2023-041 Bijlage 2b - Bestemmingsplan Bentinck (bijlagen bij toelichting).pdf
Tekst van het document
12
Voor de huidige provinciale prognose zijn voor de regio Achterhoek de oude woningbouwafspraken genomen. Verkenningen met het Primosmodel laten zien dat het toevoegen van meer woningen in de Achterhoek dan de aantallen waar de afspraken op zijn gebaseerd in potentie leidt tot overschotten op de woningmarkt. Extra toevoegingen in de ene gemeente kunnen leiden tot vraaguitval in de andere gemeente. Ook blijkt dat de Achterhoek minder profiteert van een hogere Primos-variant dan omliggende regio’s. Er moet in de Achterhoek behoedzaam worden omgegaan met het toevoegen van woningen, zeker in de meer landelijke gemeenten. De regio Achterhoek heeft regionale kwaliteitscriteria opgesteld waaraan gemeenten nieuwe plannen gaan toetsen. Er kan alleen voor aantoonbare behoefte worden gebouwd. Met een jaarlijkse monitoring wordt de vinger aan de pols gehouden.
2.4 Achtergronden van de bevolkings- en huishoudensontwikkeling Zoals in voorgaande paragrafen beschreven, wordt de prognose sterk bepaald door trends in geboortesaldo, binnenlandse en buitenlandse migratie. Figuur 2.1:
Provincie Gelderland. Geboortesaldo, binnenlandse migratie en buitenlandse migratie. Ontwikkeling in het verleden (2000 - 2017) en raming voor de toekomst (2018 - 2040)
10.000 8.000
6.000 4.000 2.000 0 -2.000
2000 2002 2004 2006 2008 2010 2012 2014 2016 2018 2020 2022 2024 2026 2028 2030 2032 2034 2036 2038 2040
gemeente gemaakt. Onderzoek naar de woningmarkt in krimpgebieden laat voor de Achterhoek een huishoudensgroei zien in met name de stedelijke gemeenten in de periode tot 2030 en daarna een afname van het aantal huishoudens. In de landelijke gemeenten is de huishoudensgroei beperkt.
-4.000 -6.000 Binnenlands migratiesaldo
Buitenlands migratiesaldo
Geboorte/Sterfteoverschot Bron: Gelderse variant Primos 2019 Hoog.
Geboortesaldo. In de gehele provincie nam het geboortesaldo sinds 2000 sterk af, van +8.365 personen in 2000 naar +660 personen in 2018. De verwachting is dat het geboortesaldo op de langere termijn gemiddeld in de provincie gaat afnemen. De uitkomsten verschillen per regio. In meer vergrijsde regio’s slaat een geboorteoverschot eerder om in een sterfteoverschot. In gebieden met
3000.115 | Bevolkings- en huishoudensprognose Gelderland 2019
13
een naar verhouding hoog vruchtbaarheidscijfer (het gemiddeld aantal geboorten per vrouw) wordt het aantal sterfgevallen sterker gecompenseerd door geboorten dan in gebieden met een lager vruchtbaarheidscijfer. Dit speelt in een aantal gemeenten in de regio’s Foodvalley, Noord-Veluwe en Rivierenland. Binnenlandse migratie. De binnenlandse migratie fluctueerde aanzienlijk in de jaren tussen 2000 en 2014. Vanaf 2014 nam het binnenlands migratiesaldo in de provincie sterk toe, met een piek in 2018 van ruim 7.000 personen. De binnenlandse migratie daalt volgens de prognose de eerste jaren, waarna deze op een stabiel niveau blijft van rond de 2.000 personen per jaar. Uit de binnenlandse migratiepatronen is ook de woningdruk vanuit de randstad af te leiden. RIGO heeft in 2019 in opdracht van de Provincie Gelderland een onderzoek gedaan naar verhuisstromen vanuit de randstad naar de provincie. Voor meer informatie kunt u terecht bij de volgende link: Komen en Gaan – Inzicht in verhuisbewegingen Buitenlandse migratie. De buitenlandse migratie kent eveneens pieken en dalen. Deze hangen samen met de omvang van migratiestromen van asielmigranten en arbeidsmigranten. In de jaren 2004 tot 2006 was het buitenlands migratiesaldo negatief. Daarna is dit gestegen naar ruim +7.000 personen in de jaren 2016 en 2018.
In de komende jaren neemt de buitenlandse migratie volgens de prognose sterk af, waarna een stabiel niveau wordt bereikt van een positief saldo van circa 2.700 personen per jaar. In de Gelderse variant Primos 2019 is uitgegaan van een trendmatige ontwikkeling van de buitenlandse migratie. Omdat de asielmigratie moeilijk te voorspellen is en het belang van arbeidsmigranten voor de Nederlandse economie toeneemt, moet er bij de uitkomsten voor de langere termijn rekening mee worden gehouden dat sprake is van grote onzekerheden. Het is daarom belangrijk deze ontwikkelingen goed te volgen. De komende jaren groeit de bevolking van de Provincie door een positief geboortesaldo, en een positief binnenlands- en buitenlands migratiesaldo. Op
3000.115 | Bevolkings- en huishoudensprognose Gelderland 2019
de langere termijn wordt het geboortesaldo negatief in Gelderland, en neemt het belang van migratie voor de bevolkingsgroei toe.
Regionale verschillen Figuur 2.2:
Provincie Gelderland. Geboortesaldo in het verleden (2000 - 2017) en raming voor de toekomst (2018 - 2040)
8.000 6.000 4.000 2.000 0 -2.000 -4.000 -6.000 -8.000
2000 - 2004
2005 - 2009
2010 - 2014
2015 - 2019
2020 - 2024
2025 - 2029
2030 - 2034
2035 - 2039
Bron: Gelderse variant Primos 2019 Hoog.
In alle regio’s zal het geboortesaldo volgens de prognose de eerstkomende jaren nog positief zijn. In de Achterhoek, De Liemers en Stedendriehoek neemt het geboortesaldo naar verwachting eerder af dan in de andere regio’s. In alle
14
regio’s, met uitzondering van Foodvalley, wordt het geboortesaldo volgens de prognose uiteindelijk negatief. Dan overlijden er meer inwoners dan er geboren worden. In de Foodvalley blijft het geboortesaldo volgens de prognose tot 2040 positief.
Figuur 2.4:
Provincie Gelderland. Buitenlandse migratie (personen) in het verleden (2000 - 2017) en raming voor de toekomst (2018 - 2040)
8.000 6.000
Figuur 2.3:
Provincie Gelderland. Binnenlandse migratie (personen) in het verleden (2000 2017) en raming voor de toekomst (2018 - 2040)
4.000
8.000
2.000
6.000
0
4.000
-2.000
2.000
-4.000
0
-6.000
-2.000
-8.000
-4.000 -6.000 -8.000 2000 - 2004
2005 - 2009
2010 - 2014
2015 - 2019
2020 - 2024
2025 - 2029
2030 - 2034
2035 - 2039
Bron: Gelderse variant Primos 2019 Hoog.
2000 - 2004
2005 - 2009
2010 - 2014
2015 - 2019
2020 - 2024
2025 - 2029
2030 - 2034
2035 - 2039
Bron: Gelderse variant Primos 2019 Hoog.
De binnenlandse migratie zal volgens de prognose in de meeste regio’s positief zijn, er vestigen zich meer mensen in de Gelderse gemeenten. Alleen in de Achterhoek is deze negatief gedurende de gehele prognoseperiode.
3000.115 | Bevolkings- en huishoudensprognose Gelderland 2019
De buitenlandse migratie is in de Achterhoek daarentegen naar verwachting sterk positief. In Arnhem e.o. en De Liemers ligt het buitenlands migratiesaldo volgens de prognose lager dan in de andere regio’s. In alle regio’s neemt de buitenlandse migratie tot 2020 sterk af, waarna deze op een stabiel niveau blijft. Primos 2019 volgt hierbij de ontwikkeling die ook in de CBS prognose
15
wordt voorzien. Primos geeft geen inzicht in de achtergronden van de buitenlandse migratie. Het is daarom niet mogelijk om een onderscheid te maken tussen asielmigranten en arbeidsmigranten.
Realisatie woningbouw Figuur 2.5: Provincie Gelderland. Netto toevoegingen 2015-2019 2500 2000 1500
1000 500 0
2015
2016
2017
2018
Bron: Provincie Gelderland.
In de periode tussen 2015 en 2030 lag de opgave naar verwachting op 100.000 woningen. Hiervan zijn er per saldo al circa 29.000 toegevoegd. De afgelopen jaren is er flink door de regio’s geïnvesteerd om de woningbouwproductie op te krikken. Dit is dan ook te zien aan de toename van het aantal woningtoevoegingen in de regio’s. Alleen de regio Nijmegen is er in 2018 niet in geslaagd om de realisatie verder te laten toenemen en komt met 1.000 woningen ruim lager uit dan in 2017 toen er circa 2.250 woning werden toegevoegd.
