeksstrategie (KNA LSO5); 6. het opstellen van een standaardrapport (KNA LS06) Om tot een gefundeerd archeologisch verwachtingsmodel te komen is voor het onderzoek relevant bronnenmateriaal geraadpleegd. Door informatie uit verschillende invalshoeken samen te voegen ontstaat de mogelijkheid dwarsverbanden te leggen tussen de diverse brontypen en aan de hand hiervan een geïntegreerd archeologisch verwachtingsmodel op te stellen. De gegevens voor het bureauonderzoek ontleend aan: • • • •
1.4
Archis, het geautomatiseerde archeologische informatiesysteem voor Nederland Geomorfologisch, geologische, bodemkundig, topografisch en historisch kaartmateriaal; Archeologische rapporten en publicaties; Archeologische beleidskaart gemeente Nijkerk.
Beleidskaders Rijksbeleid In 1992 werd in Valetta door de Ministers van Cultuur van de bij de Raad van Europa aangesloten landen het 'Europees Verdrag inzake de bescherming van het Archeologisch Erfgoed', beter bekend onder de naam 'Verdrag van Malta', ondertekend. De Wet op de Archeologische Monumentenzorg is op 1 september 2007 in werking getreden. De nieuwe wet heeft zijn beslag gekregen via een wijziging van de Monumentenwet 1988, aanpassingen in de Wet op de Ruimtelijke Ordening (WRO) en enkele andere wetten en met de invoering van de Wabo (2010). Met de nieuwe Wet op de Archeologische Monumentenzorg is het accent komen te liggen op het streven naar het behoud en beheer van archeologische waarden in de bodem (in situ) en het beperken van (de noodzaak van) archeologische opgravingen. Uitgangspunt van het nieuwe beleid is tevens het principe 'de verstoorder betaalt'. Bij het
© Hamaland Advies, Ambachtsweg 9b, 7021 BT Zelhem t. 06-51873933
8 van 52
Project : BO en IVO Archeologie Plangebied Deelplan 3, Laakweg e.o. te Nijkerkerveen Kenmerk : EKU/HAMA/DIR/DPLN/202695
voorbereiden van werkzaamheden die het bodemarchief kunnen verstoren (zoals de aanleg van een weg, een nieuwe woonwijk, een bedrijventerrein), dient onderzocht te worden of daardoor archeologische resten verstoord kunnen worden. Als uit het onderzoek blijkt dat er archeologische waarden aanwezig zijn en deze niet ter plaatse behouden kunnen blijven, dan dient de initiatiefnemer van het werk de kosten te dragen die gepaard gaan met het opgraven en conserveren van de plaats. Met de introductie van de nieuwe wet zijn de kerntaken en bestuurlijke verantwoordelijkheden van gemeenten veranderd. Eén van de belangrijkste consequenties is, dat gemeenten een centrale rol is toegekend in de bescherming van archeologisch erfgoed. In de wet is bepaald, dat gemeenten door inzet van een planologisch instrumentarium het archeologisch belang dienen te waarborgen. Bescherming van het archeologisch erfgoed kan onder meer vorm krijgen door in bestemmingsplannen regels ter bescherming van bekende en te verwachten archeologische waarden op te nemen. In de regelgeving is vastgelegd dat in het kader van een omgevingsvergunning van de aanvrager geëist kan worden dat hij een rapport overlegt waarin de archeologische waarde van het te verstoren terrein voldoende is vastgesteld.
Voor de toetsing van archeologische waarden is een archeologisch bestel ontwikkeld, waarmee de archeologische waarde van een terrein bepaald kan worden door middel van een getrapt systeem van onderzoek. In het kader van het vrijstellingsbesluit volstaat in eerste instantie een bureauonderzoek en een inventariserend veldonderzoek (IVO-O). Per 1 juli 2016 is de Erfgoedwet van toepassing. De Erfgoedwet harmoniseert bestaande wet- en regelgeving, schrapt overbodige regels en legt de verantwoordelijkheid voor de bescherming van het cultureel erfgoed zoveel mogelijk bij het erfgoedveld zelf: musea, collectiebeheerders, archeologen, eigenaren en overheden. Bepaalde onderdelen van de wettelijke bescherming van het cultureel erfgoed verhuizen naar de nieuwe Omgevingswet. De vuistregel hierbij is: duiding van erfgoed in de Erfgoedwet, omgang met erfgoed in de fysieke leefomgeving in de Omgevingswet.
Provinciaal Beleid Het provinciaal beleid van Gelderland voor cultuurhistorie en archeologische monumentenzorg is vastgelegd in het Cultuur- en erfgoedprogramma6: • Erfgoedwaarden zijn inzichtelijk van natuur en landschap, buitenplaatsen en buitenplaatsrijke gebieden • Bescherming van erfgoedwaarden in natuur en landschap en buitenplaatsen is verankerd in plannen • Maatwerk in de (toepassing van) regelgeving zodat ontwikkeling mogelijk is • Investeren in de instandhouding en kwaliteit van het erfgoed van natuur en landschap en van buitenplaatsen (restauratie, functieverandering, duurzaamheidsbevordering). Ook kunst en cultuur hiervoor inzetten • Versterken van de programmatische samenwerking en afstemming met het netwerk, vergroting van het cultuurhistorisch besef en draagvlak. In de programmaperiode 2017-2020 gaat de provincie aan de slag met: − Klimaat en duurzaamheid met betrekking tot onderhoud van erfgoed in de provincie − Samenwerking met kennis- en onderwijsinstellingen zoals Universiteiten en Hogescholen over instandhoudingstechnologie (innovaties van materialen, methoden en technieken) is noodzakelijk om de onderhoudstermijn van erfgoed te verlengen en daardoor onderhoudskosten te besparen. − Archeologische en cultuurhistorische Waardenkaarten van gemeenten toegankelijk maken voor een breder publiek.
