2023-091 Bijlage - Notitie Eigenheid en Karakter van de Commissie Ruimtelijke Kwaliteit en dialooggroep 4 van Samen aan Zet (2019)
Tekst van het document
41
Wat betreft het algemene beleid voor erfgoed: - Stel integraal erfgoedbeleid op. De uitwerking van de passages over erfgoed in het coalitieakkoord, dit rapport en de input die nodig is voor de Omgevingsvisie kunnen hier gezamenlijk een aanzet voor vormen. Samen met de andere ruimtelijke belangen hoort erfgoed een vanzelfsprekende plaats in die visie te krijgen, zodat dit ook in de uitwerking van de visie in het Omgevingsplan het geval zal zijn. - Geef erfgoed een basisplaats in de Omgevingsvisie. - Maak een plan van aanpak waarin je aangeeft wat de korte, middellange en lange termijn projecten zijn, die je wilt uitvoeren om je doelen te realiseren. - Realiseer het voorgenomen beeldkwaliteitsplan bij het Landschapsontwikkelingsplan. - Actualiseer het welstandsbeleid, zodat beter rekening gehouden kan worden met erfgoed en de omgeving van monumenten. Het stimuleringsbeleid voor erfgoed is op dit moment beperkt. - In combinatie met de provinciale bijdrage, herinvoeren van de gemeentelijke bijdrage voor restauratie en onderhoud van gemeentelijke monumenten. Het faciliteren en enthousiasmeren van de gemeentelijke monumenteneigenaren is belangrijk om het draagval voor aanwijzing van gemeentelijk monument te vergroten.
- Organiseer en vergroot bewustwording en participatie van ons cultureel erfgoed door de ambities van het Museum Nijkerk en het Stoomgemaal Arkemheen om het Kenniscentrum respectievelijk het Bezoekerscentrum door te ontwikkelen financieel te ondersteunen. - Ondersteun, zowel financieel als organisatorisch, de vrijwilligers van de Open Monumentendag, de jaarlijkse dag waar erfgoed in de schijnwerpers staat. - Maak het belang van erfgoed als gemeentelijke taak duidelijk binnen het gemeentelijke apparaat.
42
43
BIJLAGE 1 De gereedschapskist Deze bijlage omvat een overzicht van instrumenten die een gemeente kan inzetten binnen de erfgoedzorg. De nadruk ligt hierbij op de maatregelen ten behoeve van gebouwd en aangelegd erfgoed, maar een groot deel van het instrumentarium kan ook aangewend worden ten behoeve van archeologische monumenten. Op sommige plaatsen is dit ook aangegeven, maar dit is niet uitputtend gebeurd.
Overzicht van instrumenten binnen de erfgoedzorg 1. Bescherming via de Erfgoedwet en de gemeentelijke erfgoedverordening De bekendste manier om erfgoed te beschermen is het aanwijzen van een gebouw, object of terrein als monument. Doel van de monumentenstatus is om dit te behouden voor de toekomst. De verschillende overheden kunnen ieder besluiten om monumenten aan te wijzen. Daarbij stellen zij regels op om ervoor te zorgen dat er in de toekomst zorgvuldig met het monument wordt omgegaan.
aangewezen en zijn er ongeveer tweehonderd monumenten aangewezen uit de periode na 1940. In Nijkerk heeft de rijksoverheid 111 gebouwde en drie archeologische rijksmonumenten aangewezen. Voor deze monumenten geldt een instandhoudingsplicht op grond van een overgangsregeling in de Monumentenwet, daarna Omgevingswet. Een omgevingsvergunning is nodig bij restauratiewerk dat meer is dan onderhoud en bij wijziging van het monument. De aanvraag wordt voorgelegd aan de Commissie Ruimtelijke Kwaliteit. Bij ingrijpende werkzaamheden wordt ook advies van de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed gevraagd. Voor onderhoud en restauratie kunnen eigenaren een beroep doen op een aantal subsidieregelingen.
Bescherming als monument (objectbescherming) Rijksmonumenten De bescherming om een gebouw, object, structuur of complex aan te wijzen als rijksmonument is een beslissing van de minister van Onderwijs, Cultuur, Wetenschap. Dit kan ook een ondergrondse structuur of complex zijn; in dat geval is het een archeologisch rijksmonument. In heel Nederland zijn op dit moment circa 62.000 gebouwde en ruim 1450 archeologische rijksmonumenten. Iedereen kan suggesties doen om iets als rijksmonument aan te wijzen, maar de minister is niet verplicht om dit verzoek officieel in behandeling te nemen. Het Rijk is van mening dat de historische (steden)bouwkunst uit de periode tot 1940 op voldoende wijze geïnventariseerd en beschermd is. De afgelopen jaren worden er dan ook nauwelijks meer gebouwde rijksmonumenten aangewezen. Wel zijn er recent nog veel archeologische monumenten
Provinciale monumenten In tegenstelling tot sommige andere provincies kent Gelderland geen provinciale monumenten. De Provincie Gelderland zet zich in het cultuurhistorisch beleid dan ook juist in voor de ondersteuning van gemeentelijk cultuurhistorisch beleid. Hierover is meer te lezen in het hoofdstuk over stimuleringsbeleid.
44
Gemeentelijke monumenten Op grond van de Gemeentewet kunnen gemeenten een eigen monumentenlijst samenstellen. Dit gebeurt via een gemeentelijke verordening, meestal erfgoedverordening of monumentenverordening genoemd. De gemeentelijke monumentenverordening is een autonoom instrument. Dat wil zeggen dat de gemeente zelf kan bepalen wat er wel en niet wordt beschermd, op welke gronden dit gebeurt en welke regels er vervolgens van toepassing zijn.
Rijksbeschermd gezicht Het Rijk kan bijzondere cultuurhistorische gebieden aanwijzen als een beschermd gezicht. Meestal spreekt men van een beschermd stads- of dorpsgezicht. De bekendste rijksbeschermde gezichten zijn de historische binnensteden in Nederland, zoals Amsterdam, Amersfoort of Harderwijk. In totaal kent Nederland 470 rijksbeschermde gezichten. Bij een beschermd gezicht wordt een beschrijving opgesteld, waarin wordt aangegeven wat de belangrijkste te beschermen waarden zijn. Het beschermen daarvan gebeurt via het bestemmingsplan, dat de betreffende gemeente opstelt. Het gaat om een zogenaamd ‘beschermend bestemmingsplan’, dat meestal een gedetailleerder bestemmingsplan is met strengere regels. De toelichting van het bestemmingsplan bevat een analyse van de te beschermen waarden. Vervolgens worden deze waarden vertaald naar de verbeelding en de planregels.