3000.115 | Bevolkings- en huishoudensprognose Gelderland 2019
16
3 Bevolkings- en huishoudensontwikkeling
Figuur 3.1:
Provincie Gelderland. Bevolkingsontwikkeling volgens verschillende prognoses en varianten, 2018 - 2040
2.180.000 2.160.000 2.140.000
3.1 Ontwikkeling van de bevolking De bevolking van Gelderland blijft in de periode tot 2040 groeien. Het aantal inwoners neemt volgende Gelderse variant Primos 2019 Hoog toe van 2.072.200 inwoners in 2019 naar 2.169.700 in 2040. Dat is een toename met 97.500 inwoners, of bijna 5%. Volgens de Gelderse variant Primos 2019 Laag neemt het aantal inwoners toe met 85.300. Volgens die variant heeft Gelderland in 2040 2.157.500 inwoners.
3000.115 | Bevolkings- en huishoudensprognose Gelderland 2019
2.120.000 2.100.000 2.080.000 2.060.000 2.040.000 2.020.000 2.000.000
2018 2019 2020 2021 2022 2023 2024 2025 2026 2027 2028 2029 2030 2031 2032 2033 2034 2035 2036 2037 2038 2039 2040
Hoofstuk 3 gaat over de bevolkingsontwikkeling en de huishoudensontwikkeling in Gelderland en de Gelderse regio’s volgens de uitgangspunten van de Gelderse variant Primos 2019. Om de uitkomsten in perspectief te plaatsen, wordt steeds een vergelijking gemaakt met de Referentieraming Primos 2019, met de Gelderse variant Primos 2016 en met de recent verschenen prognose van het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL Pearl).
Referentieraming Primos 2019
Gelderse variant Primos 2019 Hoog
Gelderse variant Primos 2019Laag
Gelderse variant Primos 2016
PBL Pearl Bron: Primos 2019, Primos 2016, Planbureau voor de Leefomgeving.
De Referentieraming Primos 2019 bevolkingsprognose komt beduidend hoger uit dan in de Gelderse variant Primos 2016 bevolkingsprognose werd voorzien. Dit hangt met name samen met de positieve ontwikkelingen in de recente jaren in de meeste regio’s en met het actualiseren van aannames ten aanzien van de levensverwachting. De bevolkingsontwikkeling volgens de Gelderse variant Primos 2019 Hoog en Laag komen allebei uit boven de Referentieraming Primos 2019. Dit komt omdat het opgenomen woningbouwprogramma op basis van de afspraken met de regio’s wat hoger is dan het bouwprogramma waar in de Referentieraming Primos 2019 van wordt uitgegaan. Ook de raming van PBL Pearl komt voor de provincie iets hoger uit dan de Referentieraming Primos 2019.
17
2019
2.072.200
2.072.200
2.072.200
2.072.800
2.065.400
2025
2.108.000
2.113.200
2.106.400
2.107.400
2.091.300
2030
2.132.800
2.141.800
2.129.200
2.130.300
2.103.600
2035
2.150.000
2.161.000
2.144.900
2.148.500
2.109.600
2040
2.157.500
2.169.700
2.149.900
2.157.600
2.105.900
2019 - 2030
60.600
69.600
57.000
57.500
38.200
2030 - 2040
24.700
27.900
20.700
27.300
2.300
Figuur 3.2: Provincie Gelderland. Bevolkingsontwikkeling per regio, 2018 - 2040
Achterhoek 270.000 260.000 250.000 240.000 230.000 220.000
2018 2019 2020 2021 2022 2023 2024 2025 2026 2027 2028 2029 2030 2031 2032 2033 2034 2035 2036 2037 2038 2039 2040
Tabel 3.1: Provincie Gelderland. Bevolkingsontwikkeling, vergelijking prognoses, 2019 – 2040 Gelderse Gelderse variant variant Referentiera Gelderse Primos 2019 Primos 2019 ming Primos PBL Pearl variant Laag Hoog 2019 2019 Primos 2016
Bron: Primos 2019, Primos 2016, Planbureau voor de Leefomgeving.
Referentieraming Primos 2019
Gelderse variant Primos 2019 Hoog
Gelderse variant Primos 2019 Laag
Gelderse variant Primos 2016
PBL Pearl
Regionale verschillen Arnhem e.o. 345.000 340.000 335.000 330.000 325.000 320.000 315.000
2018 2019 2020 2021 2022 2023 2024 2025 2026 2027 2028 2029 2030 2031 2032 2033 2034 2035 2036 2037 2038 2039 2040
De bevolkingsontwikkeling in de komende jaren verschilt per regio. In de meeste regio’s is sprake van een groei van de bevolking. In Arnhem e.o., Nijmegen e.o. en Stedendriehoek vlakt de groei tijdens de prognoseperiode af. In Foodvalley, Noord-Veluwe en Rivierenland is dit niet het geval en is tot 2040 sprake van groei. Dit zijn ook de regio’s die het langst een positief geboortesaldo houden. In de Achterhoek en in De Liemers is geen sprake van bevolkingsgroei. In deze regio’s is van een afnemende bevolkingsomvang sprake tussen nu en 2040. In de Achterhoek is op de korte termijn al sprake van een afnemende bevolking. In de Liemers is volgens de Gelderse variant Primos 2019 Hoog nog sprake van enige bevolkingsgroei in de eerste jaren, waarna het aantal inwoners gaat dalen.
Referentieraming Primos 2019
Gelderse variant Primos 2019 Hoog
Gelderse variant Primos 2019Laag
Gelderse variant Primos 2016
PBL Pearl
3000.115 | Bevolkings- en huishoudensprognose Gelderland 2019
18
De Liemers
Nijmegen e.o.
132.000 130.000 128.000 126.000 124.000 122.000 120.000
340.000 330.000 320.000 310.000 300.000
2018 2019 2020 2021 2022 2023 2024 2025 2026 2027 2028 2029 2030 2031 2032 2033 2034 2035 2036 2037 2038 2039 2040
2018 2019 2020 2021 2022 2023 2024 2025 2026 2027 2028 2029 2030 2031 2032 2033 2034 2035 2036 2037 2038 2039 2040
290.000
Referentieraming Primos 2019
Gelderse variant Primos 2019 Hoog
Referentieraming Primos 2019
Gelderse variant Primos 2019 Hoog
Gelderse variant Primos 2019 Laag
Gelderse variant Primos 2016
Gelderse variant Primos 2019 Laag
Gelderse variant Primos 2016
PBL Pearl
PBL Pearl
Foodvalley
Noord-Veluwe
320.000
205.000 200.000 195.000 190.000 185.000 180.000 175.000
300.000 280.000 260.000 240.000
2018 2019 2020 2021 2022 2023 2024 2025 2026 2027 2028 2029 2030 2031 2032 2033 2034 2035 2036 2037 2038 2039 2040
2018 2019 2020 2021 2022 2023 2024 2025 2026 2027 2028 2029 2030 2031 2032 2033 2034 2035 2036 2037 2038 2039 2040
220.000
Referentieraming Primos 2019
Gelderse variant Primos 2019 Hoog
Referentieraming Primos 2019
Gelderse variant Primos 2019 Hoog
Gelderse variant Primos 2019 Laag
Gelderse variant Primos 2016
Gelderse variant Primos 2019 Laag
Gelderse variant Primos 2016
PBL Pearl
3000.115 | Bevolkings- en huishoudensprognose Gelderland 2019
PBL Pearl
19
Rivierenland 265.000 260.000 255.000 250.000 245.000 240.000 235.000 230.000 225.000
In vrijwel alle Gelderse regio’s is de bevolkingsgroei volgens Primos 2019 groter dan voorzien ten tijde van Primos 2016. In de regio’s Arnhem e.o., Foodvalley en Noord-Veluwe zijn de verschillen met Primos 2016 beperkt.
2018 2019 2020 2021 2022 2023 2024 2025 2026 2027 2028 2029 2030 2031 2032 2033 2034 2035 2036 2037 2038 2039 2040
Bevolkingsontwikkeling naar leeftijd
Referentieraming Primos 2019
Gelderse variant Primos 2019 Hoog
Gelderse variant Primos 2019 Laag
Gelderse variant Primos 2016
PBL Pearl
Veel gebieden in Nederland hebben te maken met een toenemend aandeel ouderen op de bevolking. Met het ouder worden van de grote naoorlogse (babyboom) generatie neemt het aantal personen in de leeftijd van 65 jaar en ouder, maar vooral in de leeftijd van 75 jaar en ouder, sterk toe. Figuur 3.3: Bevolkingsontwikkeling naar leeftijd totaal provincie, 2018 - 2040
100%
8%
11%
12%
14%
15%
11%
12%
13%
13%
13%
29%
27%
25%
23%
22%
23%
23%
24%
23%
23%
20%
13%
12%
11%
10%
11%
10%
16%
15%
16%
16%
16%
2018
2025
2030
2035
2040
90%
Stedendriehoek 355.000 350.000 345.000 340.000 335.000 330.000 325.000 320.000
80% 70% 60%
50% 40%
2018 2019 2020 2021 2022 2023 2024 2025 2026 2027 2028 2029 2030 2031 2032 2033 2034 2035 2036 2037 2038 2039 2040
30%
Referentieraming Primos 2019
Gelderse variant Primos 2019 Hoog
Gelderse variant Primos 2019 Laag
Gelderse variant Primos 2016
0%
00-14 jaar
15-24 jaar
25-44 jaar
45-64 jaar
65-74 jaar
75+
Bron: Gelderse variant Primos 2019 Hoog.