− We actualiseren de Kennisagenda Archeologie van Gelderland en samen met gemeenten de Erfgoedwet op goede wijze implementeren.
http://www.gelderland.nl/4/Hier-werkt-de-provincie-Gelderland-aan/Cultuur-en-erfgoed/Landschap-enarcheologie.html 6
© Hamaland Advies, Ambachtsweg 9b, 7021 BT Zelhem t. 06-51873933
9 van 52
Project : BO en IVO Archeologie Plangebied Deelplan 3, Laakweg e.o. te Nijkerkerveen Kenmerk : EKU/HAMA/DIR/DPLN/202695
− − − − − −
Het actief omgaan met nieuwe opgaven zoals het (laten) verrichten van onderzoek naar het vraagstuk hoe beter om te kunnen gaan met leegstand van monumentaal vastgoed. Inventarisaties groen, haalbaarheidsonderzoeken of strategische beheervisies, gemeentelijke visies Bescherming erfgoedwaarden door inzet deskundigheid en maatwerk in de regelgeving. Voor de Limes voorbereiding van de aanwijzing als Werelderfgoed Instandhouding en beleefbaar maken door afsprakenkaders met gemeenten, restauratie fysieke projecten, functieverandering en duurzaamheidsbevordering Een netwerk van alle relevante partijen zorgt voor programmatische samenwerking. De uitvoering van projecten als de Vliegende startprojecten, Kennisagenda archeologie, Landgoederen en buitenplaatsen (zie Documenten), Landgoed Sevenaer.
Gemeentelijk Beleid Met de invoering van de Wet op de Archeologische Monumentenzorg (thans Erfgoedwet) beschikt de gemeente Nijkerk over een vastgesteld archeologiebeleid. Het Centrum voor Archeologie van de Gemeente Amersfoort (CAR) ondersteunt de gemeente Nijkerk met het toetsen van vergunningsaanvragen voor bouw- en aanlegactiviteiten, archeologische rapporten. De archeologische beleidskaart en aanvullende historische en archeologische gegevens zijn gebruikt als toetsingskader voor de archeologische verwachting. Conform de archeologische waarden- en verwachtingenkaart van de gemeente Nijkerk (zie Afbeelding 3) is er sprake van een lage tot hoge archeologische verwachting voor het plangebied. In het plangebied kunnen vindplaatsen voorkomen uit de periode Prehistorie tot en met de Nieuwe Tijd.
dekzandwelvingen, middelmatige verwachting
dekzandkoppen en –ruggen, hoge verwachting
dekzandvlakten of –laagten, lage verwachting
Afbeelding 3: Uitsnede uit de waarden- en verwachtingenkaart van gemeente Nijkerk met het plangebied in het rode kader (Oosterhout, 2014)
© Hamaland Advies, Ambachtsweg 9b, 7021 BT Zelhem t. 06-51873933
10 van 52
Project : BO en IVO Archeologie Plangebied Deelplan 3, Laakweg e.o. te Nijkerkerveen Kenmerk : EKU/HAMA/DIR/DPLN/202695
1.5
Administratieve gegevens Tabel 1: Gegevens projectgebied Beheer en plaats documentatie
Hamaland Advies, Ambachtsweg 9b, 7021 BT Zelhem
Provincie, Gemeente, Plaats
Gelderland, Nijkerk, Nijkerkerveen
Toponiem
Deelplan 3
Adres
Laakweg en Nieuwe Kerkstraat
Kaartbladnummer
32B en 32E
X-, Y- coördinaten
X,Y NW
160.000 / 467.428
NO
160.282 / 466.979
ZO
160.113 / 466.723
ZW
159.701 / 466.915
Centrumcoördinaat
160.971 / 467.125
Hoogte centrumcoördinaat
3,09 m+NAP
CMA/AMK Status
N.v.t.
Archis-monumentnummer
N.v.t.
Archis-waarnemingsnummer
N.v.t.
Archis Onderzoekmeldingsnummer
4739865100
Oppervlakte plangebied
Circa 18,627 ha
Oppervlakte onderzoeksgebied
Circa 18,627 ha
Huidig grondgebruik
Grasland en deels bebouwing
Toekomstig grondgebruik
Woonwijk
Bodemtype Geomorfologie
pZn21 Hn21 3B53yc 2B53
Gooreerdgrond, leemarm en zwak lemig fijn zand Veldpodzol, leemarm en zwak lemig fijn zand Dekzandrug Vlakte van ten dele verspoelde dekzanden
Geologie
Formatie van Boxtel
Periode
Laat-Paleolithicum t/m Nieuwe Tijd
© Hamaland Advies, Ambachtsweg 9b, 7021 BT Zelhem t. 06-51873933
11 van 52
Project : BO en IVO Archeologie Plangebied Deelplan 3, Laakweg e.o. te Nijkerkerveen Kenmerk : EKU/HAMA/DIR/DPLN/202695
2
Bureauonderzoek en verwachtingsmodel
2.1
Landschapsgenese Geologie Het plangebied is gelegen in het Utrechts-Gelderse zandgebied. De basis voor dit glooiende zandlandschap werd gelegd tijdens de voorlaatste ijstijd: het Saalien (ca. 200.000 tot ca. 130.000 jaar geleden). Gedurende een groot deel van deze ijstijd was meer dan de helft van Nederland bedekt met een dik pakket landijs. Aan de randen van dit landijs werden oudere zandige afzettingen als gevolg van de voorwaartse druk en het gewicht van het ijs opgestuwd tot langgerekte stuwwallen. Plaatselijk ligt op de smeltwaterafzettingen nog een dunne laag keileem die is afgezet tijdens een hernieuwde uitbreiding van het landijs. De keileem is later grotendeels geërodeerd en neemt mede daarom nog maar een geringe oppervlakte in beslag. Nederland heeft tijdens het Kwartair tot nu toe meerdere ijstijden gekend. Tijdens de laatste fase van de voorlaatste ijstijd, het Saalien (370.000-130.000 jaar geleden), bereikte het Scandinavisch landijs zijn maximale uitbreiding in Midden-Nederland. Hierbij werden door opstuwing van de ondergrond de grote stuwwallen van de Utrechtse Heuvelrug, Veluwe, Nijmegen en het Montferland gevormd. De stuwwallen zijn ontstaan door stuwing van de ondergrond door het aanwezige landijs. Onder het ijs ontstonden aan de zuidelijke rand van de maximale ijsuitbreiding door diepte-erosie de glaciale bekkens.
De Gelderse Vallei is het glaciale bekken dat behoort bij de stuwwal van de Utrechtse Heuvelrug. Het plangebied ligt binnen het dekzandlandschap van de Gelderse Vallei. Volgens de geologische kaart is in het noordelijk deel van het plangebied sprake van de Formatie van Boxtel, Laagpakket van Wierden (Bx5); dekzand en/of het Laagpakket van Delwijnen; rivierduinzand (Bx4). Het zuidelijk deel is gekarteerd als de Formatie van Boxtel met een dek van het Laagpakket van Wierden; fluvioperiglaciale afzettingen (leem en zand) met een zanddek (Bx6) en/of het Laagpakket van Wierden (Bx5). 7 Geomorfologie Op de geomorfologische kaart8 (zie Afbeelding 4) is het noordelijk en zuidelijk deel van het plangebied gelegen op een dekzandrug (3B53yc). Daartussen, in het centrale deel, is sprake van een vlakte van ten dele verspoelde dekzanden (2M53). Bodem en grondwater De bodemkaart9 (zie Afbeelding 5) geeft weer dat in vrijwel het gehele plangebied sprake is van een gooreerdgrond in leemarm en zwak lemig fijn zand (pZn21). Alleen langs het centrale deel van de oostelijke grens is sprake van een veldpodzolgrond in leemarm en zwak lemig fijn zand (Hn21).