Een gemeentelijk monument is in de regel een bouwwerk, archeologische vindplaats of landschappelijke structuur die bescherming geniet vanwege bijzondere cultuurhistorische of architectonische waarde. Het gaat dus objecten en structureren die van bijzonder belang zijn voor de geschiedenis en het karakter van de gemeente. Nijkerk heeft sinds enige decennia een eigen gemeentelijke monumentlijst met 214 monumenten (201 gebouwde monumenten en 13 archeologische monumenten). Deze monumenten zijn wettelijk beschermd en kunnen alleen gewijzigd worden met een omgevingsvergunning gewijzigd na een advies van de Commissie Ruimtelijke Kwaliteit.
Voor bouwen, verbouwen of slopen binnen een rijksbeschermd gezicht gelden bijzondere regels. Deze liggen vast in de Wet Algemene Bepalingen Omgevingsrecht en in het bestemmingsplan. Vaak geldt een sloopverbod, tenzij er voor de betreffende plek een goedgekeurd plan is, waarmee de kwaliteit van het beschermde gezicht behouden blijft of versterkt wordt. De bescherming van een gebied is er vooral op gericht om de algemene structuur en kernmerken te behouden. Dit betekent niet dat alle gebouwen in dit gebied bescherming genieten, zoals bij een monument. Wel bevinden zich binnen een beschermd gezicht vaak vele monumenten en/of beeldbepalende panden.
Nijkerk kent volgens de verordening één categorie “gemeentelijk monument”. De betreffende objecten en structuren zijn in hun geheel beschermd (bij gebouwen zowel exterieur als interieur). Het is echter ook mogelijk om onderscheid te maken tussen verschillende soorten monumenten, die op een verschillende manier beschermd worden. Zo kan onderscheid gemaakt worden maken tussen panden waarbij het exterieur wel beschermd is, maar het interieur niet. Of panden waar alleen de voorgevel beschermd is, omdat het achterliggende pand geen bijzondere waarde vertegenwoordigt. Nijkerk kent dit onderscheid niet.
In de gemeente Nijkerk zijn er geen rijksbeschermde gezichten. Sinds 2012 brengt het Rijk geen nieuwe gebieden meer in procedure. Dit heeft te maken met de introductie van de verplichting om cultuurhistorie in alle bestemmingsplannen op te nemen (zie hieronder). Wel bevinden zich in Nijkerk enkele door het Rijk
45
beschermde gebieden in de vorm van historische buitenplaatsen: het gaat om Hoevelaken, Salentijn, de Berencamp.
dat er binnen een gemeentelijk beschermd gezicht een grotere mate van vergunningvrij bouwen is. Dat betekent soms dat wezenlijke waarden van een gebied soms moeilijker of niet beschermd kunnen worden. In Nijkerk bestaat in de erfgoedverordening de mogelijkheid om een beschermd gezicht aan te wijzen. Hiervan is tot op heden nog geen gebruik gemaakt.
Gemeentelijk beschermd gezicht Naast het Rijk kan ook een gemeente een gebied aanwijzen als een beschermd gezicht. Via de erfgoedverordening en het bestemmingsplan kunnen hiervoor de noodzakelijke regels worden opgesteld. Belangrijk verschil met het rijksbeschermde gezicht is
2. Bescherming via bestemmingsplan (op basis van cultuurhistorische paragraaf): Sinds 2010 is wettelijk geregeld dat gemeenten bij het opstellen van een bestemmingsplan rekening moet houden met de in het gebied aanwezige cultuurhistorische waarden. Het Besluit ruimtelijke ordening (artikel 3.1.2.5a) bepaalt dit. De gemeente is verplicht om in de toelichting van het bestemmingsplan een gemotiveerde beschrijving op te nemen van de wijze waarop rekening gehouden is met de in het gebied aanwezige cultuurhistorische waarden. Het gaat daarbij om cultuurlandschap, gebouwd erfgoed en archeologie. Cultuurhistorische waarden is hierbij een breed begrip. Het gaat zowel om sectoraal beschermde als niet-beschermde objecten en structuren. Sectoraal beschermde objecten zijn in Nijkerk met name de rijks- en gemeentelijke monumenten. Deze zijn via de Erfgoedwet resp. de erfgoedverordening beschermd. Niet (sectoraal beschermde) objecten zijn alle andere cultuurhistorisch waardevolle zaken, bijvoorbeeld karakteristieke panden, houtwallen of bijzondere verkavelingen in het landschap.
zich verhouden ten opzichte van andere (ruimtelijke) belangen. Om goed inzicht te krijgen in de cultuurhistorische rijkdommen van de gemeente heeft Nijkerk in 2016 een Cultuurhistorische Waardenkaart laten opstellen. Deze geeft een goed beeld van wat er in de gemeente is op het gebied van de archeologie en het cultuurlandschap. Bij de archeologie gaat het daarbij om bekende archeologische overblijfselen en om op grond van de kennis van het gebied te verwachten overblijfselen. Doordat zij onder de grond verborgen zitten, is het voor archeologische resten nu eenmaal niet mogelijk om zonder nader onderzoek (boren, opgravingen) om vast te stellen of er daadwerkelijk bijzondere resten aanwezig zijn. Voor de historische bouwkunst is de inventarisatie in de waardenkaart beperkt. Hier is in Nijkerk nog sprake van een omissie die aangevuld dient te worden. Analyse van de waarden Op basis van de vergaarde kennis die in de Cultuurhistorische Waardenkaart is samengebracht, kan een analyse gemaakt worden van de cultuurhistorische waarden. Zo kan bekeken worden wat de gevolgen van een bestemmingsplan zijn of kunnen zijn voor die cultuurhistorische waarden. Om onevenredige aantasting te
Weten wat je hebt Om de cultuurhistorische afweging voor een bestemmingsplan goed te kunnen maken, is een inventarisatie van het betreffende gebied nodig. Pas als je weet wat je hebt, kun je een goede afweging maken hoe belangrijk het is en hoe de cultuurhistorische waarden 46
voorkomen, worden de waarden in het bestemmingsplan verankerd met daarop gerichte regels. Het aantal bestemmingsplannen waarin cultuurhistorische waarden goed verankerd zijn, is in Nijkerk nog beperkt. Recent is wel een aanzet gedaan met het bestemmingsplan voor de binnenstad, maar helaas is cultuurhistorie op een aantal punten pas te laat in beeld gekomen bij dit plan. Bij andere bestemmingsplannen zal per bestemmingsplan gekeken moeten worden in hoeverre de bestaande regels zorgen voor een zorgvuldige omgang met cultuurhistorische waarden.
