Rekenkamerrapport Eenzaamheid met name bij ouderen

Rekenkamer Nieuwkoop

Memorandum Onderzoek ‘eenzaamheid (met name onder ouderen)’

11 oktober 2021

Rekenkamer Nieuwkoop Onderzoek ‘eenzaamheid (met name onder ouderen)’ 11 oktober 2021

Inhoud

I

Ter introductie

II

Doel en uitvoering

2

III

Bevindingen

3

**

Bijlagen

1.

Bestuurlijke reactie

2.

Nawoord Rekenkamer

blad

1

Memorandum

Rekenkamer Nieuwkoop Onderzoek – ‘eenzaamheid (met name onder ouderen)’ 11 oktober 2021 Blad 1 van totaal 8

I

Ter introductie

De Rekenkamer van de gemeente Nieuwkoop werkt in 2021, conform het opgestelde programma, aan twee onderzoeken. Het betreft (1) een groter onderzoek naar de beheersing van projecten onder de noemer ‘Investeringen met maatschappelijk nut’ en (2) een kleiner onderzoek inzake het waar mogelijk voorkomen van eenzaamheid, met name onder oudere inwoners van de gemeente. In dit memorandum zijn de bevindingen opgenomen uit het onderzoek ‘Eenzaamheid (met name onder ouderen’). De Rekenkamer is (ook) bij dit onderzoek uitstekend gefaciliteerd door een coördinerend ambtelijk medewerker. Een (gepland) tussentijds afstemmingsmoment met de portefeuillehouder uit het college leidde tot relevante nadere inzichten en – op de meeste punten – tot een bevestiging van de aantekeningen die de Rekenkamer (al) had gemaakt. De Rekenkamer dankt de bedoelde betrokkenen voor hun inhoudelijk gerichte en procesmatig heel betrokken medewerking. De Rekenkamer heeft een concept van dit memorandum op 17 augustus 2021 aangeboden voor ambtelijk wederhoor (gericht op het herstellen van mogelijke feitelijke onjuistheden). Parallel aan het verloop van dat deelproces is gevraagd om een bestuurlijke reactie, dus van het college. De daarop ontvangen brief is als bijlage 1 bij dit memorandum opgenomen. Na die reactie is (als bijlage 2) een kort nawoord van de Rekenkamer ingevoegd.

** De rol van Rekenkamer van de gemeente Nieuwkoop wordt sinds 15 november 2018 ingevuld door Frank Hordijk, woonachtig in Culemborg en onder meer actief als directeur van advies- en onderzoeksbureau Hordijk & Hordijk B.V., volgend uit het besluit dat de gemeenteraad van Nieuwkoop op die dag heeft genomen. De benoeming van Hordijk eindigt eind 2021. Uitgaande van een onverkorte uitvoering van het onderzoeksprogramma voor 2021 komt het totaal aan onderzoeken in de jaren 2018 tot en met 2021 op de destijds overeengekomen acht. De Rekenkamer verricht – aanvullend en ter afsluiting – eind dit jaar nog een beknopt follow-up onderzoek met betrekking tot het eerder onderzochte subsidiebeleid. Onafhankelijk De Rekenkamer opereert geheel onafhankelijk, en kiest dus ook zelf onderwerpen om te onderzoeken. Om (toch) te zorgen voor een goede aansluiting bij eventuele wensen vanuit de raad heeft de Rekenkamer enkele malen per jaar een afstemmingscontact met de daarvoor ingerichte Klankbordgroep. De Rekenkamer wordt rond diverse formele en praktische zaken ondersteund vanuit de griffie.

Rekenkamer Nieuwkoop Onderzoek – ‘eenzaamheid (met name onder ouderen)’ 11 oktober 2021 Blad 2 van totaal 8

Aandachts- of verbeterpunten Memoranda van de Rekenkamer – dus ook het voorliggende – zijn primair bedoeld voor de raad. Hordijk heeft bij zijn Rekenkamerwerk, dat hij in eenzelfde rol ook voor enkele andere gemeenten doet, altijd de intentie om vanuit een kritisch-positieve insteek een zo feitelijk mogelijke analyse te maken, waaruit dan meestal enkele (kleinere of grotere) potentiële aandachts- of verbeterpunten voortkomen. De raad kan die punten vervolgens desgewenst vertalen in vragen of verzoeken aan het college.