PBL Pearl Bron: Primos 2019, Primos 2016, Planbureau voor de Leefomgeving.
3000.115 | Bevolkings- en huishoudensprognose Gelderland 2019
De grootse verschuivingen doen zich volgens de prognose voor in de leeftijdscategorieën 45-64 jaar en 75 jaar en ouder. Het aandeel 75-plussers op de
20
bevolking verdubbelt in Gelderland bijna in de periode tot 2040. Op dit moment is 8% (170.410 inwoners) van de inwoners van de provincie 75 jaar en ouder. Over ruim twintig jaar is dit aandeel toegenomen naar 15% (332.140 inwoners). Het aandeel 65-74-jarigen blijft in die periode vrijwel gelijk, maar het aandeel 45-64-jarigen neemt aanzienlijk af, van 29% in 2019 naar 22% in 2040. De leeftijdsgroepen tot 45 jaar blijven naar verhouding even groot. Er is daarmee geen sprake van een grote ontgroening in Gelderland, maar wel van een aanzienlijke vergrijzing. Dit komt doordat deze groepen de afgelopen jaren meer zijn gaan verhuizen en daarmee de migratie naar Gelderland is toegenomen.
Figuur 3.4: Bevolkingsontwikkeling aandeel 75-plussers per regio 2040
De regio’s Foodvalley en Rivierenland vergrijzen naar verhouding minder sterk dan de andere regio’s. In Noord-Veluwe en Stedendriehoek neemt het aandeel ouderen sterker toe dan in deze regio’s, maar de sterkste vergrijzing is er in de regio’s Achterhoek en De Liemers.
3000.115 | Bevolkings- en huishoudensprognose Gelderland 2019
21
Figuur 3.5:
Provincie Gelderland. Bevolkingspiramide 2018 en 2040
2018
2040 95-eo 90-94 85-89 80-84 75-79 70-74 65-69 60-64 55-59 50-54 45-49 40-44 35-39 30-34 25-29 20-24 15-19 10-14 05-09 00-04
95-eo 90-94 85-89 80-84 75-79 70-74 65-69 60-64 55-59 50-54 45-49 40-44 35-39 30-34 25-29 20-24 15-19 10-14 05-09 00-04 100.000
50.000
0 Man
50.000
100.000
Vrouw
Bron: Gelderse variant Primos 2019 Hoog.
De bevolkingspiramiden 2018 en 2040 laten duidelijk de voortschrijdende vergrijzing in de provincie zien. De groep inwoners die nu een leeftijd heeft van 50 - 54 jaar is het grootste leeftijdscohort in de provincie. Over 20 jaar is deze groep inwoners 70-74 jaar oud.
3000.115 | Bevolkings- en huishoudensprognose Gelderland 2019
100.000
50.000
0 Man
50.000
100.000
Vrouw
In 2040 is de grote groep inwoners die is geboren in de decennia na de tweede wereldoorlog in de piramide ‘doorgeschoven’. Dan zijn de leeftijdscohorten vanaf 75 jaar veel groter, en kent de jongere bevolking een veel evenwichtiger samenstelling.
22
De huishoudensontwikkeling houdt geen gelijke tred met de ontwikkeling van het aantal inwoners. In een situatie waarin het aandeel ouderen toeneemt, stijgt het aantal huishoudens naar verhouding doorgaans sterker dan het aantal inwoners. Dit komt doordat oudere huishoudens meestal kleine huishoudens zijn, overwegend paren en alleenstaanden. Ook in Gelderland doet dit zich de komende periode voor. Het aantal inwoners in de provincie stijgt tussen nu en 2030 met bijna 5%, het aantal huishoudens stijgt met bijna 9%. Dit is een rechtstreeks gevolg van de huishoudensverdunning door het ouder worden van de bevolking. Het aantal huishoudens neemt volgens de Gelderse variant Primos 2019 Hoog in de periode tot 2040 toe met 79.980 huishoudens, van 925.410 nu tot 1.005.390 in 2040.
Figuur 3.6:
Provincie Gelderland. Huishoudensontwikkeling volgens verschillende prognoses en varianten, 2018 – 2040
1.020.000 1.000.000 980.000 960.000 940.000 920.000 900.000 880.000 860.000
2018 2019 2020 2021 2022 2023 2024 2025 2026 2027 2028 2029 2030 2031 2032 2033 2034 2035 2036 2037 2038 2039 2040
3.2 Huishoudensontwikkeling
Referentieraming Primos 2019
Gelderse variant Primos 2019 Hoog
Gelderse variant Primos 2019 Laag
Gelderse variant Primos 2016
PBL Pearl Bron: Primos 2019, Primos 2016, Planbureau voor de Leefomgeving.
Net als bij de bevolkingsontwikkeling, komt de Gelderse variant Primos 2019 op provinciaal niveau uit op een beduidend hogere huishoudensontwikkeling dan voorzien in de prognose van 2016. Zowel de Gelderse variant Primos 2019 Hoog als de Gelderse variant Primos 2019 Laag komen ook uit op een huishoudensontwikkeling die hoger is dan de Referentieraming Primos 2019 en de Pearl prognose van het PBL laten zien.
3000.115 | Bevolkings- en huishoudensprognose Gelderland 2019
23
2019 2025 2030 2035 2040 2019 - 2030
925.510 963.170 985.300 996.770 1.000.010 59.790 14.710
925.410 965.680 989.280 1.001.770 1.005.390 63.870 16.110
925.540 962.430 983.460 993.990 996.190 57.920 12.730
2030 - 2040 Bron: Primos 2019, Primos 2016, Planbureau voor de Leefomgeving.
925.960 961.000 980.900 992.600 996.900 54.940 16.000
923.430 955.072 969.296 974.021 972.404 45.866 3.108
Figuur 3.7: Provincie Gelderland. Huishoudensontwikkeling per regio 2018 – 2040
Achterhoek 118.000 116.000 114.000 112.000 110.000 108.000
2018 2019 2020 2021 2022 2023 2024 2025 2026 2027 2028 2029 2030 2031 2032 2033 2034 2035 2036 2037 2038 2039 2040
Tabel 3.2: Provincie Gelderland. Huishoudensontwikkeling, vergelijking prognoses, 2019 - 2040 Gelderse Gelderse variant variant ReferentieGelderse Primos 2019 Primos 2019 raming PBL Pearl variant Laag Hoog Primos 2019 2019 Primos 2016
Referentieraming Primos 2019
Gelderse variant Primos 2019 Hoog
Regionale verschillen
Gelderse variant Primos 2019 Laag
Gelderse variant Primos 2016
Net als de bevolkingsontwikkeling verschilt in de Gelderse variant Primos 2019 ook de huishoudensontwikkeling per regio. In een deel van de regio’s blijft het aantal huishoudens groeien tot 2040 (Foodvalley, Noord-Veluwe, Rivierenland). Een deel van de regio’s heeft te maken met een afvlakkende groei (Arnhem e.o., De Liemers, Nijmegen e.o.). In de regio Achterhoek voorziet de prognose een teruglopend aantal huishoudens na 2030.
PBL Pearl
Arnhem e.o. 170.000 165.000 160.000 155.000 150.000
2018 2019 2020 2021 2022 2023 2024 2025 2026 2027 2028 2029 2030 2031 2032 2033 2034 2035 2036 2037 2038 2039 2040
145.000
Referentieraming Primos 2019
Gelderse variant Primos 2019 Hoog
Gelderse variant Primos 2019 Laag
Gelderse variant Primos 2016
PBL Pearl
3000.115 | Bevolkings- en huishoudensprognose Gelderland 2019
24
De Liemers
Nijmegen e.o.
63.000 62.000 61.000 60.000 59.000 58.000 57.000 56.000 55.000
175.000 170.000 165.000 160.000 155.000 150.000
2018 2019 2020 2021 2022 2023 2024 2025 2026 2027 2028 2029 2030 2031 2032 2033 2034 2035 2036 2037 2038 2039 2040
2018 2019 2020 2021 2022 2023 2024 2025 2026 2027 2028 2029 2030 2031 2032 2033 2034 2035 2036 2037 2038 2039 2040
145.000
Referentieraming Primos 2019
Gelderse variant Primos 2019 Hoog
Referentieraming Primos 2019
Gelderse variant Primos 2019 Hoog
Gelderse variant Primos 2019 Laag
Gelderse variant Primos 2016
Gelderse variant Primos 2019 Laag
Gelderse variant Primos 2016
PBL Pearl
PBL Pearl
FoodValley
Noord-Veluwe
2018 2019 2020 2021 2022 2023 2024 2025 2026 2027 2028 2029 2030 2031 2032 2033 2034 2035 2036 2037 2038 2039 2040
86.000 84.000 82.000 80.000 78.000 76.000 74.000 72.000 70.000 68.000
2018 2019 2020 2021 2022 2023 2024 2025 2026 2027 2028 2029 2030 2031 2032 2033 2034 2035 2036 2037 2038 2039 2040
135.000 130.000 125.000 120.000 115.000 110.000 105.000 100.000
Referentieraming Primos 2019
Gelderse variant Primos 2019 Hoog
Referentieraming Primos 2019
Gelderse variant Primos 2019 Hoog
Gelderse variant Primos 2019 Laag
Gelderse variant Primos 2016
Gelderse variant Primos 2019 Laag
Gelderse variant Primos 2016
PBL Pearl
3000.115 | Bevolkings- en huishoudensprognose Gelderland 2019
PBL Pearl
25
Rivierenland 115.000 110.000 105.000 100.000 95.000
2018 2019 2020 2021 2022 2023 2024 2025 2026 2027 2028 2029 2030 2031 2032 2033 2034 2035 2036 2037 2038 2039 2040
90.000
In alle regio’s komt de Gelderse variant van Primos 2019 hoger uit dan de Gelderse variant van Primos 2016; het aantal huishoudens in de provincie neemt meer toe dan in 2016 werd voorzien. Het verschil met de prognose uit 2016 verschilt per regio. Met name in de Achterhoek, De Liemers en Nijmegen e.o. is het verschil groot. Met uitzondering van de Achterhoek ligt de Gelderse variant Primos 2019 Hoog boven de Referentieraming Primos 2019. Dat betekent dat in de meeste regio’s de bovenkant van de bandbreedte van de woningbouwafspraken hoger ligt dan het bouwprogramma dat in de Referentieraming Primos 2019 is gehanteerd.