Regels voor de omgang met erfgoed Rekening houden met erfgoed betekent ook dat daartoe regels worden opgesteld in het bestemmingsplan. Dit zijn bijvoorbeeld regels voor activiteiten die (te verwachten) erfgoedwaarden kunnen verstoren. Voor dergelijke activiteiten kan een omgevingsvergunning verplicht worden gesteld. Zo kan er bij een plan worden afgewogen of dit vanuit het oogpunt van cultuurhistorie acceptabel is. Dit geldt voor de bescherming van alle soorten cultuurhistorische waarden zoals cultuurhistorisch landschap, archeologie, gebouwd erfgoed en (historische) stedenbouw. In het bestemmingsplan wordt expliciet aangegeven voor welke ingrepen een omgevingsvergunning noodzakelijk is. Een veel gebruikte regel is die van de dubbelbestemming. Daarmee kan aan een plek behalve de primaire bestemming een tweede bestemming worden meegegeven. Deze bestemming kan bijvoorbeeld zijn: “archeologische waarde” of “beschermd stadsgezicht”. Aan deze bestemmingen kunnen dan de regels gekoppeld worden die moeten zorgen voor een goede omgang met deze dubbelbestemming. Naast de dubbelbestemming zijn er specifieke planregels mogelijk die voor een bepaalde erfgoedcategorie gehanteerd kunnen worden. Zo kan een bestemming “tuin” met bijpassende regels ervoor zorgen dat een stuk grond daadwerkelijk onbebouwd en groen blijft.
Via een aanduiding kunnen zaken binnen een bepaalde bestemming specifieker geregeld worden.
Erfgoed in het bestemmingsplan Naast het gemeentelijke beleid ten aanzien van erfgoed zijn er ook erfgoedwaarden van provinciaal, nationaal of internationaal belang die de gemeente op moet nemen in het bestemmingsplan. Dit zijn werelderfgoederen (niet in Nijkerk aanwezig), gebouwde rijksmonumenten, archeologische rijksmonumenten en beschermde stads- en dorpsgezichten (niet in Nijkerk). Sommige van deze erfgoedwaarden zijn al beschermd via de Erfgoedwet zoals de gebouwde en archeologische rijksmonumenten. Vanuit de provincie geldt de provinciale molenverordening die is opgenomen in de Omgevingsverordening Gelderland. Deze zorgt ervoor dat de molenbiotoop van wind- en watermolens beschermd wordt. Borging van verschillende erfgoedcategorieën De mate en manier waarop cultuurhistorische waarden in het bestemminsplan worden geborgd zijn niet in de wet vastgelegd. Het is aan de gemeente om een goede afweging te maken. Hier is dus sprake van enige vrijheid. Dat de gemeente een zorgvuldige afweging moet maken en daarbij eerste de cultuurhistorie in een gebied goed in kaart moet brengen, is ondertussen wel bekrachtigd door jurisprudentie.
Beeldbepalende of karakteristieke panden Onze historische omgeving kent tal van panden die een bijzondere cultuurhistorische of beeldbepalende waarden. Het zijn objecten waarvan het verdwijnen een gevoelig verlies zou betekenen voor de herkenbaarheid van een straat, wijk of gebied. Denk aan een historische villa op een straathoek of een traditionele boerderij in een landschap. Zoals veel gebouwen kunnen zij in de loop der tijd op onderdelen veranderd zijn en niet meer de waarde hebben die ze in aanmerking zouden doen komen voor de status van gemeentelijk monument. 47
In tal van gemeenten zijn dergelijke panden geïnventariseerd en in kaart gebracht als beeldbepalend pand of karakteristiek pand. Vervolgens zijn deze in het bestemmingsplan aangeduid. Daarbij horen regels, waarin aangegeven is, hoe er bij ontwikkelingen met dergelijke panden kan worden omgegaan. Vaak is er een sloopregime dat regelt dat dergelijke panden niet gesloopt mogen worden, tenzij er een zorgvuldige afweging is gemaakt en gebleken is dat behoud redelijkerwijs niet gevraagd kan worden. Aanvullende regels kunnen aanwijzingen geven voor zaken als kapvorm, bouwvlak, bouwhoogte, uitbreidingsmogelijkheden.
bouwhistorische verwachtingskaart worden opgesteld. Deze geeft aan op welke plaatsen er een bijzondere kans is om waardevolle bouwhistorie aan te treffen. Het voordeel van een dergelijke kaart is dat ook aangegeven is op welke plaatsen er geen of nauwelijks verwachting is. Dat zorgt ervoor dat initiatiefnemers op die plaats sneller aan de slag kunnen. Aanleg- en sloopvergunningen Via het bestemmingsplan kunnen bijzondere waarden van objecten of structuren behouden worden. Een voorbeeld daarvan is de bijzondere kwaliteit van zandwegen in het agrarische en natuurrijke buitengebied. In het bestemmingsplan kan worden opgenomen dat het vervangen van zand door verharding of een ander materiaal alleen mogelijk is met een vergunning, waarbij ook cultuurhistorische waarden worden afgewogen.
De status beeldbepalende of karakteristieke pand is juist bedoeld om ervoor te zorgen dat panden ook behouden kunnen worden zonder dat deze de monumentenstatus krijgen. Het is zelfs denkbaar dat er op de huidige monumentenlijst panden staan, waarvoor een status als beeldbepalend pand zou voldoen.
Hetzelfde geldt voor bijvoorbeeld houtwallen of openbare groenstructuren in woonwijken. In Nijkerkse bestemmingsplannen komen dergelijke regels wel voor. Het ontbreekt echter vaak aan een regeling waarmee de cultuurhistorische waarden ook expliciet worden afgewogen in geval van een vergunningaanvraag. Om dit goed in beeld te krijgen is een nadere bestudering van de verschillende bestemmingsplannen nodig.