7
www.grondwatertools.nl Archis3 9 Archis3 8
© Hamaland Advies, Ambachtsweg 9b, 7021 BT Zelhem t. 06-51873933
12 van 52
Project : BO en IVO Archeologie Plangebied Deelplan 3, Laakweg e.o. te Nijkerkerveen Kenmerk : EKU/HAMA/DIR/DPLN/202695
Dekzandrug Bebouwde kom
Vlakte van ten dele verspoelde dekzanden
Dekzandrug
Afbeelding 4: Geomorfologische kaart met het plangebied in het rode kader (Archis3).
Bebouwde kom
Gooreerdgrond
Veldpodzol
Afbeelding 5: Bodemkaart met het plangebied in het rode kader (Archis3).
© Hamaland Advies, Ambachtsweg 9b, 7021 BT Zelhem t. 06-51873933
13 van 52
Project : BO en IVO Archeologie Plangebied Deelplan 3, Laakweg e.o. te Nijkerkerveen Kenmerk : EKU/HAMA/DIR/DPLN/202695
In het plangebied is sprake van twee grondwaterstanden.10 Het noordelijk deel van het plangebied is gekarteerd als grondwatertrap VI, waarbij het grondwater in de winter (gemiddeld hoogste grondwaterstand) tussen 40-80 cm-mv voorkomt en in de zomer (gemiddeld laagste grondwaterstand) dieper dan 120 cm-mv staat. In de rest van het plangebied is sprake van grondwatertrap Vb. In de winter komt het grondwater tussen 25-40 cm-mv voor, terwijl het in de zomer op meer dan 120 cm-mv staat. Hoogte Op het Actueel Hoogtebestand Nederland (zie Afbeelding 7) heeft het maaiveld plangebied een hoogte van circa 3,09 m+NAP. De hoogte van het plangebied komt overeen met de hoogte van de directe omgeving ervan. Op grotere schaal blijkt dat de maaiveldhoogte naar het oosten en zuiden langzaam oploopt.
Afbeelding 6: Hoogtekaart met het plangebied binnen het rode kader (AHN3).
10
http://maps.bodemdata.nl
© Hamaland Advies, Ambachtsweg 9b, 7021 BT Zelhem t. 06-51873933
14 van 52
Project : BO en IVO Archeologie Plangebied Deelplan 3, Laakweg e.o. te Nijkerkerveen Kenmerk : EKU/HAMA/DIR/DPLN/202695
Afbeelding 7: Detail van de hoogtekaart met het plangebied binnen het witte kader (AHN3).
Gaafheid bodem In het plangebied kan als gevolg van ontginningen van veen en agrarische bewerking van de bodem een bodemverstoring opgetreden zijn. Daarnaast kan de bodem tijdens het aanleggen en verwijderen van erven inclusief bebouwing tot nog onbekende diepte verstoord zijn geraakt. Milieu- en geotechnische gegevens In het Bodemloket11 staan voor het plangebied meerdere milieukundige onderzoeken gemeld, waarvan de status onbekend is. In het Dinoloket12 (zie Afbeelding 8) zijn in de nabijheid van het plangebied meerdere boringen geregistreerd. Boring B32E0565 staat op 250 meter oostelijk. Tot 40 cm-mv is er matig fijn, matig humeus dekzand van de Formatie van Boxtel, Laagpakket van Wierden aanwezig. Daaronder is sprake van matig fijn zand, dat vanaf 2,00 m-mv siltig is en tot het einde van de boring op 4,00 m-mv voorkomt. Dit zand wordt eveneens tot de Formatie van Boxtel gerekend. Boring B32E0500 is in het zuidoostelijk deel geboord laat exact dezelfde bodemopbouw zien als bovenstaande boring. Boring B32B0247 is op 75 meter westelijk van het plangebied doorgezet tot 22,80 m-mv. Tot 1,00 m-mv is het Laagpakket van Wierden (Formatie van Boxtel) aanwezig en ook het zand dat daaronder tot 12,10 m-mv aangetroffen is behoort hiertoe. De basis van de boring bestaat uit zand en klei van de Eem Formatie.
11 12
www.bodemloket.nl www.dinoloket.nl
© Hamaland Advies, Ambachtsweg 9b, 7021 BT Zelhem t. 06-51873933
15 van 52
Project : BO en IVO Archeologie Plangebied Deelplan 3, Laakweg e.o. te Nijkerkerveen Kenmerk : EKU/HAMA/DIR/DPLN/202695
Op 75 meter westelijk is boring B32B1089 geregistreerd. Hier is tot 110 cm-mv sprake van het Laagpakket van Wierden van de Formatie van Boxtel. Het zand is matig fijn en tot 70 cm-mv is het tevens matig humeus. Vanaf 110 cm-mv
B32B0565
B32B0247 B32B1089
B32B0500
Afbeelding 8: Uitsnede uit de kaart met ondergrondse gegevens met het plangebied in het rode kader (dinoloket.nl).
© Hamaland Advies, Ambachtsweg 9b, 7021 BT Zelhem t. 06-51873933
16 van 52
Project : BO en IVO Archeologie Plangebied Deelplan 3, Laakweg e.o. te Nijkerkerveen Kenmerk : EKU/HAMA/DIR/DPLN/202695
2.2
Historische ontwikkeling van het plangebied en directe omgeving In de Middeleeuwen vormde Nijkerkerveen samen met Hoevelakerveen het Grauwe Veen, dat vanaf 1132 ontgonnen mocht worden. De Laak, die later gegraven werd, vormde de grens tussen beide venen. Deze watergang bevindt nog steeds direct ten zuiden van de Laakweg, en in het verlengde daarvan, en ligt daarmee dus direct ten zuiden van het plangebied. De turf die uit het veen van Nijkerkerveen gestoken werd, voorzag het stadje Nijkerk lange tijd van brandstof. De nederzetting zelf was arm en tevens was het een grensgebied en toevluchtsoord voor mensen die aan illegale praktijken hadden deelgenomen. In 1847 werd een christelijke school opgericht, wat zorgde voor een positieve ontwikkeling in het dorp. In de loop van de 20e eeuw is Nijjkerkerveen een welvarende gemeenschap geworden. 13 Tabak bleef lange tijd het belangrijkste gewas. Het plangebied is op historische kaarten als volgt aangegeven: Op de Kadastrale Minuutplan van 1811-1832 (zie Afbeelding 9) is het plangebied gelegen in een groot veen-heidegebied. In deze periode staat het veengebied bekend onder de naam Het Wester Veen. Binnen het plangebied zijn in het noordelijk en westelijk deel twee kleine panden aanwezig. Het gaat hier om perceel 387, 389. In de OAT is dit erf respectievelijk eigendom van Evert Elbersen Waller (387) en Hendrik Wijnen (391).