Referentieraming Primos 2019
Gelderse variant Primos 2019 Hoog
Gelderse variant Primos 2019 Laag
Gelderse variant Primos 2016
PBL Pearl
Stedendriehoek 165.000
160.000 155.000 150.000 145.000
2018 2019 2020 2021 2022 2023 2024 2025 2026 2027 2028 2029 2030 2031 2032 2033 2034 2035 2036 2037 2038 2039 2040
140.000
Referentieraming Primos 2019
Gelderse variant Primos 2019 Hoog
Gelderse variant Primos 2019 Laag
Gelderse variant Primos 2016
PBL Pearl Bron: Primos 2019, Primos 2016, Planbureau voor de Leefomgeving
3000.115 | Bevolkings- en huishoudensprognose Gelderland 2019
26
Figuur 3.8:
100% 90% 80% 70% 60% 50% 40% 30% 20% 10% 0%
Provincie Gelderland. Huishoudensontwikkeling naar leeftijd en huishoudenssamenstelling, 2018 – 2040
16%
18%
20%
23%
15%
15%
16%
16%
16%
34%
Provincie Gelderland. Ontwikkeling alleenstaande huishoudens naar leeftijd, 2018 2040
450.000
12%
13%
Figuur 3.9:
13%
12%
32%
10%
31%
31%
9% 31%
400.000 350.000 300.000 250.000
12%
11%
11%
11%
14%
13%
12%
11% 11%
100.000
11%
2018
2025
2030
2035
2040
0
1-2 phh 35-55 jaar
gezin
1-2 phh 55-65 jaar
1-2 phh 65-75 jaar
1-2 phh 75+ jaar
Bron: Gelderse variant Primos 2019 Hoog.
134.260
67.040
71.640
88.710
91.670
87.520
52.450
61.910
58.650
70.410
66.650
60.980
2018
2030
2040
65.350 49.590
200.000 150.000
1-2 phh tot 35 jaar
101.030
50.000
Alleenstaand < 30 jaar
Alleenstaand 30-44 jaar
Alleenstaand 45-64 jaar
Alleenstaand 65-74 jaar
Alleenstaand 75+
Het aandeel huishoudens in de leeftijd van 75 jaar en ouder neemt in de komende vijftien jaar aanmerkelijk toe in de provincie. Op dit moment behoort 13% van de huishoudens tot deze categorie, in 2035 zal dit zijn toegenomen tot 20%. Het aandeel kleine jonge huishoudens (tot 35 jaar) neemt iets af. Dat geldt ook voor het aandeel gezinnen in de provincie. Nu ligt dat aandeel op 34%, in 2035 zal dit zijn afgenomen tot 31%.
3000.115 | Bevolkings- en huishoudensprognose Gelderland 2019
Bron: Gelderse variant Primos 2019 Hoog.
Het aantal alleenstaande huishoudens in Gelderland neemt aanzienlijk toe in de komende twintig jaar. Op dit moment wonen er in de provincie 326.500 alleenstaande huishoudens, in 2040 zullen dit er volgens de prognose 413.000 zijn. De grootste toename is er in het aantal alleenstaande ouderen in de leeftijd van 75 jaar en ouder, in potentie een kwetsbare groep omdat er geen partner is om op terug te vallen als de gezondheid achteruit gaat. Het aantal alleenstaande ouderen in de provincie verdubbelt in de periode tot 2040. Ook het aantal alleenstaanden in de leeftijd van 65-74 jaar neemt fors toe.
27
Figuur 3.10: Provincie Gelderland. Ontwikkeling gezinnen, 2018 - 2040
Figuur 3.11: Provincie Gelderland. Ontwikkeling paren zonder kinderen naar leeftijd, 2018 - 2040
450.000
450.000
400.000
400.000
350.000
350.000
300.000
300.000
250.000 200.000
250.000 244.410
250.600
245.020
150.000
85.250
150.000
100.000 50.000
200.000
47.110
62.460
58.790
63.520
0
2018
2030 Eenoudergezin
2040
Gezinnen
Bron: Gelderse variant Primos 2019 Hoog.
Het aantal gezinnen in Gelderland neemt in de periode tot 2040 af, maar de afname is gering (zo’n 5.500 huishoudens). Het aantal eenoudergezinnen neemt volgens de prognose toe, van 58.800 nu tot 63.500 in 2040.
100.000 50.000 0
76.710
93.260
88.580 84.640
92.770
76.920
62.730
27.110 22.820
29.160 18.540
23.880 14.300
2018
2030
2040
Paar zonder kind(eren) < 30 jaar
Paar zonder kind(eren) 30-44 jaar
Paar zonder kind(eren) 45-64 jaar
Paar zonder kind(eren) 65-74 jaar
Paar zonder kind(eren) 75+ Bron: Gelderse variant Primos 2019 Hoog.
Het aandeel paren zonder kinderen in de provincie neemt tot 2030 volgens de prognose toe en gaat daarna afnemen. Het aantal paren zonder kinderen in de leeftijd vanaf 65 jaar neemt toe, de overige leeftijdsgroepen nemen in omvang af. De grootste afname is er in de leeftijd van 45-64 jaar. Deze groep loopt terug met een derde, een afname van 30.000 huishoudens in deze categorie.
3000.115 | Bevolkings- en huishoudensprognose Gelderland 2019
28
3.3 Woningmarkteffecten De bevolkings- en huishoudensontwikkeling in de komende jaren heeft gevolgen voor de verschillende groepen op de woningmarkt. De voortschrijdende vergrijzing betekent dat minder huishoudens gaan starten op de woningmarkt en meer huishoudens de woningmarkt verlaten.
Starters, doorstromers en woningverlaters Figuur 3.12
Provincie Gelderland. Verhouding tussen starters, doorstromers en woningverlaters, 2018 - 2040
120.000
huishoudens die bij verhuizing een zelfstandige woning achterlaten en een andere zelfstandige woning betrekken, blijft ongeveer gelijk (zo’n 56.000). Het aantal woningverlaters daarentegen neemt aanzienlijk toe, van ruim 9.000 in 2018 tot bijna 16.000 in 2040. Woningverlaters zijn huishoudens die een zelfstandige woning achterlaten omdat zij verhuizen naar een verzorgingshuis of omdat zij overlijden. Zij betrekken niet opnieuw een zelfstandige woning. Figuur 3.13: Provincie Gelderland. Ontwikkeling woningverlaters per regio 2018 – 2040
3.000 2.500 2.000 1.500 1.000
100.000
500 80.000
0
60.000 40.000 20.000
Bron: Gelderse variant Primos 2019 Hoog.
2018 2019 2020 2021 2022 2023 2024 2025 2026 2027 2028 2029 2030 2031 2032 2033 2034 2035 2036 2037 2038 2039 2040
0
Starters.
Doorstromers.
Woningverlaters.
Het aantal woningverlaters neemt in alle Gelderse regio’s sterk toe. In absolute zin is de toename van het aantal woningverlaters het sterkst in de regio’s Stedendriehoek, Arnhem e.o. en Nijmegen e.o. Naar verhouding is de toename het grootst in de Liemers (+80%), Rivierenland (+72%) en Foodvalley (+69%).
Bron: Gelderse variant Primos 2019 Hoog.
In 2018 betrokken ruim 34.000 huishoudens hun eerste zelfstandige woning in Gelderland. Dit aantal starters op de woningmarkt loopt volgens de prognose terug tot zo’n 31.000 in 2040. Het aantal doorstromende huishoudens,
3000.115 | Bevolkings- en huishoudensprognose Gelderland 2019
29
Provincie Gelderland. Woningverlaters 75+ naar huur en koop, 2018 - 2040
10.000 9.000 8.000 7.000
betreft met name eengezinskoopwoningen. In 2018 kwamen door woningverlating zo’n 6.200 eengezinskoopwoningen vrij in Gelderland, in 2040 zullen dit er volgens de prognose bijna 15.000 zijn. Dit kunnen ook voor een deel seniorenwoningen zijn.