Bouwhistorische verwachtingskaart Sinds de implementatie van het Verdrag van Malta is in Nederland geregeld dat bekende en te verwachten archeologische waarden via het bestemmingsplan worden geborgd. Door onderzoek wordt in kaart gebracht op welke plaatsen archeologische waarden aanwezig zijn of te verwachten zijn. Op basis hiervan kan beleid worden opgesteld om ervoor te zorgen dat deze beschermd worden en niet ongemerkt kunnen verdwijnen. Dat is belangrijk omdat we vaak niet precies weten waar in de ondergrond bijzondere zaken verborgen zitten.
Specifieke aanduidingen of beperking van functies Hiervoor geldt hetzelfde als voor de aanleg- en sloopvergunningen. Door het gebruik van een bepaald of object specifiek te regelen, kun je invloed uitoefenen op het behoud ervan. Dat hoeft lang niet altijd met specifieke regels. Als een bepaalde weg een historische structuur in het landschap is, dan kun je die weg al ‘beschermen’ door hem in het bestemmingsplan alleen de functie van weg te geven. Zolang de weg een weg is, zal hij als historische lijn beleefbaar zijn.
Wat voor de bodem geldt, geldt ook voor een groot aantal gebouwen. In historische gebouwen kunnen oude resten aanwezig zijn die je aan de straatzijde niet vermoedt. Een gevel kan gemoderniseerd zijn, maar erachter kan zich nog een oudere kern bevinden, of een historische kapconstructie. Om dergelijke bijzondere zaken niet ongemerkt te verliezen, kan een
48
3. Verordeningen Algemene plaatselijke verordening Veel gemeenten hebben het reclamebeleid geregeld in de Algemene plaatselijke verordening. Door nadere eisen te stellen kan de impact van reclame op de beeldkwaliteit van de historische omgeving geregeld worden. Nijkerk heeft weliswaar deze mogelijkheid van andere eisen in de verordening opgenomen, maar maakt er geen gebruik van. Bij monumenten kunnen er via de noodzakelijke omgevingsvergunning wel eisen gesteld worden aan eventuele reclame-uitingen.
verordeningen die voor erfgoed van bijzonder belang is, is de kapverordening. Deze regelt hoe er met het aanwezig groen in de gemeente wordt omgegaan. Bij veel erfgoed is het groen onderdeel van de bijzondere waarden: de bomen langs een laan of straat, of in een waardevol park of bijzondere tuin. Sommige bomen zijn vanwege hun ouderdom waardevol erfgoed. Nijkerk kent een heldere regelgeving die gericht is op het behoud van waardevolle bomen. Bij de beoordeling van een aanvraag voor een kapvergunning wordt onder andere gekeken naar de landschappelijke waarde van de houtopstand, de waarde voor stads- en dorpsschoon, de beeldbepalende waarde en de cultuurhistorische waarde. Daarnaast is er een lijst met beschermde bomen, waarvoor in principe geen kapvergunning wordt gegeven.
Kapverordening Gemeenten hebben tal van verordeningen. Deze zijn nu nog aparte stelsels van regels. Met de Omgevingswet gaan alle verordeningen met ruimtelijke relevantie over naar het Omgevingsplan. Een van de
4. Beleidsinstrumenten Het belang van erfgoed Er zijn verschillende manieren waarop de maatschappij middels de overheid zaken voor elkaar kan krijgen. Dat kan via de wettelijke geboden en verboden, waarmee de Overheid vanwege het algemeen belang zaken dwingend oplegt. Minstens zo belangrijk en in wezen de voorkeur heeft het gebruik van beleidsinstrumenten. Daarmee kunnen door stimulering en onderlinge afspraken doelstellingen gehaald worden die voor de maatschappij van belang zijn. Het algemeen maatschappelijk belang dat hier aan de orde is, is het behoud van erfgoed, omdat het voor ons bijzondere waarde heeft en bijzondere betekenis zal hebben voor de generaties na ons. Het totaalpakket van wettelijke maatregelen en beleidsvoornemen, uitgewerkt in uitvoeringsprogramma’s en
regelingen, kan de gemeente samenstellen op basis van een specifiek op het erfgoed gericht beleid. Beleidsplan en Omgevingsvisie Veel gemeenten leggen het beleid ten aanzien van erfgoed daarom vast in een erfgoednota of beleidsplan. Een beleidsplan omvat de doelstellingen die de gemeente voor het erfgoed heeft en wat zij gaat doen om deze doelen te verwezenlijken. Zowel wettelijke als beleidsinstrumenten kunnen daarvoor worden ingezet. Recent hebben in Gelderland bijvoorbeeld Montferland, Nunspeet, Arnhem, Rheden en Ede erfgoedbeleid geformuleerd. Het erfgoedbeleid kan direct doorwerken in bepaalde regelingen, zoals een bestemmingsplan (of straks omgevingsplan), maar sterker is als dit 49
tevens een plaats krijgt in de gemeentelijke omgevingsvisie die als basis dient voor het gemeentelijke omgevingsplan. Op die manier is het erfgoedbeleid breed verankerd als gemeentelijke ambitie, waarbij ook de relatie met bijvoorbeeld landschapsbeleid gelegd kan worden.
-
Kaarten en inventarisaties Als je alles uit het verleden wilt behouden, wordt de last daarvan steeds zwaarder. Erfgoed behouden is keuzes maken: wat is belangrijk om te bewaren en wat laat je gaan? Om te kunnen kiezen, moet je weten wat je hebt. Gemeenten, provincies en rijk brengen daarom in beeld wat er voor cultuurhistorische waarden zijn of verwacht kunnen worden.