In het stamboomregister14 is de naam Evert Elbersen Waller bekend zonder gegevens over geboorte en sterven. Zijn zoon Johannes is geboren in 1807. Aannemelijk is dat Evert aan het einde van de 18 e eeuw is geboren. Van Hendrik Wijnen is zijn trouwdatum 5 december 1801 bekend. 15 Ook voor hem is aannemelijk dat hij aan het einde van de 18e eeuw is geboren. Verdere gegevens over de erven ontbreken. Aannemelijk is dat het om kleine niet significante erven gaat in het in ontginning zijnde veengebied. Langs de noordelijke grens van het plangebied is de Votsteeg, de huidige Nieuwe Kerkstraat, aanwezig. In het zuiden is de Laakweg, op de kaart zonder naam weergegeven, ook al aanwezig. Voor vrijwel alle percelen is aangegeven dat het landgebruik veengrond/heide is. Sommige percelen zijn bouwland zonder verder gewasbeschrijving. Onbekend is dus of dit bouwland in gebruik is voor de tabaksteelt. Bekend is dat tabak in de omgeving van Nijkerk vanaf ongeveer halverwege de 17e eeuw tot omstreeks 1850 lange tijd het belangrijkste gewas was. 16 De kaart van 1870 (zie Afbeelding 10) laat zien dat er in grote lijnen weinig veranderd in het plangebied, hoewel er een paar huizen met erven bij komen. Ook zijn er nu wegen die van grofweg noord naar zuid door het plangebied lopen en die de huidige Laakweg en Nieuwe Kerkstraat met elkaar verbinden.
Pas vanaf 1931 (zie Afbeelding 11) zijn er weer veranderingen zichtbaar binnen het plangebied. Een aantal erven verdwijnen en elders zijn nieuwe erven met bebouwing ontstaan. De percelen zijn groter geworden en lijken niet meer uit veen te bestaan. Vanaf dit moment veranderd er weinig aan het plangebied en is feitelijk al sprake van de huidige situatie. Op de Indicatieve Kaart voor Militair Erfgoed (IKME) is het plangebied gelegen in een geheel Nederland omvattende zone waarin resten van kleinere objecten verwacht kunnen worden. Het gaat daarbij onder andere om veldgraven, crashlocaties en onderduikholen. Ten westen van het plangebied was de Duitse Pantherstellung gelegen, welke door de Duitsers is aangelegd voor de verdediging naar het zuidwesten, en later in de oorlog tegen het oosten. Ten opzichte van 1931 zal de bebouwing in het noordelijk deel van het plangebied in 1960 en 2009 herbouwd worden, terwijl de bebouwing in het oostelijk deel van het plangebied volgens het BAG-register uit 1960 dateert.
13
https://mijngelderland.nl/inhoud/canons/nijkerk/nijkerkerveen https://www.genealogieonline.nl/stamboom_kueter/I73946.php 15 https://www.genealogieonline.nl/database-schaap/I8019.php 16 Van der Bie, R.J. 'Bekommering en ongewraakte vreugd', tabaksteelt in Nijkerk (ca. 1635-1900) 14
© Hamaland Advies, Ambachtsweg 9b, 7021 BT Zelhem t. 06-51873933
17 van 52
Project : BO en IVO Archeologie Plangebied Deelplan 3, Laakweg e.o. te Nijkerkerveen Kenmerk : EKU/HAMA/DIR/DPLN/202695
391
387
Afbeelding 9: Uitsnede uit de Kadastrale minuutplan 1811-1832 met de globale locatie van het plangebied in het rode kader (beeldbank.cultureelerfgoed.nl).
Afbeelding 10: Situatie 1870 met het plangebied in het rode kader (topotijdreis).
© Hamaland Advies, Ambachtsweg 9b, 7021 BT Zelhem t. 06-51873933
18 van 52
Project : BO en IVO Archeologie Plangebied Deelplan 3, Laakweg e.o. te Nijkerkerveen Kenmerk : EKU/HAMA/DIR/DPLN/202695
Afbeelding 11: Situatie 1931 met plangebied in het rode kader (topotijdreis).
Conclusie Op basis van historische informatie en cartografisch onderzoek blijkt dat de ontginningen in het veengebied vanaf 1132 toegestaan waren. Op de historische kaarten ligt het plangebied tot vermoedelijk 1931 nog in een veengebied, waarbij wel sprake is van ontginningen (percelering). Al op de kadastrale kaart van 1811-1832 zijn op een aantal locaties in het plangebied erven en bebouwing aanwezig, welke in de loop der tijd weer verdwenen zijn terwijl er elders nieuwe erven ontstonden. De oudst aanwezige bebouwing die nu nog aanwezig is dateert uit 1930.
2.3
Bouwhistorische waarden Op grond van het uitgevoerde cartografisch onderzoek blijkt dat het plangebied tot 1952 onbebouwd is geweest. In het plangebied zijn dan ook geen andere relevante bovengrondse en ondergrondse bouwhistorische waarden te verwachten dan gemeld in voorliggend onderzoek.
2.4
Archeologische waarden Het plangebied zelf maakt alleen onderdeel uit van de onderzoekslocatie voor de archeologische beleidskaart. RAAP heeft in 2007 een bureauonderzoek (2179340100) uitgevoerd, op basis waarvan de beleidskaart opgesteld is. In een straal van 500 meter rondom het plangebied staan de volgende onderzoeken gemeld (zie Afbeelding 12):
© Hamaland Advies, Ambachtsweg 9b, 7021 BT Zelhem t. 06-51873933
19 van 52
Project : BO en IVO Archeologie Plangebied Deelplan 3, Laakweg e.o. te Nijkerkerveen Kenmerk : EKU/HAMA/DIR/DPLN/202695
2338027100 4552105100 2355920100 2355945100
4587025100 2727054100 Kogelpot LME
2179340100
Afbeelding 12: Uitsnede uit de kaart met onderzoeksmeldingen met het plangebied in het rode kader (Archis3).