II

Doel en uitvoering

Doel van het onderzoek De Rekenkamer wilde met het onderzoek de volgende centrale vraag beantwoord krijgen: Welke rol speelt de gemeente met betrekking tot het beperken en zo mogelijk voorkómen van gevoelens van eenzaamheid (specifiek onder oudere inwoners van Nieuwkoop), en op welke punten kan of kunnen die rol en de invulling ervan eventueel worden verbeterd? De Rekenkamer heeft deze vragen willen uitwerken via deze onderzoeksvragen: 1.

Heeft de gemeente voldoende zicht op de aard en omvang van de problematiek van eenzaamheid? Waaruit blijkt dat?

2.

Welke visie, vertaald in welke ambities en vervolgens in welke acties, heeft de gemeente waar het gaat om het zoveel mogelijk voorkómen en/of beperken van eenzaamheid? Waaruit blijkt dat?

3.

Hoe en in samenwerking met welke partijen worden de diverse acties uitgevoerd, alsmede gevolgd in termen van rendement versus inzet?

4.

Hoe wordt over dat ‘rendement versus inzet’, gerelateerd aan eerder gestelde ambities en passend binnen een visie, aan wie gerapporteerd, en welke bijsturing in beleid en uitvoering is vervolgens (op welke niveaus) zichtbaar?

Rekenkamer Nieuwkoop Onderzoek – ‘eenzaamheid (met name onder ouderen)’ 11 oktober 2021 Blad 3 van totaal 8

Uitvoering De Rekenkamer heeft sinds het voorjaar van 2021 diverse contacten onderhouden met de teamleider beleid sociaal domein van de gemeente Nieuwkoop. Zij heeft de onderzoekers – naast Frank Hordijk betreft dat Peter van Loon – antwoorden op alle gestelde vragen gegeven en, op verzoek of spontaan, diverse relevante stukken toegestuurd. Hordijk en Van Loon hebben de ontvangen antwoorden, logischerwijs in combinatie met de inhoud van de verkregen documentatie, eerst gevalideerd en vervolgens vertaald in een aantal samenhangende bevindingen. Die bevindingen zijn (nader) getoetst, aangevuld en in perspectief geplaatst in een Teams-bespreking met de portefeuillehouder (inzake onder meer WMO en gezondheidszorg) uit het college van burgemeester en wethouders, in casu wethouder Gerben van Duin.

III

Bevindingen

Uit het onderzoek zijn (per onderzoeksvraag, hieronder in een iets aangepaste volgorde opgenomen) de volgende kern-bevindingen voortgekomen. De Rekenkamer beantwoordt tegen het einde van deze paragraaf de centrale onderzoeksvraag.

Voorkómen en/of beperken van eenzaamheid (vraag 2) Visie – ambities – acties De gemeente Nieuwkoop heeft sinds de lopende bestuursperiode stevige ambities. Onder de noemer ‘Zorg’ zijn de diverse taken en ontwikkelingen, in verband waarmee de gemeente beleidsinhoudelijke, procesmatige en/of uitvoerende verantwoordelijkheden kent of (nader) gaat kennen, als eerste ‘grootste uitdaging’ verwoord in het Coalitieakkoord. Paragraaf 6 van het Collegeprogramma (Sociaal domein) ademt een sfeer van grote betrokkenheid voor het persoonlijke welbevinden van alle inwoners, legt een focus op preventie en zelfredzaamheid en verwijst tegelijk naar de vereiste inzet van professionals waar die inzet onvermijdelijk is. Veel van de opgenomen acties raken boven alles de kern waarom het ook het voorkómen van eenzaamheid, binnen welke groep inwoners ook, draait: die van het belang van het hebben aandacht voor elkaar, in verband waarmee in verreweg de meeste situaties en gevallen het spreekwoordelijke kopje thee bij de buren en zelfs de paar vriendelijke woorden van de kassa-medewerker in de supermarkt al enorm veel kunnen betekenen. De Rekenkamer ziet dat de gemeente, onder aansturing van de (primair) verantwoordelijke wethouder, veel doet om de gecommuniceerde ambities waar te maken. Dat wordt gedaan vanuit een rol die waar mogelijk coördinerend-faciliterend is.