-
Dat laatste is niet onbelangrijk, want lang niet alle bijzondere resten uit het verleden zijn zichtbaar of bekend. Dat geldt in de eerste plaats voor archeologische resten die in de bodem verborgen zitten. Maar het is ook het geval voor resten van oude gebouwen die achter nieuwere gevels verborgen kunnen gaan, bijvoorbeeld een historisch interieur of een bijzondere dakconstructie. Deze laatste voorbeelden behoren tot de bouwhistorie. Op basis van wat we al weten dankzij eerder onderzoek, kan met enige waarschijnlijkheid aangeduid worden hoe groot de kans op belangrijke vondsten op een bepaalde plek: de verwachtingswaarde.
bepaalde plaats archeologische of bouwhistorische resten aanwezig zijn. Waardenkaarten. Een waardenkaart geeft aan wat het belang is van de geïnventariseerde relicten of van de te verwachten waarden. Daarmee helpt een waardenkaart om te beoordelen in welke mate het van belang is om rekening te houden met de cultuurhistorische waarden. Je kunt immers niet alles bewaren en dan is het van belang om een idee te hebben hoe belangrijk iets is. Beleidskaarten. De beleidskaart gaat nog een stapje verder: daarop kun je aangeven hoe je met bepaalde cultuurhistorische overblijfselen of verwachtingen omgaat. Zo kun je bijvoorbeeld aangeven dat in gebieden waar de archeologische verwachtingswaarde laag is, er maar een beperkte noodzaak is voor archeologisch onderzoek. De regels die je op grond van een beleidskaart opstelt, moeten opgenomen worden in een bestemmingsplan een verordening om ook daadwerkelijk te kunnen gelden.
Het is ook nog mogelijk om onderscheid te maken tussen thematische kaarten en integrale kaarten. Een thematische kaart gaat over een bepaald onderwerp, bijvoorbeeld archeologie, bouwhistorie of landschap. Een integrale kaart is erfgoedbreed. Landschapsontwikkelingsplan Binnen de gemeente Nijkerk is het landschap het grootste monument. Het landschap is ook één groot monument. Natuurlijk zijn er verschillende landschapstypes binnen de gemeente aan te treffen, maar deze zijn allemaal met elkaar verbonden en in de meeste gevallen hebben de landschapsgebieden geen scherp afgebakende scheiding, maar gaan ze in elkaar over. Binnen het lint van Slichtenhorst is dit goed te zien. Naast het bestemmingsplan voor een buitengebied is daarom een Landschapsontwikkelingsplan (LOP) van groot belang voor de cultuurhistorische waarden van het landschap. Niet alleen kun je in een LOP de verschillende
Omdat het hierbij gaat om ruimtelijk erfgoed, is de kaart bij uitstek een geschikt middel om erfgoed in beeld te hebben. Er zijn verschillende soorten kaarten die opgesteld kunnen worden. Zo is er onderscheid mogelijk tussen de volgende categorieën: - Inventarisatiekaarten. Bij inventarisatiekaarten gaat het om kaarten waarop alle bijzondere relicten uit het verleden worden aangegeven, zoals gebouwen, landschappelijke structuren en bekende archeologische vindplaatsen. - Verwachtingskaarten. Bij verwachtingskaarten gaat het om het aangeven hoe groot de verwachting is dat op een 50
kwaliteiten van het landschap beschrijven, het LOP kan ook handreikingen geven hoe er zo met het landschap kan worden omgegaan dat de cultuurhistorische kwaliteiten ervan behouden en versterkt worden. Nijkerk heeft sinds eind 2018 een nieuw LOP waar erfgoed een belangrijk element in is.
Beeldkwaliteitsplannen Beeldkwaliteitsplannen vormen een specifieke uitwerking van het welstandsbeleid voor een specifiek gebied, waarbij ook wordt aangegeven wat het ambitieniveau is. Vaak gaan ze uitgebreider in op beeldkwaliteit dan in een welstandsnota mogelijk is. Bovendien is er in beeldkwaliteitsplannen vaak meer aandacht voor de vormgeving van straten en wegen en voor de inrichting van de openbare ruimte. Daarom worden beeldkwaliteitsplannen vooral gemaakt voor bijzondere gebieden of voor nieuwbouwgebieden. In Nijkerk zijn er beeldkwaliteitsplannen voor bijvoorbeeld de binnenstad of voor Doornsteeg.
Beleid voor welstand en ruimtelijke kwaliteit Welstand gaat over de architectonische kwaliteit van een gebouw en over de wijze waarop het zich in zijn omgeving voegt. Voor erfgoed is goed welstandsbeleid cruciaal, omdat een monument nooit op zichzelf staat. De omgeving is van grote invloed op een monument. Om zorgvuldig met de omgeving van een monument om te gaan is adequaat welstandbeleid in combinatie met een goed bestemmingsplan de beste manier. Op die manier kun je zorgen voor passende bouwvormen en materialen in de buurt van waardevolle historische bebouwing. Zo kun je voorkomen dat monumenten ontsierd worden door ingrepen in de omgeving. Met het welstandsbeleid kun In de nieuwe Omgevingswet wordt nadrukkelijk benoemd dat er in het Omgevingsplan rekening moet worden gehouden met de omgeving van het monument. In veel gemeenten is dat op dit moment al in zekere mate geregeld via welstandsbeleid, waarin is vastgelegd dat bij een monument een hoog welstandsregime geldt. Maar in de praktijk is de omgeving van het monument in die gevallen nog beperkt tot het eigen perceel. Nijkerk voert een consistent welstandsbeleid en heeft daarvoor een Commissie Ruimtelijke Kwaliteit. De huidige welstandsnota is uit 2013.
Cultuurbeleid Veel gemeenten maken cultuurbeleid. Inhoudelijk is dit vaak verbonden met erfgoedbeleid. In het cultuurbeleid is namelijk vaak aandacht voor musea, erfgoed, historische verenigingen of educatie. Allemaal thema´s die sterk verbonden zijn met erfgoed. Het verbinden van cultuurbeleid en erfgoedbeleid kan meerwaarde scheppen. Aandacht voor erfgoed kan onderdeel zijn van het beleid voor musea en historische kringen. Ook kan de gemeente stimuleren dat culturele instellingen ondergebracht worden in historische gebouwen, die op die manier een goede herbestemming krijgen.
5. Stimuleringsregelingen Grofweg zijn er twee soorten nadelen die erfgoedeigenaren ervaren in de omgang met hun bezit: je mag minder en het kost meer. Hoewel deze nadelen zich niet altijd voordoen of als een bezwaar worden gezien, zijn het veel gehoorde argumenten bij mensen die
zich verzetten tegen de monumentenstatus van hun pand. En inderdaad, bij monumenten zijn bepaalde ingrepen niet mogelijk die bij een niet-monument wel kunnen. Denk alleen al aan sloop, dat bij een niet monument meestal eenvoudig te regelen is, terwijl dit bij 51
een monument in principe niet de bedoeling is: de monumentenstatus gaat uit van behoud, Ook zijn bij erfgoed de kosten van onderhoud en instandhouding vaak duurder. Er wordt vakmanschap gevraagd, er zitten meer werkuren in en soms is ook het materiaal kostbaarder. Archeologische onderzoeken kunnen veel geld kosten, waartegenover een maatschappelijke opbrengst staat, waar de initiatiefnemer geen financiële dekking van heeft.