Institutionele bevolking
6.000
Een deel van de inwoners van de provincie woont niet in huishoudensverband in een reguliere woning, maar woont onzelfstandig in een tehuis. Het betreft mensen met een fysieke of verstandelijke beperking, ouderen met beperkingen, mensen met psychiatrische problemen, mensen met een verslavingsprobleem etc.
5.000 4.000 3.000 2.000 1.000
Figuur 3.15: Provincie Gelderland. Ontwikkeling institutionele bevolking naar leeftijd, 2018 - 2040
2018 2019 2020 2021 2022 2023 2024 2025 2026 2027 2028 2029 2030 2031 2032 2033 2034 2035 2036 2037 2038 2039 2040
0
Woningverlaters huur.
Woningverlaters koop.
Bron: Gelderse variant Primos 2019 Hoog.
Het aantal ouderen in een koopwoning neemt toe. Deze ontwikkeling hangt samen met het ouder worden van de naoorlogse (babyboom) generatie. Dit is een generatie met hogere inkomens en betere pensioenen dan de generatie ervoor. Het was de eerste generatie Nederlanders die op grote schaal in staat was een woning te kopen. Met het ouder worden van deze generatie, neemt het aantal koopwoningen dat vrijkomt doordat de bewoners verhuizen naar een verpleeghuis of omdat zij overlijden toe. In de periode 2018 - 2040 stijgt het aantal vrijkomende koopwoningen veel sneller dan het aantal huurwoningen. Nu komen door woningverlating jaarlijks nog meer huurwoningen vrij dan koopwoningen, rond 2025 slaat dit om en komen jaarlijks meer koopwoningen vrij. De toename van het aantal vrijkomende koopwoningen
3000.115 | Bevolkings- en huishoudensprognose Gelderland 2019
50.000 45.000 40.000 35.000 30.000 25.000 20.000 15.000 10.000 5.000 0
2018 2019 2020 2021 2022 2023 2024 2025 2026 2027 2028 2029 2030 2031 2032 2033 2034 2035 2036 2037 2038 2039 2040
Figuur 3.14:
< 65
65-74
75-84
85-94
> 95
Bron: Gelderse variant Primos 2019 Hoog.
De institutionele bevolking in de provincie bestaat uit ruim 33.000 personen. Ongeveer de helft van deze groep is jonger dan 65 jaar. In de eerste jaren
30
neemt de omvang van de institutionele bevolking licht af. Vanaf 2022 gaat het aantal mensen dat in tehuizen woont echter toenemen. Deze toename hangt geheel samen met het ouder worden van de bevolking in de provincie. Het aantal mensen in tehuizen in de leeftijd tot 65 jaar blijft volgens de prognose nagenoeg gelijk, maar het aantal ouderen in tehuizen groeit sterk. Vooral de groep 85-plussers in een tehuis neemt sterk toe. Op dit moment bestaat deze groep uit zo’n 8.700 personen, in 2040 is dit volgens de prognose toegenomen tot 16.040, een toename met 85%.
Op dit moment bedraagt het woningtekort in Gelderland, waar in Primos 2019 van wordt uitgegaan, zo’n 35.000 woningen. Dat is 4% van de woningvoorraad in de provincie. Het woningtekort loopt in de eerste prognosejaren terug tot 3,2% in 2022. Daarna loopt het tekort langzamer terug tot 2,6% in 2040. Het woningtekort verschilt per regio. Figuur 3.17: Provincie Gelderland. Woningtekorten per regio, 2019 - 2040
12.000
Woningtekort Er is op dit moment in de meeste Gelderse regio’s sprake van een woningtekort. In Primos 2019 wordt dit tekort in de eerste jaren deels ingelopen. Overigens heeft de woningmarkt om te kunnen functioneren ook een zekere druk nodig. Voor een goed functionerende woningmarkt wordt uitgegaan van een woningtekort van ongeveer 2%.
10.000
Figuur 3.16: Provincie Gelderland. Woningtekort, 2018 – 2040
4.000
40.000 35.000 30.000 25.000 20.000 15.000 10.000 5.000 0
5,0%
8.000 6.000
2.000
4,0% 3,0%
0
2,0% 1,0% 0,0%
Bron: Gelderse variant Primos 2019 Hoog.
2018 2020 2022 2024 2026 2028 2030 2032 2034 2036 2038 2040 Woningtekort
Woningtekort %
Bron: Gelderse variant Primos 2019 Hoog.
3000.115 | Bevolkings- en huishoudensprognose Gelderland 2019
In de regio’s Achterhoek en De Liemers ligt het woningtekort op 1,4% respectievelijk 2,0%. In deze regio’s is daarmee geen sprake van wezenlijke tekorten. In de andere regio’s zijn de woningtekorten hoger. In de regio’s
31
Nijmegen e.o., Arnhem e.o. en Foodvalley is het woningtekort naar verhouding het hoogst op dit moment. Dit komt in belangrijke mate door het woningtekort in de steden Arnhem en Nijmegen en minder in de regiogemeenten. In 2030 bedraagt volgens de prognose Gelderse variant Hoog alleen in de regio’s Nijmegen e.o., Foodvalley en Noord-Veluwe het woningtekort nog beduidend meer dan de genoemde 2%.
3000.115 | Bevolkings- en huishoudensprognose Gelderland 2019
32
4 Kwalitatieve woningbehoefte
huur- en koopappartementen dan uit de verhuisbewegingen in de afgelopen jaren.
In voorgaande hoofdstuk is de bevolkings- en huishoudensontwikkeling in de provincie en de regio’s in beeld gebracht. Daarbij is ook aandacht besteed aan een aantal effecten van deze ontwikkeling op de woningmarkt. In dit hoofdstuk wordt nader ingezoomd op de ontwikkeling van de woningbehoefte, specifiek de woningbehoefte in kwalitatieve zin.
4.1 Vraag en aanbod huishoudens
Het recent beschikbaar gekomen WoON2018 geeft inzicht in de woonwensen van huishoudens die overwegen de komende jaren te verhuizen. De praktijk is echter vaak anders dan het voorgenomen verhuisgedrag zoals dat uit een woonwensenonderzoek blijkt. Huishoudens stellen hun woonwensen bij op basis van hun mogelijkheden als zij zich daadwerkelijk gaan oriënteren op een nieuwe woning, een deel van de huishoudens met een verhuiswens stelt deze toch uit en een deel van de huishoudens die aangeven niet te willen verhuizen doet dit om uiteenlopende redenen toch (life-events als het aangaan of verbreken van een relatie of een verandering in de gezondheidssituatie, maar ook een uitgelezen kans om een andere woning te kunnen betrekken). Het is daarom belangrijk om ook naar het werkelijke verhuisgedrag te kijken; welke keuzes maken huishoudens met verschillende achtergronden daadwerkelijk. CBS-Microdata geeft inzicht in het verhuisgedrag van huishoudens in het verleden. Echter, terugkijken naar verhuisbewegingen in het verleden is per definitie aanbodgericht en doet geen recht aan de vraag naar woningen waarin geen of weinig aanbod was. Het beste beeld wordt daarom verkregen door te kijken naar de combinatie van woningmarktgedrag en woonwensen, en op basis daarvan een raming te maken van de ontwikkeling van de kwalitatieve woningvraag.
Dit is onder andere van belang bij de woonwensen van ouderen, een groep die naar verhouding weinig verhuist, maar de komende decennia in omvang enorm toeneemt. Uit het WoON2018 blijkt een sterkere vraag naar
3000.115 | Bevolkings- en huishoudensprognose Gelderland 2019
Verschillende groepen op de woningmarkt kennen een verschillende verhuisdynamiek en hebben verschillende verhuiswensen. Jonge huishoudens verhuizen naar verhouding vaak, zijn meer georiënteerd op de huursector en richten zich naar verhouding vaak op een appartement. Gezinnen en kleine huishoudens in de leeftijd van 35 tot 65 jaar zijn deels ‘gesetteld’ en verhuizen veel minder vaak dan jonge huishoudens. Gezinnen kiezen vaker voor een grondgebonden woning in de koopsector. Op basis van woonwensen en woningmarktgedrag is het mogelijk de vraag van huishoudens met een verhuiswens en het potentiële vrijkomende woningaanbod van huishoudens die een woning achterlaten te vergelijken. Starters vragen hun eerste zelfstandige woning, doorstromers vragen een woning maar laten ook een woning achter. Woningverlaters zijn (doorgaans oudere) huishoudens die bij verhuizing een woning achterlaten, maar geen andere zelfstandige woning betrekken, doorgaans omdat zij naar een verpleeghuis verhuizen of overlijden.
