Presentatie VNG Peter de Baat Wet open overheid Nieuwkoop

De Wet open overheid 21 September 2023 In gesprek met

Wat doen de VNG Ambassadeurs Wet open overheid? Tweeledig doel: • bewustzijn bij gemeenten van het belang van een transparante overheid vergroten • voortgang van implementatie van de Woo bij gemeenten versnellen Aanpak: • Communicatie, communicatie, communicatie ….! • Volksvertegenwoordigers, bestuurders, managers in 342 gemeenten • Spreken op bijeenkomsten/webinars • Aandacht voor bewustzijn, kennis, handelingsperspectieven, methoden, ervaringen, dilemma’s, reflectie • Vragen en knelpunten om vanuit VNG bij te dragen aan oplossingen

• Op orde brengen informatiehuishouding • Openbaar maken van overheidsinformatie • Duurzaam toegankelijk houden van overheidsinformatie

Waarom transparantie als publieke waarde? “Het hogere doel van een open overheid is dat inwoners moeten kunnen vertrouwen op de overheid. En daarin gesterkt worden door de informatie die de overheid beschikbaar stelt.”

Wat is transparant(ie) als publieke waarde? A. Publieke waarde 1. collectief beeld van wat de samenleving ervaart als waardevol; (Moore, Talbot) 2. komt tot stand op een legitieme en vertrouwenwekkende wijze; 3. is onderdeel van de dagelijkse bedrijfsvoering. B. Transparant (Van Dale)

1. doorzichtig; 2. gemakkelijk te doorzien, helder van structuur, opzet; 3. een dieperliggende zin laten doorschijnen.

Rechtsstatelijk

Een democratische rechtsstaat is ervoor om de juiste mix tussen vertrouwen en wantrouwen te waarborgen. Transparantie is als publieke waarde in de rechtsstaat belangrijk om de kwaliteit van de democratische besluitvorming en van de openbaarheid van informatie vast te stellen.

Instrumenteel

Daarvoor zijn transparante politieke en bestuurlijke besluitvormingsprocessen nodig, waarbij duidelijk is wat zich binnen een organisatie afspeelt. Dat wordt bereikt door het beschikbaar stellen van informatie. Op transparante informatie is het triple A-criterium van Accuracy, Availability en Accessibility van toepassing.

Abraham Lincoln: ‘You can fool all the people some time, you can fool some people all the time, but you cannot fool all the people all the time.’

Wat beoogt de Wet open overheid? Artikel 110 Grondwet (1983) De overheid betracht bij de uitvoering van haar taak openbaarheid volgens regels bij de wet te stellen.

"Er is vanzelfsprekend een discrepantie tussen wat politici zeggen en reële machtspolitiek.”

Cultuur van openheid is belangrijker is dan een wettelijke systematisch actief openbaar regeling (Advies ROB, 2012), “Gij zult openbaar maken”.) “Door maken krijgen burgers zicht op de 1. 2. 3. 4. 5. 6.

Controleerbaarheid van de overheid. Integriteit van de overheid. Prestatie van de overheid. Randvoorwaarde voor modern burgerschap. Bevordert lerend vermogen van de overheid. Potentieel macro-economisch rendement.

werking van overheden. Dat draagt bij aan de legitimiteit van en het vertrouwen in het openbaar bestuur.” “Geïnformeerde burgers kunnen beter participeren in het publieke domein.”

Wet open overheid (2022) Artikel 1.1. Recht op toegang Eenieder heeft recht op toegang tot publieke informatie zonder daartoe een belang te hoeven stellen, behoudens bij deze wet gestelde beperkingen.

Actief openbaar, tenzij ... • én een verplichting voor 11 categorieën

Passief openbaar • verkorte termijn t.o.v. de Wob

Informatiehuishouding op orde • zorgplicht

Relatie Wet open overheid met andere i-wetten Op weg naar een Algemene informatiewet …

Strategische keuzes naar plaats en tijd bepaald Zie bijvoorbeeld “iVisie Apeldoorn”, “Open Enschede en ”Open Alkmaar” - werken aan verhoging opkomstcijfers - cultuurverandering (politiek / bestuurlijk / ambtelijk) - herijken participatie (inclusief ‘right to challenge’) - lokale accenten bij actieve openbaarmaking - veranderen naar een netwerkorganisatie - investeren in intergemeentelijke samenwerking - investeren in de informatiehuishouding (informatiecommissaris) - dienstverlening met de menselijke maat (a la evenredigheidsbeginsel) - ombudsfunctie / groen golf ambtenaar - inclusie en toegankelijkheid

Krachtenveld rond de Woo Gemeenteraad College B&W Inwoners

Ambtelijke organisatie

‘Een burgemeester ziet toe dat het gemeentebestuur open is over besluiten en hoe beleid tot stand komt’.

Gemeenschappelijke regelingen

Ondernemers Wetgever Instellingen Minister BZK Journalisten

Wetenschap

ACOIbemiddeling

Rechter

Ook gemeenschappelijke regelingen !