- procedures omgevingsvergunning - bouw- en architectuurhistorische waarden - restauratietechnieken - goed opdrachtgeverschap - financieringsmogelijkheden onderhoud en restauratie - mogelijkheden om te verduurzamen met behoud van cultuurhistorische waarden.
Het is wel van belang om je te realiseren dat erfgoed lang niet het enige maatschappelijke belang is dat beperkingen oplegt aan initiatiefnemers: bijvoorbeeld ecologie, water, luchtkwaliteit of geluid kunnen beperkende randvoorwaarden voor een plek betekenen enof tot aanzienlijke kosten leiden.
Monumentencoach Een formule die eigenaren kan helpen om goed met hun monument om te gaan en geïnformeerd te worden over bouwkundige, technische en financiële zaken is het aanstellen van een monumentencoach. Deze biedt rechtstreeks begeleiding, bijvoorbeeld om ervoor te zorgen dat de eigenaar een goede opdrachtgever is en dat verschillende partijen hun werk goed op elkaar afstemmen.
In die gevallen waar de maatschappij een burger of bedrijf sterk moet beperken vanwege een algemeen belang, is het goed om te kijken of daar iets tegenover gezet kan worden. Daarbij kan het gaan om verschillende zaken: het beschikbaar stellen van kennis, het verschaffen van een subsidie of het bieden van (juridische of ontwikkel)ruimte op een ander terrein. Ook bij erfgoed spelen deze vragen en de overheid kan door middel van stimuleringsregelingen de eigenaar van erfgoed proberen te helpen dit op een goede manier te behouden en te ontwikkelen.
Financiële ondersteuning Naast het faciliteren van erfgoedeigenaren kan de gemeente er ook voor kiezen financieel bij te dragen of te compenseren voor de extra inspanningen die monumenteneigenaren moeten leveren om hun monument of ander erfgoed in goede staat te houden of te krijgen. Er zijn verscheidene maatregelen mogelijk om eigenaren financieel tegemoet te komen.
Informatie, begeleiding, kennis en kunde Meestal wordt er bij stimuleringsregelingen in de eerste plaats gedacht aan een subsidie, maar dat hoeft niet vanzelfsprekend te zijn. Erfgoedeigenaren zijn vaak ook zeer gebaat bij goede ondersteuning en informatie bij de omgang met hun vastgoed. Het is immers in het belang van iedere eigenaar om zo zorgvuldig mogelijk met haar/zijn bezittingen om te gaan. Ondersteuning van monumenteneigenaren kan op verschillende manieren plaatsvinden: door het bieden van deskundigadvies, door het voorlichten en faciliteren van eigenaren van monumenten op het gebied van:
Subsidie voor restauratie en onderhoud van monumenten Er zijn verschillende mogelijkheden voor een subsidieregeling. In Gelderland zijn veel gemeenten die subsidie geven voor restauratie/onderhoud van monumenten. Aan deze gemeentelijke subsidie is in Gelderland een provinciale koppelsubsidie verbonden. Deze bedroeg het afgelopen jaar circa 70% van de gemeentelijke bijdrage. In de inrichting van de subsidieregeling is de gemeente vrij. Er kan gekozen worden om juist veel eigenaren met een klein bedrag te ondersteunen of juist in te zetten op enkele grotere projecten die anders niet van de grond komen. 52
Een dergelijke regeling komt alleen tot stand op initiatief van de gemeente. De koppeling met provinciaal geld is een sterk punt van deze regeling.
leges. Deze regeling kan op verschillende manieren worden uitgewerkt. Zo is het mogelijk om bij monumenten geen extra leges te heffen bovenop de leges die men toch al voor bouwen verschuldigd is. Op die manier worden monumenteneigenaren financieel niet benadeeld ten opzichte van nietmonumenteneigenaren. Nog iets verder gaat de versie, waarin voor zaken die vergunningvrij zijn bij niet monumenten, er bij een monument geen leges worden gevraagd. Ook daar gaat het erom een beperking voor een monumenteneigenaar niet financieel te belasten. Zeker voor kleinere aanpassingen is het kwijtschelden van leges een sympathiek voorstel. Het is echter geen maatregel die stimuleert tot onderhoud van monumenten (dat toch al vergunningvrij is).
Subsidie voor waardevolle landschapselementen Naast subsidie voor gebouwen kan ook overwogen worden om eigenaren te ondersteunen die waardevolle elementen in het landschap in stand houden of verbeteren. Een dergelijke subsidie kan heel goed via het uitvoeringsprogramma van het Landschapsontwikkelingsplan (LOP) worden gerealiseerd. Via het LOP kunnen verschillende doelstellingen op het gebied van erfgoed, ruimtelijke kwaliteit en ecologie met elkaar verbonden worden. Een dergelijke regeling komt tot stand op initiatief van de gemeente.
Korting WOZ Over de financiële waarde van monumenten is wel eens discussie. Makelaars willen nog wel eens stellen dat de monumentenstatus slecht is voor de waarde van een pand. Er is echter geen onderzoek dat deze conclusies ondersteunt en rechterlijke uitspraken in zaken over bezwaren tegen de aanwijzing van een monument hebben dit argument ook niet gehonoreerd. Toch is het niet onaannemelijk dat monumenten over het algemeen hogere onderhoudskosten hebben en dat dit een waardedrukkend effect heeft, met name als er geen subsidieregeling is. Een regeling om de WOZ-belasting te verlagen bij monumenten zal een initiatief van de gemeente moeten zijn. Voordeel is dat het een eenvoudige regeling kan betreffen die voor alle eigenaren geldt. Er is echter geen koppeling tussen de financiële prikkel en een actie om erfgoed in stand te houden.