Rond het thema eenzaamheid begrijpt de gemeente Nieuwkoop het evidente belang van de inzet van al dan niet georganiseerde vrijwilligers, van kerk en moskee,

Rekenkamer Nieuwkoop Onderzoek – ‘eenzaamheid (met name onder ouderen)’ 11 oktober 2021 Blad 4 van totaal 8

van sport- en gezelligheidsverenigingen en van buren en mantelzorgers, maar ook van de ‘ogen en oren’ die een huisarts, medewerker van een woningcorporatie en een Wmo-consulent (moeten) hebben. De schaal van Nieuwkoop maakt het mogelijk een goed beeld te krijgen van, en vervolgens en houden op in beginsel alle ouderen, rond wie vanaf 2021 een sterk instrument wordt toegepast: dat van individuele, goed geborgde huisbezoeken (bij in beginsel iedereen, die daarvoor letterlijk de deur openzet, van 75 jaar of ouder). Signalen, aantekeningen, zorgen en wat dies meer zij worden gedeeld in ‘De Verbinding’, een gemeentelijk team dat in nauw contact staat met alle (specialistische) professionele organisaties die in Nieuwkoop in het sociaal domein actief zijn. Het ambitieuze, professioneel-enthousiaste beleid van de gemeente Nieuwkoop komt ook tot uitdrukking in ‘Een goed leven in Nieuwkoop’, het document waarin het thema gezondheid voor de periode 2021-2025 is uitgewerkt in samenhangende uitgangspunten en acties. Ook dit stuk legt sterke accenten op preventie, participatie en zelfredzaamheid – met een overheid die waar dat kan stuurt en faciliteert, maar die logischerwijs niet verantwoordelijk kan worden gehouden voor individueel ‘gezondheidssucces’.

Meer of minder expliciet geeft Nieuwkoop zoveel mogelijk invulling aan de strekking – met daaraan verbonden acties, programma’s en monitoring – van het landelijke programma ‘Eén tegen eenzaamheid’. In verband met dit programma speelt het lokale Platform Gehandicapten en Senioren Nieuwkoop (PGSH) een belangrijke rol. Door het delen van bevindingen in De Verbinding – dat feitelijk als (professioneel) meldpunt dient – komt feitelijke of potentiële eenzaamheid snel en waar aan de orde op het niveau van een inwoner-als-persoon in beeld. De Rekenkamer gaat er overigens van uit – maar heeft dat niet onderzocht – dat niet alleen bij alle activiteiten van De Verbinding, maar bijvoorbeeld ook bij het vastleggen van aantekeningen tijdens of de door (getrainde) vrijwilligers afgelegde huisbezoeken aan ouderen, aan alle AVG- c.q. (overige) privacy-regelgeving wordt voldaan.

Zicht op aard en omvang van eenzaamheid (vraag 1) Los van de feitelijke, nimmer absolute waarde die (geaggregeerd) cijfermateriaal heeft: Nieuwkoop heeft slechts beperkt zicht op de werkelijke omvang van de problematiek van eenzaamheid in de gemeente c.q. in de verschillende kernen. Voorlopig moet, waar aan de orde, worden uitgegaan van de cijfers die zijn opgenomen in een onderzoeksrapportage van de GGD Hollands-Midden uit 2016, waaruit het beeld voortkomt dat eenzaamheid in de gemeente in ieder geval niet (substantieel) groter is dan in de regio Hollands-Midden als geheel (en dat evenmin is in vergelijking met cijfers die voor heel Nederland zijn verzameld). De Rekenkamer stelt vast dat de gemeente Nieuwkoop het relatieve, hooguit indicatieve karakter van de bovenbedoelde rapportage onderschrijft en vooral uitgaat van eigen waarnemingen en bevindingen. Of de precieze percentages sociaal, emotioneel of ernstig eenzaam – zoals die door de GGD zijn