•
•
•
Op 430 meter ten noorden heeft ADC in 2011 een verkennend booronderzoek 17 uitgevoerd (2338027100). Op gemiddeld 100 cm-mv en dieper is sprake van intact dekzand (Formatie van Boxtel, Laagpakket van Wierden). Daarboven is een circa 50 centimeter dikke menglaag, waarin de top van de C-horizont is opgenomen, aanwezig. De bouwvoor is hierboven aanwezig. De bodem is dusdanig verstoord dat er geen archeologische resten meer verwacht worden. Daarnaast wordt verwacht dat gezien de natte omstandigheden, het plangebied in het verleden ongeschikt was voor (permanente) vestiging. ADC adviseert om het plangebied vrij te geven. Op 500 meter ten noordwesten heeft ADC in 2017 een bureau- en verkennend booronderzoek18 (4552105100) uitgevoerd. Het betreft de deellocatie Van Rootselaarstraat 7. In het deelgebied is sprake van verspoeld dekzand, waarin leembrokjes voorkomen. In het relatief slecht gesorteerde dekzand komen tevens plantenresten voor. De bodem is hier dieper verstoord. De inspoeling met humus is waarschijnlijk afkomstig uit een bovenliggend (nu verdwenen) veenpakket. De bodem is tot 40 à 120 cm-mv verstoord en daarmee is de top van de C-horizont verstoord. Tevens was het plangebied in een lager gelegen, nat deel van het landschap gelegen. Op 480 meter ten noordoosten heeft Econsultancy in 2012 19 een bureauonderzoek (2355920100) en booronderzoek (2355945100) uitgevoerd.
In het beschikbare rapport is het hoofdstuk ‘booronderzoek’ niet geschreven. Derhalve is onbekend of het booronderzoek uitgevoerd is en wat de resultaten daarvan zijn. In de verwachtingstabel die in het bureauonderzoek opgenomen is, is aangegeven dat er een hoge verwachting geld voor resten uit het Paleolithicum tot en met het Neolithicum. Deze resten komen in de top van de dekzandafzettingen voor. Voor de Bronstijd geldt een middelhoge verwachting. Deze resten worden op hetzelfde niveau verwacht. Uit de IJzertijd en Middeleeuwen kunnen in het ontgonnen veenpakket vondsten voorkomen in verstoorde context, maar de verwachting hierop is laag. Voor de Nieuwe tijd (na de veenontginningen)
17
Van Rooij, 2011 Holl, 2017 19 Ten Broeke, 2012 18
© Hamaland Advies, Ambachtsweg 9b, 7021 BT Zelhem t. 06-51873933
20 van 52
Project : BO en IVO Archeologie Plangebied Deelplan 3, Laakweg e.o. te Nijkerkerveen Kenmerk : EKU/HAMA/DIR/DPLN/202695
•
•
2.5
is er in de top van de dekzandafzettingen weer een hoge verwachting voor archeologische resten. Op 500 meter ten oosten heeft ADC in 2018 een bureau- en verkennend booronderzoek20 uitgevoerd (4587025100). De natuurlijke ondergrond bestaat uit dekzand waarin geen aanwijzingen zijn aangetroffen voor bodemvorming. In het relatief slecht gesorteerde zand komt vaak grind voor en het pakket is geïnterpreteerd als verspoeld dekzand. Dit pakket is echter verstoord. In de bouwvoor komt mogelijk een restant van de afdekkende veenlaag voor die vanaf het Neolithicum in het plangebied gevormd is. Archeologische resten worden niet meer verwacht. Aan de Nijkerkerstraat, ca. 600 meter ten westen van het plangebied is een vondst met nummer 2727054100 in 1978 een kogelpot – standring uit de late Middeleeuwen B geregistreerd
Archeologisch verwachtingsmodel Op grond van de bekende geologische, landschappelijke, aardkundige, archeologische en historische gegevens in en rond het plangebied kan de archeologische verwachting worden bepaald. Dekzandvlakten en -laagten komen met name voor in de lagere delen van het landschap. Ze worden gekenmerkt door lage grondwatertrappen (III, IV en V) en bodems die kenmerkend zijn voor natte omstandigheden zoals beekeerdgronden en vlakvaagronden. Op de overgang naar hogere terreinen komen gooreerdgronden voor. Dekzandvlakten en laagten zijn in het verleden minder geschikt geweest voor bewoning. Het merendeel van de bekende archeologische vindplaatsen in de laagten dateert uit de Late Middeleeuwen en/of Nieuwe tijd. In de directe omgeving van het plangebied is langs een weg laatmiddeleeuwse kogelpot aangetroffen. Verdere vondsten zijn niet geregistreerd. Onderzoeken in de omgeving hebben aangetoond dat de bodem door bebouwing, ontginning en agrarische bewerking, in alle gevallen tot in de top van de C-horizont (dekzand) verstoord is en dat het oorspronkelijke aanwezige veenpakket verdwenen (ontgonnen/afgegraven) is. De gespecificeerde archeologische verwachting voor het plangebied is opgenomen in Tabel 2.