Laagrentende lening In plaats van een subsidie kan ook gekozen worden voor een financieringssysteem in de vorm van laagrentende leningen. Dit zijn leningen tegen een laag percentage waarmee een eigenaar zijn restauratiekosten kan financieren en in de loop der tijd, zoals bij een hypotheek, kan terugbetalen. Voordeel van deze regeling is dat deze werkt met een zogenaamd revolving fund, waarin de terugbetalingstermijnen worden gestort, zodat deze bedragen weer opnieuw uitgegeven kunnen worden. In Gelderland heeft het Prins Bernard Cultuurfonds een dergelijk fonds ingesteld met financiering door de provincie. In alle Gelderse gemeenten kunnen eigenaren van gemeentelijke monumenten gebruik maken van deze regeling. Voor rijksmonumenten kan een laagrentende lening verkregen worden via het Nationaal Restauratiefonds. De gemeente speelt in deze regelingen voor woonhuiseigenaren geen rol.
Monumentenwacht vergoeden De Monumentenwacht Gelderland, ondersteund door de provincie, biedt eigenaren ondersteuning en advies over de technische staat van hun monumentale vastgoed. Door middel van reguliere inspecties ontstaat een goed beeld van de ontwikkeling van een
Kwijtschelding leges Om eigenaren tegemoet te komen en te stimuleren om een vergunning aan te vragen, kan een gemeente besluiten om eigenaren van monumenten gedeeltelijk of geheel vrij te stellen van 53
monument. Om gebruik te kunnen maken van de diensten van de Monumentenwacht moet je lid zijn. Eens per jaar of twee jaar wordt een pand geïnspecteerd en ontvangt de eigenaar een rapport met niet alleen de technische toestand van het pand, maar ook adviezen hoe deze te verbeteren. Kleine, simpele reparaties doen de monumentenwachters vaak ook zelf tijdens de inspectie. De gemeente kan besluiten om de kosten van de monumentenwacht geheel of gedeeltelijk te vergoeden. Daarbij kan eventueel onderscheid gemaakt worden tussen de kosten voor het abonnementsgeld en de reguliere inspecties. Voordeel van deze regeling is dat deze rechtstreeks aanzet tot het plegen van onderhoud en herstel en bovendien administratief zeer eenvoudig kan zijn zonder een fors beroep op gemeentelijke capaciteit te doen. Planologische ruimte bieden In Nederland is het gebruik van de ruimte vastgelegd in bestemmingsplannen (straks het Omgevingsplan). Soms bestaat er de wens om ander gebruik van een gebouw te maken, maar dit is niet altijd mogelijk. Een gemeente kan besluiten om bij monumenten en andere gebouwen die van belang zijn als erfgoed naar ruimte te zoeken om andere bestemmingen toe te staan. Ook kan soms bij een monument een bouwmogelijkheid worden geschapen om daarmee het monumentale erfgoed te ondersteunen.
Dit laatste gebeurt soms in het kader van functieveranderingsbeleid in het buitengebied, waar monumentale of karakteristieke gebouwen bij een functieverandering anders behandeld worden dan gebouwen die dat niet zijn. Voorwaarde kan dan zijn dat er een goed erfinrichtingsplan komt dat aansluit op de karakteristieken van het gebied. De uitvoering van dergelijk beleid kan als maatwerk zeer effectief zijn, maar vraagt wel om een strikte navolging.
54
Gereedschapskist
Gereedschap
Toegepast in Nijkerk
Toekomstige toepassing in Nijkerk
Kansen
Bescherming via de Erfgoedwet en de erfgoedverordening 1.
Rijksmonument
111 objecten zijn rijksbeschermd en 3 archeologische terreinen. Voor deze zaken geldt een instandhoudingsplicht. Voor wijziging is een vergunning nodig.
Zeer beperkt. Het Rijk wijst nauwelijks nieuwe monumenten aan. Wel wordt de monumentenlijst verfijnd.
2.
Provinciaal monument
Nee
3.
Gemeentelijk monument
201 gebouwde monumenten en 13 archeologische monumenten. Voor deze zaken geldt dat behoud het uitgangspunt is en dat voor wijziging een vergunning nodig is.
Niet, tenzij de provincie het beleid wijzigt. De gemeente (B &W) kan aanvullend gebouwen en gebieden aanwijzen als monument op grond van hun cultuurhistorische waarde.
55
De gemeente Nijkerk kan het rijk verzoeken om de bescherming van historische complexen rond rijksmonumenten te verfijnen. Bijvoorbeeld historische bijgebouwen bij rijksmonumentale boerderijen. Gelderland kent geen provinciale monumenten De gemeentelijke monumentenlijst van Nijkerk is in een lange periode tot stand gekomen en deels decennia oud. Actualisatie is raadzaam. Overwogen kan worden om onderscheid te maken tussen monumenten waarvan het interieur beschermd is en waar niet. Een aantal jaren geleden is er een lijst gemaakt door Bureau Bouwwerk van panden in de Nijkerkse binnenstad die mogelijk beschermenswaardig zijn.
4.
Rijksbeschermd gezicht
Niet
Nee .
5.
Gemeentelijk beschermd gezicht
Nog niet toegepast.
Het is in Nijkerk mogelijk om waardevolle gebieden aan te wijzen als gemeentelijk beschermd gezicht. Het instrument is in de erfgoedverordening opgenomen.
Nader onderzoek naar deze panden is toegezegd bij het bestemmingsplan Binnenstad. Het Rijk is gestopt met de aanwijzing van beschermde gezichten sinds gemeenten gehouden zijn om cultuurhistorie af te wegen in het bestemmingsplan (zie hieronder). Bescherming van het gebied is geregeld via het bestemmingsplan. De facto is het centrum van Nijkerk al een soort van beschermd gebied.
Bescherming via het bestemmingsplan 6.
Cultuurhistorische waardenkaart
De waardenkaart is voltooid en beschikbaar voor gebruik, maar is nog niet vastgesteld.
7.
Cultuurhistorie verankeren in het bestemmingsplan
Zeer beperkt toegepast in Nijkerk
56
Door de waardenkaart vast te stellen door de raad, krijgt deze de status van beleidsdocument. Deze wettelijke plicht dient de komende jaren gestalte te krijgen. Hiervoor is geen nieuwe regelgeving of besluitvorming nodig. Dit kan binnen de huidige planologische werkwijze
Het gebouwde erfgoed zonder monumentale status ontbreekt nog op de waardenkaart. Met gerichte regels en bestemmingen kan cultuurhistorie vaak effectief beschermd worden terwijl het huidige gebruik in stand blijft.
8.
Specifieke regels voor erfgoed in het bestemmingsplan opnemen
Alleen in het Bestemmingsplan Binnenstad
9.