Rekenkamer Nieuwkoop Onderzoek – ‘eenzaamheid (met name onder ouderen)’ 11 oktober 2021 Blad 5 van totaal 8

weergegeven – nu wel of niet (voldoende) eenduidig zijn: ieder geval van (potentiële) eenzaamheid is er één te veel, en juist daarom is het brengen van huisbezoeken zo relevant. Overigens kennen die bezoeken bewust de noemer ‘welzijnsbezoek’: de te voeren gesprekken zijn primair gericht op het inventariseren van het brede welbevinden van de bezochte inwoners, in verband waarmee (ook) het vaststellen van mogelijke belemmeringen voor het blijvend zelfstandig kunnen wonen een belangrijk aandachtspunt is. Als de in casu gesignaleerde bevindingen, al dan niet onder regie van de gemeente, terugkomen in beleid en acties van een verhuurder-corporatie (waarmee terzake een prestatieafspraak is gemaakt), dan is de cirkel in ieder geval op dat deeldomein rond 1. Uit de aangehaalde GGD-rapportage – van alweer vijf jaar geleden, gebaseerd op niet door de Rekenkamer gevalideerd of beoordeeld bronmateriaal – komt nog de opvallende aantekening voort dat ernstige eenzaamheid in Nieuwkoop relatief meer zou voorkomen in de leeftijdscategorie 19 tot en met 64 jaar dan in de categorie 65 jaar of ouder (waar die in vergelijking met Hollands Midden en Nederland als geheel overigens niet bovenmatig zou zijn).

Acties – partijen – samenwerking – rendement (vraag 3) Rapporteren en bijsturen (vraag 4) De Rekenkamer ziet (ook) in Nieuwkoop een veelheid aan professionele organisaties die er binnen het brede sociaal domein ‘zijn’ voor inwoners voor wie de diensten en (overige) activiteiten van deskundigen-specialisten nodig, of minimaal nuttig zijn. Naast ‘reguliere’ partijen als huisarts, school, politie, verpleeghuis en woningcorporatie wordt in en vanuit De Verbinding gewerkt en samengewerkt door onder meer het Centrum voor Jeugd en Gezin, Tom in de Buurt, Kwadraad, het (gemeentelijke) Wmo-team, de begeleiders van statushouders, Halt en het jongerenwerk. Naast al deze beroepsmatige betrokkenheid kent Nieuwkoop bij ruwe indicatie 150 (relevante) door vrijwilligers bemenste verenigingen, stichtingen, al dan niet religieus georiënteerde genootschappen en andere entiteiten, gericht op sport, ontspanning, educatie en ontmoeting. Betrek vervolgens, of zelfs primair de eerder in dit memorandum aangehaalde buurvrouw of -man en winkelmedewerker in het gezichtsveld – en stel vast dat in Nieuwkoop, waar nodig onder beleidsmatige en/of faciliterende regie van de

1

In de (ongedateerde) Startnotitie ‘Werkwijze welzijnsbezoeken in de gemeente Nieuwkoop en de samenwerking met de woningcorporaties’ komen de (voorziene) belangen van de twee woningcorporaties waarmee de gemeente samenwerkt veel sterker tot uitdrukking dan de Rekenkamer hier verwoordt. Zo ligt er mede een focus op het inventariseren van de mogelijkheden tot ‘doorstroom’ van ouderen naar een andere woning. De Rekenkamer herkent deze accenten minder (a) in de overige door de gemeente beschikbaar gestelde documentatie en (b) in de contacten die in hierover zijn onderhouden. Tegelijk heeft de Rekenkamer vernomen dat door veel van de als eersten bezochte ouderen vragen over juist het issue ‘wonen’ zijn gesteld.

Rekenkamer Nieuwkoop Onderzoek – ‘eenzaamheid (met name onder ouderen)’ 11 oktober 2021 Blad 6 van totaal 8

gemeente, ‘alles’ aanwezig is om eenzaamheid, onder ouderen en anderen, te voorkomen of weg te nemen. Is het rendement van al die (met name professionele) inzet eenduidig vast te stellen? De Rekenkamer stelde die vraag aan de ambtelijke contactpersoon en aan de wethouder, terwijl het antwoord al bekend was: nee. Natuurlijk hoopt de gemeente op ‘nog mooiere cijfers’ in een volgende GGD-rapportage, maar tegelijk begrijpt iedereen dat – zoals op vrijwel alle facetten van het sociaal domein – geen causaliteit speelt tussen ‘actie door professional A’ en ‘beleving van welbevinden bij inwoner X’. Moeten we, gezien het ontbreken van die causaliteit, dan maar niets meten, rapporten, evalueren en/of communiceren? Natuurlijk niet. De Rekenkamer stelt vast dat het tegengaan van eenzaamheid, met name onder ouderen, pas sinds de nu lopende bestuursperiode specifieke aandacht krijgt, maar ziet het nut en de noodzaak van: 