Indien er archeologische vindplaatsen aanwezig zijn in het plangebied, dan komen deze direct onder de huidige bouwvoor voor tot in de top van het pleistocene zand, mits deze nog intact is. Organische resten en bot zullen door de afwisselend natte-droge en zure bodemomstandigheden slecht zijn geconserveerd. Andere typen indicatoren zoals aardewerk en houtskool zijn waarschijnlijk matig goed geconserveerd. Tabel 2: Archeologische verwachting plangebied Periode
Verwachting
Verwachte vindplaatstypen
Verwachte grondlaag (diepte)
Late Middeleeuwen (na de ontginningen) - Nieuwe Tijd
Hoog
Afvaldumps, haardkuilen, infrastructuur (zandpaden), oude percelleringen, restanten van ontginningen, restanten van (oude) erven
In en direct onder de bouwvoor in de top van het dekzand tot ca 40 cm-mv
IJzertijd – Vroege Middeleeuwen (vóór de ontginningen) Bronstijd
Laag
In het ontgonnen veenpakket (indien nog restanten aanwezig zijn) vanaf 40cm-mv In de top van het dekzand vanaf 40cm-mv
PaleolithicumNeolithicum
Hoog
Nederzettingsterreinen, grafvelden, resten van ijzerbewerking, dumps, meilers Nederzettingsterreinen, urnenvelden resten van ijzerbewerking, grafheuvels, meilers, dumps Nederzettingsterreinen, jachtkampen, haardplaatsen/haardkuilen, vuursteenstrooiingen
Middelhoog
In de top van het dekzand vanaf 40cm-mv 21
20
Holl, 2018 Vuursteenvindplaatsen en nederzettingscontexten (sporenvlakken) met weinig vondstmateriaal zijn echter niet of nauwelijks op te sporen met verkennende boringen. Verkennende boringen zijn alleen bedoeld om de mate van intachtheid van de bodem te bepalen. Bij een intacte bodem en bij vervolgonderzoek (karterende fase) zal de onderzoeksmethodiek verder afgestemd worden op de verwachting (conform RAAP-rapport 1000). 21
© Hamaland Advies, Ambachtsweg 9b, 7021 BT Zelhem t. 06-51873933
21 van 52
Project : BO en IVO Archeologie Plangebied Deelplan 3, Laakweg e.o. te Nijkerkerveen Kenmerk : EKU/HAMA/DIR/DPLN/202695
3
Verkennend Booronderzoek fase 1
3.1
Methode De eerste fase van het verkennend booronderzoek is op 5 oktober 2020 uitgevoerd door E.E.A. van der Kuijl (senior KNA archeoloog / senior KNA prospector) met ondersteuning van D. Woolschot MSc (junior archeoloog), dhr. R. de Graaf (veldmedewerker), dhr. M. Nap (veldmedewerker) en dhr. I.W. Straver (veldmedewerker) conform de eisen van de KNA versie 4.1, het Plan van Aanpak, de geldende SIKB-leidraden (Tol et al, 2012) en de BRL SIKB 4003. In totaal zijn in fase 1 van het booronderzoek 130 boringen gezet. Boring 3 tot en met 9, 84, 85, 178, 179 en 180 zijn niet gezet vanwege de aanwezigheid van stieren op deze percelen. Boringen 13, 22, 23, 29, 30, 36 tot en met 40, 43 tot en met 46, 59 tot en met 66, 72 tot en met 75, 79, 82, 112, 113, 146 tot en met 153 en 171 tot en met 175 zullen in een tweede boorcampagne (fase 2) gezet worden, indien voor deze percelen alsnog betredingstoestemming verkregen wordt22. De boringen zijn vooraf conform het boorplan met RTK GPS uitgezet en gemarkeerd met houten piketten door dhr. S. Nijland van Civicon en gemarkeerd met houten piketten. De boorpunten zijn direct met RTK-GPS ingemeten (X-, Y- en Z-coördinaten). De boringen zijn doorgezet tot minimaal 25 centimeter in de natuurlijke ondergrond. Het opgeboorde sediment is in het veld bodemkundig beschreven conform de NEN 5104 en de bodemclassificatie volgens De Bakker en Schelling (1989).
Hoewel dat niet noodzakelijk is in de verkennende fase zijn de afzonderlijke bodemlagen gezeefd over een metalen zeef met een maaswijdte van 4 millimeter om eventuele archeologische indicatoren te kunnen traceren. Voor de ligging van de boorpunten en de X-, Y-, en Z-coördinaten van de boorpunten wordt verwezen naar Bijlage 3. De resultaten van de boringen (de boorbeschrijvingen) zijn opgenomen in Bijlage 4. Een verstoringsdieptekaart/Top-C-kaart is bijgesloten als Bijlage 5.
3.2
Resultaten Tijdens het booronderzoek zijn uitsluitend verstoorde bodems aangetroffen. De bodemverstoring reikt tot minimaal 25 cm-mv (boring 94) en maximaal 150 cm-mv (boring 150). Ter plaatse boringen 140 en 164 is nog een dun pakket vergraven restveen aangetroffen, een restant van de oorspronkelijke bodemopbouw, waarbij sprake was van Hollandveen (Formatie van Nieuwkoop) op dekzand (Formatie van Boxtel, Laagpakket van Wierden). Tevens is in enkele boringen sprake van een B/C-horizont, waaruit afgeleid kan worden dat in het dekzand podzolering heeft plaatsgevonden en er oorspronkelijk dus een inspoelingshorizont aanwezig was in de top van het dekzand. Op grond van de onderzoeksresultaten kunnen de onderzoeksvragen uit het Plan van Aanpak als volgt beantwoord worden: 1. Wat is de bodemopbouw binnen het plangebied? In geen van de boringen is sprake van een intacte bodemopbouw. Onder de graszode en de bouwvoor is sprake van een menglaag. In de meeste boringen is de (oorspronkelijke) bouwvoor vermengd met de natuurlijke ondergrond (C-horizont) die uit dekzand bestaat, resulterend in een A/C-horizont. In een aantal boringen heeft er vermenging plaatsgevonden van de inspoelingslaag (B-horizont) en de C-horizont (B/C-horizont) of van de oorspronkelijke bouwvoor, de inspoelingslaag en de natuurlijke ondergrond (A/B/C-horizont). Onder deze 22
Op het moment van uitvoering van fase 1 was er nog geen overeenstemming tussen de opdrachtgever en de grondeigenaren over de betreding van deze percelen.
© Hamaland Advies, Ambachtsweg 9b, 7021 BT Zelhem t. 06-51873933
22 van 52
Project : BO en IVO Archeologie Plangebied Deelplan 3, Laakweg e.o. te Nijkerkerveen Kenmerk : EKU/HAMA/DIR/DPLN/202695
menglagen is in alle boringen de C-horizont aangetroffen, bestaande uit fijn dekzand (Formatie van Boxtel, Laagpakket van Wierden), waarin in een enkel geval sprake is van fijne kiezels. Getuige de aanwezigheid van restanten van een B-horizont (boring 90) en de aanwezigheid van een B/C-horizont in meerdere boringen kan vastgesteld worden dat er van oorsprong in delen van het plangebied sprake was van een veldpodzol. In boring 140 en 164 is een pakket veraard restveen (A/C-horizont) aangetroffen op een diepte van respectievelijk 100 tot 130 cm-mv en 50 tot 85 cm-mv. In enkele andere boringen zijn in de bouwvoor (Ap-horizont) of de menglaag brokjes veraard veen aanwezig. De aanwezigheid van deze veenrestanten geeft aan dat het plangebied oorspronkelijk begroeid was met veen. Op basis van het bureauonderzoek en de resultaten van het veldwerk kan geconcludeerd worden dat het plangebied tijdens de jonge veenontginningen ontgonnen is (19e/20ste eeuw). 2. Wat is de mate van intactheid van het bodemprofiel binnen het plangebied? In geen van de boringen is een intact bodemprofiel aangetroffen. Veenontginningen en agrarische bewerking van de bodem (ploegen en egaliseren) hebben geleid tot een verstoring van de bodem tot in de top van de C-horizont.