33
Figuur 4.1: Provincie Gelderland. Potentieel vrijkomend aanbod en potentiële vraag (2019 - 2025)
Vraag
Aanbod Starters 1-2 phh tot 35 jaar
1-2 phh tot 35 jaar
1-2 phh 35-55 jaar
1-2 phh 35-55 jaar
Huur eengezins
1-2 phh 55-65 jaar
Huur appartement
1-2 phh 55-65 jaar
1-2 phh 65-75 jaar
Koop rij
1-2 phh 65-75 jaar
Koop 2-1 kap/vrijstaand 1-2 phh 75+ jaar
Koop appartement
1-2 phh 75+ jaar Gezinnen
Gezinnen
0%
Verlater 0%
20%
40%
60%
80%
20%
40%
60%
80%
100%
100%
Bron: Gelderse variant Primos 2019 Hoog , WoON2018, CBS-Microdata, bewerking Companen.
Vraag en aanbod volgen patronen die samenhangen met de verschillende fasen van het leven van huishoudens. Jonge huishoudens kiezen deels voor een start in een huurwoning (vaak een appartement) en deels voor het kopen van hun eerste woning (vaak een rijwoning). Als jonge huishoudens ouder worden en meer financiële mogelijkheden krijgen, maakt een deel de overstap van de huursector naar de koopsector en kiest men binnen de koopsector voor een duurdere woning met meer ruimte en comfort. Huishoudens die een gezin gaan vormen kiezen voor meer ruimte, vaak in de vorm van een grond-
3000.115 | Bevolkings- en huishoudensprognose Gelderland 2019
gebonden woning met een tuin. Deze stap valt voor een deel van deze huishoudens met meer financiële mogelijkheden vaak samen met het kopen van een huis. Als huishoudens ouder worden voltrekt zich een omgekeerd patroon. Huishoudens krijgen de behoefte om kleiner te gaan wonen en de levensloopbestendigheid van de woning wordt belangrijker. Vaak betekent dat een groeiende vraag naar appartementen naarmate huishoudens ouder worden. Oudere huishoudens richten zich ook vaker op een huurwoning dan jongere huishoudens, hoewel deze tendens met het ouder worden van de naoorlogse generatie aan het veranderen is. Ouderen die behoren tot de ‘baby boom’ zijn
34
vaak woningeigenaar en kiezen geregeld ook bij verhuizing op hogere leeftijd weer voor een koopwoning. Woningverlaters, oudere huishoudens die verhuizen naar een verzorgingshuis of overlijden, laten vaak een huurwoning achter, maar ook dit verandert met het ouder worden van de babyboom generatie. Zoals ook in paragraaf 3.3 beschreven neemt het aantal woningverlaters dat een (eengezins)koopwoningen achterlaat de komende periode aanzienlijk toe. Het is belangrijk om op te merken dat het overzicht met de vraag- en aanbodprofielen is opgesteld op basis van de verhuiswens en het verhuisgedrag van huishoudens. Oudere huishoudens verhuizen zoals beschreven relatief minder dan jongere leeftijdsgroepen. In toenemende mate
wonen ouderen lang zelfstandig, wat in de praktijk vaak betekent dat zij blijven wonen in de woning waar zij al een groot deel van hun leven in wonen. Het geschetste beeld in de figuren geeft de procentuele verdeling weer en niet de absolute omvang van het potentiële vrijkomende aanbod en de potentiële vraag. Door te kijken naar de absolute aantallen ontstaat naast inzicht in de volumes van potentieel gevraagde en vrijkomende woningen ook inzicht in de omvang van verhuisstromen naar levensfase.
Figuur 4.2: Provincie Gelderland. Potentieel vrijkomend aanbod en potentiële vraag (2019 - 2025)
Aanbod
Vraag Starters 1-2 phh tot 35 jaar
1-2 phh tot 35 jaar 1-2 phh 35-55 jaar
Huur eengezins
1-2 phh 35-55 jaar
1-2 phh 55-65 jaar
Huur appartement
1-2 phh 55-65 jaar
Koop rij
1-2 phh 65-75 jaar
1-2 phh 65-75 jaar
Koop 2-1 kap/vrijstaand 1-2 phh 75+ jaar
Koop appartement
1-2 phh 75+ jaar Gezinnen
Gezinnen Verlater
0 0
20.000
40.000
60.000
20.000
40.000
60.000
80.000
100.000
80.000 100.000
Bron: Gelderse variant Primos 2019 Hoog , WoON2018, CBS-Microdata, bewerking Companen.
3000.115 | Bevolkings- en huishoudensprognose Gelderland 2019
35
De grootste verhuisdynamiek is er bij jongere huishoudens; starters en 1-2persoonshuishoudens tot 35 jaar. De groep gezinnen verhuist gemiddeld minder, maar is een grote groep op de woningmarkt en zorgt daarom ook voor veel verhuisbewegingen. Dat geldt ook voor kleine huishoudens in de leeftijd van 35 tot 55 jaar. Oudere huishoudens verhuizen zoals aangegeven veel minder. Circa 2% van de oudere huishoudens verhuist jaarlijks (bron: CBSMicrodata). Jonge gezinnen kiezen vaker voor een rij-/hoekwoning. Gezinnen die de volgende stap zetten willen bij verhuizing veelal groter gaan wonen en
3000.115 | Bevolkings- en huishoudensprognose Gelderland 2019
kiezen een tweekapper of een vrijstaande woning. De vraag naar huur- en koopappartementen is in absolute zin in belangrijke mate afkomstig van jongere kleine huishoudens. Oudere huishoudens kiezen naar verhouding vaker voor een appartement, maar in omvang is hun vraag kleiner dan die van jongere huishoudens. In de stedelijke regio’s kiezen jonge huishoudens vaker voor een huurappartement. In de meer landelijke gebieden behoren een eengezinshuurwoning of een rij-/hoekwoning in de koopsector vaker tot de mogelijkheden.
36
4.2 Potentiële fricties tussen vraag en aanbod Door de potentiële vraag en het potentiële aanbod op de woningmarkt met elkaar te confronteren, ontstaat inzicht in de mogelijke fricties tussen vraag en aanbod; de kansrijke en kwetsbare segmenten op de woningmarkt. In de sociale huursector zien we een mismatch tussen vraag en aanbod ontstaan. Het aanbod bestaat uit rijwoningen, terwijl door de toenemende vergrijzing en door de behoefte aan betaalbare woningen van starters de vraag zich concentreert op appartementen. Hierbij moet worden aangetekend dat het bij kleine huishoudens niet primair gaat om een wens voor een gestapelde woning, een betaalbare grondgebonden woning op de juiste plek is vaak een aantrekkelijk alternatief. Vaak wordt een appartement echter gezien als synoniem voor een toegankelijke, comfortabele, betaalbare kleine woning. Voor ouderen is een gelijkvloerse woning van belang. In de vrije huursector concentreert de vraag zich ook op appartementen. Het gaat om woningen tot circa € 900 à € 1.000 (afhankelijk van de regio). De afgelopen jaren zijn de prijzen gestegen en steeds minder woningen zijn hierdoor in deze prijsklasse beschikbaar. Dit levert dan ook een potentiële vraag op. In de vrije (particuliere) huursector is de vraag naar grondgebonden woningen per saldo zeer beperkt. De vrije huursector heeft een belangrijke functie op de woningmarkt.
Het goedkopere deel van de vrije huursector biedt mogelijkheden voor huishoudens die teveel verdienen voor een sociale huurwoning, maar te weinig om te kunnen kopen. De vrije huursector is daarmee voor een deel van de huishoudens een tussenstap totdat de mogelijkheid komt om een woning te kunnen kopen. De omloopsnelheid is daardoor in de vrije huursector ook hoger dan in andere delen van de woningvoorraad. In de koopsector is de behoefte sterk gericht op het goedkope (tot € 200.000) en middeldure segment (€ 200.000 - € 300.000). De vraag naar goedkope koop komt voort uit de wens van starters en jonge huishoudens om hun eerste woning te kopen. Door prijsstijgingen (ook in de nieuwbouw) loopt het aanbod
3000.115 | Bevolkings- en huishoudensprognose Gelderland 2019
in dit segment terug. In de stedelijke regio’s, zoals Arnhem en Nijmegen, zien we daarnaast dat deze woningen geregeld worden opgekocht als beleggingsobject en vervolgens in de particuliere (vrije) huursector worden verhuurd. De vraag naar grondgebonden woningen boven de € 300.000 is vooral afkomstig van gezinnen, die meer van deze woningen vragen dan dat er vrijkomen door verhuizing of woningverlating door ouderen. Figuur 4.3: Provincie Gelderland. Frictie tussen vraag en aanbod, 2019 - 2030
Sociale huur grondgebonden
Voor veel huurders is betaalbaarheid belangrijker dan typologie. Het aanbod grondgebonden woningen voorziet, mits betaalbaar ook in de vraag naar huurappartementen. Bovendien blijven bij gebrek aan toegankelijke woningen mensen in hun grondgebonden woning wonen, waardoor fricties elkaar compenseren.
Sociale huur appartement
Kleiner/groter potentieel tekort
Kleiner potentieel overschot
Groter potentieel
Particuliere huur grondgebonden Particuliere huur appartement
tekort
Groter potentieel overschot
Aankoop van goedkope koopwoningen door beleggers om te verhuren, vergroot het tekort in de goedkope koop. Mensen zoeken dan noodgedwongen middenhuur.