Het breed delen van kleinere en grotere projecten en successen, en als dat de werkelijkheid is ook van minder tot niet geslaagde initiatieven. Met het geven van bekendheid aan kleinere, maar juist daarom zeer aansprekende activiteiten komen mensen letterlijk op ideeën, krijgen vrijwilligers en professionals extra waardering voor hun inzet en laat (ook) de gemeente zien dat er aandacht is voor wie dat nodig heeft. De Rekenkamer vindt het fietsmaatjes-project in dit verband een prachtig voorbeeld: juist zonder dergelijke woorden uit te spreken gaan daarvan de signalen ‘met of zonder corona-scherm, we doen het samen. Van welke leeftijd u ook bent: u hoort erbij, ook uw plezier telt!’ uit. Ergo: publiceer geregeld over projecten als deze: in de nieuwsbrieven die in het kader van ‘Eén tegen eenzaamheid’ in de steigers zijn gezet, in Nieuwkoop Nieuws en – waar aan de orde – in samenhang met aankondigingen van activiteiten die in het kader van ‘Nieuwkoop Herstelt’ worden uitgevoerd



Het periodiek kritisch beoordelen van de feitelijke en/of gevoelde meerwaarde – of het gebrek daaraan – van de inzet, alsmede de manier van samenwerken en communiceren van de verschillende professionele partijen die in Nieuwkoop in het sociaal domein actief zijn. Doe dat bij voorkeur onder externe, onafhankelijke begeleiding en laat (ook) bezien welke overlappen of juist hiaten er zijn, al dan niet blijkend uit onderzoek onder cliënten en niet-cliënten (waaronder voor deelonderwerpen ook de huisbezoeken kunnen worden geschaard). Wees als gemeente (ook) openhartig over tegenvallende uitkomsten. Het openbaar maken daarvan, met vanzelfsprekend ‘leesbaar’ respect voor alle betrokkenen en voorzien van leer- en actiepunten, geeft inwoners (nog) meer vertrouwen in de overheid en in de zorgvuldige besteding van publieke middelen.

Rekenkamer Nieuwkoop Onderzoek – ‘eenzaamheid (met name onder ouderen)’ 11 oktober 2021 Blad 7 van totaal 8

In lijn met de acties die in het Collegeprogramma zijn verwoord ligt het voor de hand dat (al) begin 2022 een eerste evaluatie-onderzoek naar de samenwerking in De Verbinding wordt uitgevoerd 

Het uitbrengen van zogenoemde narratieve rapportages, waarvoor de huis-welzijns-bezoeken een prachtige bron kunnen vormen. Geef welzijn, (verminderde) eenzaamheid, zorgen, contacten, activiteiten en wat dies meer zij letterlijk een gezicht, door het opnemen van uitgeschreven interviews (met een foto) in bijvoorbeeld elke tweede editie van Nieuwkoop Nieuws. Woorden van ‘echte’ mensen worden uiteraard met andere oogmerken opgetekend, gelezen en (hopelijk) besproken dan bijvoorbeeld cijfers die uit een GGD-monitor volgen, maar hebben als zodanig – en zeker in aanvulling op meer kwantitatieve rapportages – in het algemeen veel meer zeggingskracht. Van het rapporten en (vervolgens) evalueren van de resultaten van de diverse gemeentelijke inzet, direct of indirect gericht op (ook) het voorkómen en zonodig wegnemen van eenzaamheid onder ouderen, is het in de lopende bestuursperiode nog niet gekomen. De eerste huisbezoeken zijn afgelegd (in de kern Zevenhuizen), waarvan het nodige is geleerd (inhoudelijk en procesmatig, ook inzake de taken die door de vrijwilligers moeten worden uitgevoerd).

De Rekenkamer doet graag de suggestie om het bespreken van het voorliggende memorandum in de raad te combineren met het geven van een presentatie, door de ambtelijk coördinator en de wethouder, over de eerste bevindingen die uit de huis-welzijns-bezoeken zijn voortgekomen – als één van de instrumenten uit de brede waaier aan activiteiten, voorzieningen en projecten die de gemeente binnen het sociaal domein beleidsmatig-faciliterend-regisserend mogelijk maakt.