Opnemen van een cultuurhistorische dubbelbestemming
10.
Specifieke planregels voor specifieke erfgoedcategorieën
Voor bovengronds erfgoed alleen in de Binnenstad. Voor archeologie in alle bestemmingsplannen. Nog niet toegepast in Nijkerk
11.
Regeling voor beeldbepalende of karakteristieke panden
Niet aanwezig
12.
Bouwhistorische verwachtingskaart
Niet aanwezig
13.
Aanleg en sloopvergunningensyteem voor specifieke waarden
Voor zover bekend weinig toegepast. Vraagt om nadere analyse.
14.
Specifieke aanduidingen of beperkingen van functies
Voor zover bekend weinig toegepast. Vraagt om nadere analyse.
Geen nieuwe regels of besluiten nodig. Dit kan binnen de huidige planologische werkwijze Geen nieuwe regels of besluiten nodig. Dit kan binnen de huidige planologische werkwijze
Per geval bekijken of het nodig is.
Geen nieuwe regels of besluiten nodig. Dit kan binnen de huidige planologische werkwijze Geen nieuwe regels of besluiten nodig. Dit kan binnen de huidige planologische werkwijze Is mogelijk
Per geval bekijken of het nodig is.
Geen nieuwe regels of besluiten nodig. Dit kan binnen de huidige planologische werkwijze Geen nieuwe regels of besluiten nodig. Dit kan binnen de huidige planologische werkwijze
Per geval bekijken of het nodig is.
Inventarisatie en selectie nodig. Met name wenselijk voor de binnenstad en voor oude boerderijplaatsen. Per geval bekijken of het nodig is. Per geval bekijken of het nodig is.
Verordeningen 15. 16.
Algemene plaatselijke verordening Kapverordening
Wel aanwezig, niet gebruikt Aanwezig, inclusief lijst met waardevolle bomen 57
Is mogelijk In werking houden
Beleid gewenst vanwege grote impact van reclame.
Beleid 17.
Beleidsplan cultureel erfgoed
Niet aanwezig
Op te stellen door de gemeente en vast te stellen door de raad Erfgoed kan hier een plaats in krijgen
18.
Omgevingsplan
in voorbereiding
19.
Landschapsontwikkelingsplan Vastgesteld in 2018
aanwezig
20.
Welstandbeleid
Vastgesteld in 2013
aanwezig
21.
Beeldkwaliteitsplannen
Voor de Binnenstad van Nijkerk en Doornsteeg
vastgesteld
22.
Cultuurbeleid
In 2009 is in Nijkerk een Contourennota Cultuur opgesteld.
Nodig om erfgoed gemeentebreed in te zetten Essentieel om erfgoed in de toekomst een vanzelfsprekende plaats in beleid en uitvoering te geven Wordt nog aangevuld met beeldkwaliteitsplan Actualiseren met het oog op de Omgevingswet Bij het Landschapsontwikkelingsplan komt nog een beeldkwaliteitsplan buitengebied
Stimuleringsregelingen 23.
Informatie, kennis en kunde
Ja, maar beperkte menskracht
24.
Subsidie voor restauratie en onderhoud van monumenten
Nee
25.
Subsidie voor waardevolle landschapselementen
Nee
58
De adviseur Ruimtelijke Kwaliteit van de gemeente helpt eigenaren met vragen Wel opgenomen als mogelijkheid in het coalitieakkoord. Is mogelijk
Gemeentelijke subsidie wordt aangevuld met provinciale middelen Zou goed kunnen via het Landschapsontwikkelingsplan
26.
Laagrentende lening
27. 28. 29.
Kwijtschelding leges Korting WOZ Monumentenwacht vergoeden Planologische ruimte bieden
30.
31.
Erfgoed bekend maken binnen het gemeentelijk apparaat
Ja, via Prins Bernard Cultuurfonds of Nationaal Restauratiefonds Nee Nee Nee
Geen rol gemeente
Ja
Vindt vooral plaats in het buitengebied in het kader van vrijkomende agrarische bebouwing is mogelijk
Aanzet is gegeven
59
Is mogelijk Is mogelijk Is mogelijk
Administratief zeer eenvoudig Beleid is niet altijd afgestemd op erfgoed
60
Bijlage 2 Erfgoed in de gemeente Nijkerk in beelden Bijschriften van de foto’s p.1 “Het Ampt van Neijkerk”, gevelsteen aan de sluiswachterswoning aan de Arkersluis . p.4 Nijkerkerveen, boerderij aan het Koolhaaspark 28. p.8 Nijkerk, Kleterstraat 16, Nutsgebouw. p.10 Nijkerk, Oude Protestantse Begraafplaats. p.12 Nijkerk, historische binnenstad met de Protestantse Kerk en de witte toren. p.14 Polder Arkemheen. p.16 Hoevelaken, Parkaanleg met Huize Hoevelaken. p.18 Appel, landgoed met boerderij de Ahof. p.20 Slichtenhorst, boerderij Ehrental. p.22 Appel, Molen De Hoop. p.22 Nijkerk, Vetkamp 23, trapgevel van het Bethanien-Hospice. p.22 Nijkerk, Langestraat 38, Jugendstil-glas-in-loodramen. p.24 Nijkerk, Koetsendijk 25, detail van de gevel. p.24 Nijkerk, de buitenplaatsen Berencamp (duiventil) en Salentein (hoofdgebouw). p.26 Driedorp, kerkje. p.28 Slichtenhorst, boerderij Nordengoed. p.32 Nijkerk, watertoren aan de Arkervaart (interieur en exterieur). p.34 Nijkerk, Langestraat 18, gevelsteen over de reconstructie in 1940. p.34 Nijkerk, Schrassertstraat 1, gevelsteen. p.34 Nijkerk, Vetkamp 28, Particulier Gereformeerd Weeshuis. p.36 Nijkerk, R.K. heilige Catharinakerk, klokken p.38 Appel - Driedorp, Apelgaard school p.40 Nijkerk, Arkervaart, complex “Havenaar” p.43 Hoevelaken, Park Weldam 10-A p.60 Hoevelaken, Oosterdorpstraat 97, De Nieuwe Hof.
p.62 Nijkerk, de torens van de Protestantse Kerk en de Rooms-Katholieke Kerk. Alle foto’s: Gerrit van der Veen, Nijkerk ©
61
62