Koop grondgebonden < 2 ton Kleiner potentieel tekort
Koop grondgebonden 2-3 ton Koop grondgebonden > 3 ton
Als mensen vanwege ontbrekend aanbod geen goedkope koopwoning kunnen vinden, ligt er een alternatief in de (sociale) huur. Vergelijkbare woonlasten zouden uitkomen op een huur van € 600 tot € 650.
Koop appartement < 2 ton Koop appartement > 2 ton -15.000-10.000-5.000 2019 - 2025
0
5.000 10.00015.00020.000
2025 - 2030
Bron: Gelderse variant Primos 2019 Hoog, WoON2018, CBS-Microdata, bewerking Companen.
37
De regio Arnhem-Nijmegen heeft een regionaal woningmarktonderzoek laten uitvoeren gelijktijdig met het opstellen van de Gelderse prognose. Voor de lokale verdieping is een aantal aanvullende aannames gedaan. In de figuren over de mismatch in vraag en aanbod is er voor de regio’s Arnhem e.o., Nijmegen e.o. en De Liemers gebruik gemaakt van de uitkomst van de Gelderse prognose plus rekening gehouden met het inlopen van een verhoogd woningtekort naar 2%. Hierdoor ligt het beeld in de provincie qua kwantiteit 5.250 woningen hoger dan de Gelderse prognose 2019. Om aan te sluiten bij de uitkomsten vanuit de regio en de Gelderse prognose 2019 is ervoor gekozen om het inlopen van het woningtekort alleen bij de verdieping in de regio Arnhem-Nijmegen te hanteren en de andere regio’s vergelijkbaar te maken met het randtotaal vanuit de Gelderse prognose 2019.
vergroot het tekort in de goedkope koopsector. Mensen kiezen daardoor geregeld min of meer noodgedwongen voor een particuliere huurwoning. Als huishoudens door stijgende woningprijzen de gewenste vrijstaande woning niet kunnen kopen, kiezen zij vaak ook wel voor een aantrekkelijke tweekapper; als de tweekapper niet bereikbaar is toch voor een grote hoekwoning.
Substitutie Huishoudens zoeken een woning die aan hun wensen en eisen voldoet, op de door hen gewenste locatie en voor een passende prijs. Als een woning die aan alle voorwaarden voldoet niet te vinden is, stelt men de verhuizing uit of doet men water bij de wijn. Bijvoorbeeld ten aanzien van het woningtype, de grootte van de woning, of ten aanzien van de gewenste locatie. Doordat mensen hun wensen bijstellen, ontstaat er vraagsubstitutie. Zo kan de vraag naar een sociaal huurappartement voor huishoudens vaak worden ingevuld met een grondgebonden sociale huurwoning als de prijs en de locatie kloppen. Voor veel huurders is betaalbaarheid belangrijker dan typologie van de woning. Als er geen toegankelijke woningen beschikbaar zijn, stellen huishoudens hun verhuizing nog uit en blijven zij langer in hun grondgebonden woning wonen. Ook hierdoor kunnen fricties elkaar compenseren. Ook in de koopsector vindt substitutie plaats. Als een goedkope koopwoning niet beschikbaar of bereikbaar is, kiest men (tijdelijk) voor een particuliere huurwoning. De aankoop van koopwoningen door beleggers om te verhuren,
3000.115 | Bevolkings- en huishoudensprognose Gelderland 2019
38
Figuur 4.4 Provincie Gelderland. Fricties vraag en aanbod per regio, 2019 - 2025 en 2025 - 2030
Achterhoek
De Liemers
Arnhem e.o.
Sociale huur grondgebonden Sociale huur appartement Particuliere huur… Particuliere huur appartement Koop grondgebonden < 2 ton Koop grondgebonden 2-3 ton Koop grondgebonden > 3 ton Koop appartement < 2 ton Koop appartement > 2 ton -4.000
-2.000
0
2.000
4.000
-4.000
-2.000
0
2019 - 2025
Foodvalley
2.000
4.000
-4.000
-2.000
0
2.000
4.000
2025 - 2030
Noord-Veluwe
Nijmegen e.o.
Sociale huur grondgebonden Sociale huur appartement Particuliere huur…
Particuliere huur appartement Koop grondgebonden < 2 ton Koop grondgebonden 2-3 ton Koop grondgebonden > 3 ton Koop appartement < 2 ton Koop appartement > 2 ton -4.000
-2.000
0
3000.115 | Bevolkings- en huishoudensprognose Gelderland 2019
2.000
4.000
-10.000
-5.000
0
5.000
10.000
-4.000
-2.000
0
2.000
4.000
39
Regionale accenten
Rivierenland
•
Sociale huur grondgebonden Sociale huur appartement Particuliere huur grondgebonden Particuliere huur appartement Koop grondgebonden < 2 ton Koop grondgebonden 2-3 ton Koop grondgebonden > 3 ton Koop appartement < 2 ton Koop appartement > 2 ton -4.000 2019 - 2025
•
-2.000
0
2.000
4.000
•
2025 - 2030
Stedendriehoek •
Sociale huur grondgebonden Sociale huur appartement Particuliere huur grondgebonden Particuliere huur appartement Koop grondgebonden < 2 ton Koop grondgebonden 2-3 ton Koop grondgebonden > 3 ton Koop appartement < 2 ton Koop appartement > 2 ton -4.000 2019 - 2025
• -2.000
0
2.000
4.000
2025 - 2030
Bron: Gelderse variant Primos 2019 Hoog , WoON2018, CBS-Microdata, bewerking Companen.
3000.115 | Bevolkings- en huishoudensprognose Gelderland 2019
In de Achterhoek is er vooral een aanvullende vraag naar grondgebonden koopwoningen tot € 200.000 en tussen de € 200.000 en de € 300.000. Om in de behoefte te voorzien van kleine huishoudens is er daarnaast behoefte aan het toevoegen van huur- en koopappartementen, voor ouderen dichtbij voorzieningen. Potentiële overschotten signaleren we bij huureengezinswoningen en duurdere grondgebonden woningen. In de regio Arnhem e.o. is een sterkere behoefte aan particuliere huurappartementen en koopappartementen. Ook zijn er in de dure koopsector potentieel tekorten. Daarnaast is er een aanzienlijke additionele behoefte aan sociale huurappartementen, maar ook aan goedkopere koopappartementen. In De Liemers springt de grote behoefte aan goedkope koopwoningen tot € 200.000 eruit. Dit aanbod was er altijd in deze regio, maar is door de prijsstijgingen geleidelijk niet meer bereikbaar voor een grote groep huishoudens. In de Foodvalley is de vraag naar woningen per segment veel gelijkmatiger verdeeld dan in de andere regio’s. Het potentiële overschot aan grondgebonden sociale huurwoningen is kleiner dan in veel andere regio’s en ontstaat later in de tijd. Ook hier is naar verhouding veel vraag naar goedkopere koopwoningen tot € 200.000. De vraag naar goedkope appartementen tot € 200.000 en particuliere huurappartementen ligt in de Foodvalley ook relatief hoger dan in de andere regio’s.
In de regio Nijmegen e.o. is het tekort aan sociale huurappartementen en betaalbare koopwoningen tussen de € 200.000 en de € 300.000 groot. Een groot deel van de totale behoefte aan sociale huurappartementen in de provincie Gelderland is geconcentreerd in Nijmegen. Daarnaast ontstaan in potentie ook de grootste overschotten aan sociale grondgebonden huurwoningen in Nijmegen.
40
•
•
•
In de regio Noord-Veluwe is de vraag sterker gericht op de koopsector. Er ontstaat een aanzienlijke extra vraag naar duurdere grondgebonden koopwoningen en ook een naar verhouding grote vraag naar duurdere appartementen. Deze vraag is afkomstig van ouderen die hun grote grondgebonden woning willen verlaten en een appartement met een vergelijkbare kwaliteit willen betrekken. In Rivierenland concentreert de additionele behoefte zich op grondgebonden koopwoningen in alle prijssegmenten. Er doen zich in deze regio geen potentiële overschotten voor. Ook in Rivierenland is er vraag naar appartementen, vooral naar sociale huurappartementen en duurdere koopappartementen. In de Stedendriehoek springt de aanzienlijke vraag naar goedkope grondgebonden koopwoningen en appartementen in de koopsector eruit, maar ook de vraag naar dure grondgebonden koopwoningen en sociale huurappartementen. Evenals in veel andere regio’s staan grondgebonden sociale huurwoningen potentieel onder druk.