Beperken c.q. voorkómen van eenzaamheid (specifiek onder ouderen) Rol gemeente en mogelijke verbeterpunten (centrale vraag) Met verwijzing naar de voorgaande alinea’s: de gemeente Nieuwkoop heeft het tegengaan van eenzaamheid letterlijk hoog op de agenda staan. Tussen alle andere doelgroepen en onderwerpen die in het sociaal domein om (geld en) aandacht vragen doet de gemeente naar het inzicht van de Rekenkamer wat van een lokale overheid, acterend in en voor een in alle opzichten overzichtelijk inwonersbestand, terzake mag worden verwacht. De Rekenkamer neemt aan dat het college de raad regelmatig over de voortgang en uitkomsten van de diverse inzet informeert, en in dat verband ook ruimte geeft voor ‘het verhaal van’ zowel professionele als vrijwillige derden die direct of indirect zijn betrokken bij kleinere of grotere, maar bijna per definitie betekenisvolle activiteiten en projecten.

Rekenkamer Nieuwkoop Onderzoek – ‘eenzaamheid (met name onder ouderen)’ 11 oktober 2021 Blad 8 van totaal 8

Van een optreden van Clown Toet bij zorglocatie Kaleidoskoop tot het zijn van buddy via Tom in de Buurt (voorheen Stichting Eva): het doet goed, en draagt bij aan samenleving waarin aandacht voor elkaar is. Het zal nog even duren voordat alle ouderen in Nieuwkoop voor een huisbezoek zijn benaderd (en zeker voordat dat, bij wie dat wil, heeft plaatsgevonden), maar het kan niet anders of daaruit volgt een veelheid aan individuele en collectieve informatie die leidt tot een (nog) meer gerichte, waar mogelijk preventieve benadering. Geen eenzame (oudere) inwoners in de kernen van Nieuwkoop? Dat is een illusie, al is het maar omdat iedere volwassene de ruimte heeft om eigen keuzes te maken – die in specifieke gevallen leiden tot omstandigheden die een ander als ongewenst of zelfs tragisch zou beoordelen. De gemeente Nieuwkoop doet wat voor het vermijden en tegengaan van eenzaamheid mogelijk is, durft kritisch te zijn op het eigen presteren en staat – ambtelijk en via wethouder en college – voor zover het beeld van de Rekenkamer reikt doorlopend open voor het doorvoeren van verbeteringen. Misschien kan het op elementen een tandje sneller, maar inhoudelijk en qua rolopvatting en -invulling kan Nieuwkoop in de visie van de Rekenkamer tot voorbeeld voor veel andere gemeenten van vergelijkbare omvang dienen.

**

Rekenkamer Nieuwkoop Onderzoek – ‘eenzaamheid (met name onder ouderen)’ 11 oktober 2021 Bijlagen

Bijlage 1

Bestuurlijke reactie

Rekenkamer Nieuwkoop Onderzoek – ‘eenzaamheid (met name onder ouderen)’ 11 oktober 2021 Bijlagen

Bijlage 2

Nawoord Rekenkamer

De Rekenkamer zegt het college dank voor de bestuurlijke reactie (gedateerd 3 september 2021, door de Rekenkamer ontvangen 30 september 2021), en stelt met plezier vast dat het college voornemens is de in het voorliggende memorandum opgenomen aanbevelingen over te nemen c.q. tot verdergaande uitvoering te brengen. Eenzaamheid is een groot en vaak onzichtbaar probleem – waaraan de gemeente Nieuwkoop doet wat het kan doen, vanzelfsprekend in nauwe samenwerking met diverse andere partijen en vele vrijwilligers. De Rekenkamer veronderstelt dat de raad – in de huidige samenstelling, dus nog voor de aanstaande verkiezingen – (nadere) wil worden geïnformeerd over de voortgang en resultaten van met name het project huis-welzijns-bezoeken. Zoals verwoord is de Rekenkamer graag bereid het bespreken van het voorliggende memorandum te (laten) combineren met het (laten) geven van een presentatie door de ambtelijk coördinator en de wethouder: hun (mogelijke) bijdrage zal zonder twijfel tot nadere interessante, relevante inzichten leiden, die de aantekeningen van de Rekenkamer vanuit de praktijk kunnen inkleuren.

**