Ter plaatse van de in het plangebied aanwezige wegbermen en paardenbakken (paddocks) heeft de bodemverstoring nog dieper plaatsgevonden, tot een diepte van maximaal 150 cm-mv (boring 70). 3. Zijn, daar waar de bodem intact is, archeologische indicatoren aangetroffen die kunnen wijzen op de aanwezigheid van een archeologische vindplaats in het onderzoeksgebied? Zo ja, wat is de aard en diepteligging ervan? Ter plaatse van fase 1 van het verkennend booronderzoek zijn geen intacte bodems aangetroffen. Er zijn echter wel een tweetal vondstnummers uitgedeeld aan vondsten uit de bouwvoor en een verstoorde laag (zie Tabel 3). Deze vondsten wijzen niet op een vindplaats, maar onderschrijven dat er in het plangebied sprake is van jonge veenontginningen. Tabel 3: Vondsten verkennend booronderzoek fase 1
Vondstnr. 1
Boring 10
Diepte en horizont 10-35; Ap1
2
68
30-40; A/C
Omschrijving Wandfragment roodbakkend aardewerk met loodglazuur 1 wandfragment roodbakkend aardewerk (terracotta), rood/oranje 1 wandfragment roodbakkend aardewerk, donkerrood
© Hamaland Advies, Ambachtsweg 9b, 7021 BT Zelhem t. 06-51873933
Datering NT NT
23 van 52
Project : BO en IVO Archeologie Plangebied Deelplan 3, Laakweg e.o. te Nijkerkerveen Kenmerk : EKU/HAMA/DIR/DPLN/202695
Afbeelding 13: Vondsten verkennend booronderzoek fase 1
4. In welke mate stemmen de resultaten overeen met de verwachtingen? De verwachte bodemopbouw op basis van het bureauonderzoek komt overeen met de daadwerkelijke bodemopbouw. De basis van het bodemprofiel bestaat uit dekzand (Formatie van Boxtel, Laagpakket van Wierden). Plaatselijk is sprake een veldpodzol, die echter door ontginning van het bovenliggene veenpakket opgenomen is in de bouwvoor. Vanwege de grote mate van bodemverstoring als gevolg van de veenontginnig is het niet mogelijk vast te stellen of in delen van het plangebied de verwachte gooreerdgrond aanwezig was. Aan de hand van historisch kaartmateriaal is te herleiden dat de veenontginning in het plangebied rond 1931 afgerond is. Dit is overeenkomstig met de resultaten van het veldwerk, waaruit blijkt dat er sprake is van jonge veenontginningen, waarbij ook de top van de Chorizont verstoord is. Met de ontginning en het vergraven van de bodem is de kans groot dat eventuele vindplaatsen verdwenen zijn. De archeologische verwachting kan derhalve voor alle perioden bijgesteld worden naar laag. 5. Is er vervolgonderzoek noodzakelijk? Zo ja, welke methode is hiervoor het meest geschikt? Ter plaatse van de in fase 1 onderzochte delen van het plangebied wordt geen vervolgonderzoek noodzakelijk geacht. De bodem is in alle onderzochte delen tot in de top van de C-horizont verstoord.
Eventueel aanwezige vindplaatsen zijn ten tijde van de veenontginningen en de daarop volgende agrarische bewerking van de bodem verloren gegaan.
© Hamaland Advies, Ambachtsweg 9b, 7021 BT Zelhem t. 06-51873933
24 van 52
Project : BO en IVO Archeologie Plangebied Deelplan 3, Laakweg e.o. te Nijkerkerveen Kenmerk : EKU/HAMA/DIR/DPLN/202695
Afbeelding 14: Overzicht van het plangebied ter plaatse van boring 3 t/m 9, welke niet gezet konden worden vanwege de beweiding door stieren.
© Hamaland Advies, Ambachtsweg 9b, 7021 BT Zelhem t. 06-51873933
25 van 52
Project : BO en IVO Archeologie Plangebied Deelplan 3, Laakweg e.o. te Nijkerkerveen Kenmerk : EKU/HAMA/DIR/DPLN/202695
Afbeelding 15: Overzicht van het plangebied ter plaatse van boring 160. Foto genomen in noordelijke richting
Afbeelding 16: Overzicht van het plangebied ter plaatse van boring 160. Foto genomen in zuidelijke richting
© Hamaland Advies, Ambachtsweg 9b, 7021 BT Zelhem t. 06-51873933
26 van 52
Project : BO en IVO Archeologie Plangebied Deelplan 3, Laakweg e.o. te Nijkerkerveen Kenmerk : EKU/HAMA/DIR/DPLN/202695
Afbeelding 17: Overzicht van het plangebied ter plaatse van boring 160. Foto genomen in zuidwestelijke richting
Afbeelding 18: Overzicht van het plangebied ter plaatse van boring 77. Foto genomen in noordelijke richting
© Hamaland Advies, Ambachtsweg 9b, 7021 BT Zelhem t. 06-51873933
27 van 52
Project : BO en IVO Archeologie Plangebied Deelplan 3, Laakweg e.o. te Nijkerkerveen Kenmerk : EKU/HAMA/DIR/DPLN/202695
4
Verkennend Booronderzoek fase 2
4.1
Methode De tweede fase van het verkennend booronderzoek is op 18 juni 2021 uitgevoerd door E.E.A. van der Kuijl (senior KNA archeoloog / senior KNA prospector) met ondersteuning van D. Woolschot MSc (junior archeoloog), en M. Nap (veldmedewerker), conform de eisen van de KNA versie 4.1, het Plan van Aanpak, de geldende SIKB-leidraden (Tol et al, 2012) en de BRL SIKB 4003. In totaal zijn in fase 2 van het booronderzoek 12 boringen gezet. Het gaat om boring 36, 45, 62, 63, 64, 65, 79, 84, 85, 178, 179 en 180 uit het oorspronkelijke boorplan. Boring 46 en 66 zijn komen te vervallen, want voor fase 2 is met de gemeente afgesproken dat er per perceel minder boringen gezet worden dan in het oorspronkelijke boorplan vastgelegd was 23. De reden hiervoor was dat uit de resultaten van fase 1 bleek dat het plangebied volledig verstoord was. Voor fase 2 kon worden volstaan met het controleren van de bodemopbouw. Tijdens fase 2 was om twee redenen het niet mogelijk om alle resterende percelen (volledig) te onderzoeken. De reden is dat er op een aantal percelen stieren stonden en percelen niet toegankelijk waren voor onderzoek. De boringen zijn aan de hand van de perceelsgrenzen uitgezet. De boorpunten zijn met een handheld-GPS ingemeten (X- en Y-coördinaten). De boringen zijn doorgezet tot minimaal 25 centimeter in de natuurlijke ondergrond.