•
•
•
4.3 Betaalbaarheid en sociale huur De behoefte aan sociale huur wordt deels bepaald door de woonwensen die huishoudens hebben, maar even zo belangrijk zijn de toewijzingseisen. Wettelijk is vastgelegd dat huishouden met een inkomen tot € 38.035 (prijspeil 2019) tot de doelgroep van woningcorporaties behoren. Voor hen zijn sociale huurwoningen met een huur tot in beginsel € 720 bedoeld. Op basis van verschillende (on)zekere ontwikkelingen maken we een inschatting van de behoefteontwikkeling aan sociale huurwoningen vanuit de doelgroep van woningcorporaties tot € 38.035 per jaar. We richten ons hierbij op meetbare economische, demografische en maatschappelijke trends:
3000.115 | Bevolkings- en huishoudensprognose Gelderland 2019
•
Effect van de huishoudensgroei. Dit is inclusief de toestroom van nieuwe groepen naar de sociale huur als gevolg van de extramuralisering van de instellingszorg. Effect van veranderende bevolkingssamenstelling en veranderende huurkooporiëntatie (generatie-effect); waardoor jonge generaties ouderen (babyboomers) meer in een koopwoning wonen dan de voorgaande generatie. Deze generatie woont vaker al in een koopwoning en heeft meer pensioen opgebouwd, waardoor de behoefte aan sociale huurwoningen daalt. Effect van de welvaartsgroei. Dit effect is onzeker en op regioniveau beperkt beïnvloedbaar. De afgelopen jaren zien we een gestaag dalende welvaartsgroei, waarbij het Centraal Planbureau (CPB) voor de komende jaren een verwachting uitspreekt van gemiddeld 0,4% koopkrachtontwikkeling per jaar. Voor de kwalitatieve behoefteraming zijn we uitgegaan van deze 0,4% inkomensontwikkeling. Hierbij plaatsen we een kanttekening dat dit tijdelijk (door de conjunctuur) lager kan liggen en daarmee de behoefte aan sociale huur (tijdelijk) hoger kan liggen. Dit kan ervoor pleiten om voorzichtig om te gaan met de uitkomsten van de raming. Dit is een beleidskeuze. Naast de meetbare effecten zijn er ook andere effecten die of onzeker zijn, en waarvan de richting nu onvoldoende te duiden is, of effecten van beleid zijn.
We noemen het beleid van de rijksoverheid waardoor de doelgroep voor de sociale huur potentieel groter of kleiner wordt, de komst van arbeidsmigranten die zich voor een langere periode in Nederland vestigen en eigen beleid ten aanzien van het wel of niet accepteren van scheefheid (hogere inkomens in de sociale huur). Deze minder meetbare aspecten laten we buiten beschouwing, maar zijn wel onderdeel van de lokale afwegingen.
41
In de onderstaande figuren is per (sub)regio in beeld gebracht hoe de behoefte aan sociale huurwoningen zich ontwikkelt, uitgaande van de demografische ontwikkeling in de (sub)regio, het generatie-effect en de koopkrachtontwikkeling. Op dit moment is de grens voor sociale huur voor alle huishoudens een belastbaar jaarinkomen van maximaal € 38.035. Het rijk is voornemens deze grens te differentiëren: voor 2- en meerpersoonshuishoudens gaat deze grens omhoog naar € 42.000, waardoor meer gezinnen in aanmerking komen voor sociale huur. Voor 1persoonshuishoudens gaat deze omlaag naar € 35.000, waardoor minder alleenstaanden in de sociale huur kunnen. Per saldo blijft de doelgroep met deze maatregel ongeveer even groot. Dit heeft op korte termijn geen effect op de omvang van de benodigde sociale huurvoorraad. Op lange termijn (met meer 1persoonshuishoudens) zal dit leiden tot minder behoefte aan sociale huurwoningen.
Figuur 4.5:
Provincie Gelderland. Ontwikkeling behoefte aan sociale huur per (sub)regio, meetbare effecten tot 2030
3000.115 | Bevolkings- en huishoudensprognose Gelderland 2019
42
3000.115 | Bevolkings- en huishoudensprognose Gelderland 2019
43
Regio Achterhoek Arnhem e.o. (incl. gedeeltelijke inloop woningtekort) Liemers (incl. gedeeltelijke inloop woningtekort) Foodvalley Nijmegen e.o. (incl. gedeeltelijke inloop woningtekort) Noord-Veluwe Rivierenland Stedendriehoek Bron: Gelderse variant Primos 2019 Hoog , Waarstaatjegemeente, bewerking Companen
Er zijn duidelijke verschillen in de behoefteontwikkeling naar sociale huur tussen de regio’s. In Nijmegen en Arnhem is het generatie-effect naar verhouding minder sterk, omdat er in de steden minder ouderen wonen. In de Achterhoek is het generatie-effect juist sterker, omdat daar juist meer oudere huishoudens wonen.
Trendmatige welvaartsgroei
Provincie Gelderland. Ontwikkeling van de behoefte aan sociale huurwoningen volgens twee welvaartsscenario’s, naar regio, 2018 - 2030
Uitblijvende welvaartsgroei
Tabel 4.1:
+420 +2.600 +620 +1.360 +4.630 +1.100 +2.240 +1.960
-190 +1.080 +140 +590 +3.290 +590 +1.560 +860
In de gepresenteerde aantallen gaat het om de netto behoefte. Onttrekkingen van sociale huurwoningen door herstructurering, liberalisatie of verkoop leiden tot extra druk op de resterende sociale huurwoningen en zullen dan ook gecompenseerd moeten worden om dit netto resultaat te bereiken.
In de volgende tabel is aangegeven hoe bij het uitblijven van welvaartsgroei of bij een trendmatige (lichte) welvaartsgroei de behoefte aan sociale huurwoningen tot 2030 in de regio’s groeit of afneemt.
3000.115 | Bevolkings- en huishoudensprognose Gelderland 2019
44
Bijlage 1: Scenarioverkenning: verhoogde instroom arbeidsmigranten De uitwerking van de Gelderse variant van Primos 2019 geeft inzicht in de bevolkings- en huishoudensontwikkeling bij het realiseren van het bouwprogramma volgens de gemaakte woningbouwafspraken. Een van de componenten in de Primos prognose is de buitenlandse migratie. De buitenlandse migratie bestaat uit de in- en uitstroom van mensen met een buitenlandse nationaliteit. Buitenlanders vestigen zich omdat ze hier komen werken, of omdat zij asiel zoeken. Primos 2019 gaat uit van een trendmatige buitenlandse migratie. De verwachtingen die het CBS in haar prognoses hanteert zijn daarbij leidend. De instroom van arbeidsmigranten zou wel eens hoger kunnen zijn dan uit de trend blijkt. De verhouding tussen het aantal inwoners in de werkzame leeftijd en het aantal gepensioneerde inwoners gaat de komende decennia aanzienlijk veranderen; het aandeel gepensioneerden neemt met het ouder worden van de naoorlogse generatie sterk toe. Nu al is het voor bedrijven lastig om voldoende personeel te vinden. Het is daarom zinvol om een scenario uit te werken waarin zich een verhoogde instroom voordoet van buitenlandse werknemers in de provincie. Wat betekent een eventuele verhoogde instroom voor de vraag naar huisvesting voor deze werknemers in de regio’s?
1 Een arbeidsmigrant is een persoon in loondienst bij een in Nederland gevestigde
organisatie waarvoor loonheffing is betaald aan de Belastingdienst. Daarnaast geldt dat deze persoon alleen een buitenlandse nationaliteit heeft; oftewel deze persoon heeft niet (mede) de Nederlandse nationaliteit.
3000.115 | Bevolkings- en huishoudensprognose Gelderland 2019
Spreiding over de regio’s In veel gemeenten in de provincie zijn arbeidsmigranten werkzaam 1. Het fenomeen arbeidsmigratie is niet in elke regio in even grote mate aanwezig. Dit is onder meer afhankelijk van de werkgelegenheid naar beroepsgroep. Decisio en Companen hebben voor de regio De Liemers de huidige internationale arbeidsmigratie in beeld gebracht2. Daarbij is De Liemers vergeleken met de andere regio’s in de provincie Gelderland. Dit onderzoek biedt waardevolle handvatten voor een nadere verkenning van de effecten van een mogelijke verhoogde instroom van arbeidsmigranten in de provincie. Uit het rapport blijkt dat er in de regio’s Foodvalley (met name Nijkerk), Stedendriehoek (met name Apeldoorn) en Rivierenland (met name Zaltbommel) naar verhouding veel arbeidsmigranten werkzaam zijn dan in de andere regio’s. Arbeidsmigranten werken vooral via de uitzendbranche en in de sectoren beveiliging/overige zakelijke dienstverlening en opslagen vervoer. Deze sectoren zijn niet in elke regio in even sterke mate vertegenwoordigd.
2 Decisio - Internationale arbeidsmigranten in De Liemers, Kwantitatieve analyse, 12 juli
2019
45
Figuur 1: Provincie Gelderland. Aantal internationale arbeidsmigranten naar werklocatie, 2017
buitenlandse migratie. Primos volgt voor de uitgangspunten over de buitenlandse migratie ook de CBS-prognose. Als we deze 10.000 extra arbeidsmigranten dit op basis van het huidige aandeel van de bevolking van de provincie Gelderland naar Gelderland vertalen, komen er jaarlijks ongeveer 1.200 arbeidsmigranten meer bij dan uit de Primosprognose blijkt. De Gelderse variant Hoog van Primos 2019 gaat uit van een positief buitenlands migratiesaldo van ongeveer +2.900 in 2025, afnemend naar +2.700 in 2030 en +2.500 in 2040. Een structurele extra instroom van 1.200 personen per jaar zorgt daarmee voor een substantieel hoger aantal arbeidsmigranten waarvoor huisvesting nodig is. Figuur 2: Provincie Gelderland. Aantal internationale arbeidsmigranten naar woonlocatie, 2017