De NAP hoogte van het maaiveld is afgeleid van de AHN. Het opgeboorde sediment is in het veld bodemkundig beschreven conform de NEN 5104 en de bodemclassificatie volgens De Bakker en Schelling (1989). Hoewel dat niet noodzakelijk is in de verkennende fase zijn de afzonderlijke bodemlagen gezeefd over een metalen zeef met een maaswijdte van 4 millimeter om eventuele archeologische indicatoren te kunnen traceren. Voor de ligging van de boorpunten en de X-, Y-, en Z-coördinaten van de boorpunten wordt verwezen naar Bijlage 3. De resultaten van de boringen (de boorbeschrijvingen) zijn opgenomen in Bijlage 4. Een verstoringsdieptekaart/Top-C-kaart is bijgesloten als Bijlage 5.
4.2
Resultaten Tijdens fase 2 van het booronderzoek zijn vrijwel uitsluitend volledig verstoorde bodems aangetroffen. Alleen in boring 84 is een B-horizont waargenomen, hoewel de overgang naar de onderliggende C-horizont scherp was. De bodemverstoring in fase 2 van het onderzoek reikt tot minimaal 35 cm-mv (boring 36) en maximaal 80 cm-mv (boring 45 en 65). In tegenstelling tot fase 1 van het booronderzoek, is in de huidige fase geen restveen aangetroffen. Het gehele natuurlijke bodemprofiel bestaat uit dekzand (Formatie van Boxtel, Laagpakket van Wierden). Op grond van de onderzoeksresultaten van het verkennend booronderzoek kunnen de onderzoeksvragen uit het Plan van Aanpak als volgt beantwoord worden: 1. Wat is de bodemopbouw binnen het plangebied? In geen van de boringen is sprake van een intacte bodemopbouw. Onder de bouwvoor is sprake van een menglaag of geroerd pakket. Dit geroerde pakket gaat scherp over in het onderliggende intacte dekzand van de Formatie van Boxtel, Laagpakket van Wierden. Zoals
23
N.a.v. telefonisch overleg tussen dhr. E. van der Kuijl van Hamaland Advies en dhr. M. Verhamme van CAR in week 24.
© Hamaland Advies, Ambachtsweg 9b, 7021 BT Zelhem t. 06-51873933
28 van 52
Project : BO en IVO Archeologie Plangebied Deelplan 3, Laakweg e.o. te Nijkerkerveen Kenmerk : EKU/HAMA/DIR/DPLN/202695
hierboven beschreven, is de top van de C-horizont op minimaal 35 cm-mv (boring 36) en maximaal 80 cm-mv (boring 46 en 65) aangetroffen. In boring 84 is een B-horizont waargenomen en in boring 63 was een restant van de B-horizont vermengd met antropogene lagen en de top van de C-horizont. Aan de hand van het voorkomen van deze restanten kan worden vastgesteld dat er van oorsprong sprake was van een veldpodzol. 2. Wat is de mate van intactheid van het bodemprofiel binnen het plangebied? Met uitzondering van boring 84 is in geen van de boringen een intact bodemprofiel aangetroffen. Veenontginningen en agrarische bewerking van de bodem (ploegen en egaliseren) hebben geleid tot een verstoring van de bodem tot in de top van de C-horizont. 3. Zijn, daar waar de bodem intact is, archeologische indicatoren aangetroffen die kunnen wijzen op de aanwezigheid van een archeologische vindplaats in het onderzoeksgebied? Zo ja, wat is de aard en diepteligging ervan? Tijdens fase 2 van het booronderzoek zijn er, met uitzondering van boring 84, geen intacte bodems aangetroffen. Archeologische indicatoren ontbreken eveneens in de geroerde lagen. Hierbij dient opgemerkt te worden dat het opsporen van archeologische indicatoren niet het primaire doel is van een verkennend booronderzoek. 4.
In welke mate stemmen de resultaten overeen met de verwachtingen? De verwachte bodemopbouw op basis van het bureauonderzoek komt overeen met de daadwerkelijke bodemopbouw zoals aangetroffen tijdens fase 1 en 2 van het booronderzoek. De basis van het bodemprofiel bestaat uit dekzand (Formatie van Boxtel, Laagpakket van Wierden). Plaatselijk is sprake een veldpodzol, die echter door ontginning van het bovenliggende veenpakket opgenomen is in de bouwvoor. Het veenpakket is in fase 2 van het onderzoek niet waargenomen, maar in fase 1 wel. Vanwege de grote mate van bodemverstoring als gevolg van de veenontginning is het niet mogelijk vast te stellen of in delen van het plangebied de verwachte gooreerdgrond aanwezig was. Aan de hand van historisch kaartmateriaal is te herleiden dat de veenontginning in het plangebied rond 1931 afgerond is. Dit is overeenkomstig met de resultaten van het veldwerk, waaruit blijkt dat er sprake is van jonge veenontginningen, waarbij ook de top van de Chorizont verstoord is. Met de ontginning en het vergraven van de bodem is de kans groot dat eventuele vindplaatsen verdwenen zijn. De archeologische verwachting voor het in fase 2 onderzochte deel kan derhalve voor alle perioden ook bijgesteld worden naar laag. 5.
Is er vervolgonderzoek noodzakelijk? Zo ja, welke methode is hiervoor het meest geschikt? Ter plaatse van de in fase 2 onderzochte delen van het plangebied wordt geen vervolgonderzoek noodzakelijk geacht. De bodem is, met uitzondering van boring 84, in alle onderzochte delen tot in de top van de C-horizont verstoord. Eventueel aanwezige vindplaatsen zijn ten tijde van de veenontginningen en de daarop volgende agrarische bewerking van de bodem verloren gegaan. Dit is overeenkomstig met de resultaten van fase 1 van het onderzoek.