Welke rol kiest de raad m.b.t. de Woo? • Kaderstellend: § Wat voor gemeente wil je zijn in de informatiesamenleving? § Heeft onze gemeente een visie of beleid over de relatie tussen gemeente en inwoners en de rol van de Woo daarbij? § Beschikt de gemeente over voldoende middelen (kennis, vaardigheden, budget) om met de Woo aan de slag te gaan? § Controlerend: § Welke voornemens of activiteiten van het college zijn er ten aanzien van implementatie van de Woo? Wat gebeurt er al? Is er een nulmeting en een plan van aanpak? § Past de ambitie ten aanzien van implementatie bij de visie en het beleid? § Volksvertegenwoordigend: § Welke ervaringen hebben inwoners, ondernemers of journalisten met de Wob/Woo in onze gemeente? § Raadsinformatie: § De informatieverstrekking aan de raad is geregeld in de Gemeentewet.

Verplichte openbaarmaking 11 categorieën, uiterlijk binnen twee weken, tenzij … (dit artikel nog niet in werking getreden)

- wet- en regelgeving, incl. ontwerpen en adviezen - organisatiegegevens, incl. bereikbaarheid en mandaat - raadsstukken, incl. verslagen - agenda’s en besluitenlijsten college B&W - adviezen van adviescolleges en (soms) derden - convenanten - jaarplannen en jaarverslagen - Woo-verzoeken - onderzoeken, ambtelijk en extern - beschikkingen, tenzij … (en soms in overzichten) - klachten

Actief openbaar, tenzij ...

‘Mind the spindoctor, Bron: digitaleoverheid.nl please!’

Van 40 jaar Wob naar Woo

Passief openbaar

Gemeenten ontvangen jaarlijks ca. 15.000 Wob-verzoeken. In 2021 maakte Pro Facto voor de NVVR bij 83 gemeenten, 8 provincies en 2 waterschappen de balans op van 40 jaar Wob-praktijk Resultaat 1. Wob-verzoeken worden vaak als lastig ervaren. Naast verklaringen als te weinig capaciteit en grote complexiteit heeft de Wob aan de tussen 2009 en 2016 geldende Wet dwangsom en beroep niet tijdig beslissen een negatieve bijsmaak overgehouden. Resultaat 2. 1 op 3 Wob-verzoeken wordt niet binnen de (verlengde) termijn van (28 + 28) dagen beslist. Op 45% van de Wob-verzoeken binnen vier weken en op 69% binnen een verlengde termijn beslist. In de Woo is de totale maximale termijn verkort tot 42 dagen. Het Rijk doet er gemiddeld 161 dagen over. Resultaat 3. De Wob-praktijk kreeg niet veel bestuurlijke aandacht Het college informeert de raad beperkt over uitvoering van de Wob, en raadsleden vragen hier ook niet naar. Opvallend is dat raadsleden de Wob soms gebruiken voor het verbeteren van hun eigen informatiepositie (in plaats van de regeling in art 169 Gemeentewet).

Passief openbaar

met dank aan:

Wat betekent de Woo voor de uitwisseling (incl. mails en appjes) van bestuurlijke informatie? • Bestuursorganen burgemeester en college en de ambtenaren: documenten die bij hen berusten zijn in beginsel openbaar, tenzij een uitzonderingsgrond.

Passief openbaar

• Individuele wethouder vertegenwoordigt het bestuursorgaan college: informatie die hun portefeuille betreft in beginsel openbaar. • Bestuursorgaan gemeenteraad incl. organen, zoals presidium en commissies en incl. informatiebijeenkomsten: informatie is in beginsel openbaar. Belangrijk dat de griffier het archiveren goed op orde heeft. • Individueel raadslid, een samenwerking tussen raadsleden of een fractie: vallen niet onder de Woo. Zelfs als het gaat om invloedrijke raadsleden of fractievoorzitters, wordt er niet vanuit gegaan dat zij het bestuursorgaan gemeenteraad vertegenwoordigen. • Is een of meer van de algemene uitzonderingsgronden in artikel 5.1 en 5.2 Woo van toepassing? Caoutchouc: openbaarmaking versus goed functioneren van gemeente en bestuursorganen. • Daarnaast is informatie bij de raadsgriffie ter ondersteuning van individuele raadsleden door een specifieke wettelijke uitzondering niet openbaar. Daardoor kunnen raadsleden in vertrouwen communiceren met de griffie(r). • Informatie die een raadslid deelt met een portefeuillehouder of een ambtenaar, wordt in beginsel bij die portefeuillehouder respectievelijk het college opvraagbaar. Ook indien de informatie via de griffie werd doorgestuurd.

Zorgplicht: Het op orde brengen van de digitale informatiehuishouding van de gemeente is een absolute randvoorwaarde voor de actieve en de passieve verstrekking van documenten. Stavaza: Gemeenten weten niet altijd welke informatie er is en hebben deze vaak niet snel tot hun beschikking. Bij de Woo is voor de verbeterslag zo’n 8 jaar voorzien. Opgave: Gemeente heeft een informatiebeheerplan vastgesteld en investeert in de uitvoering daarvan (o.a. e-depot en archivering van email en tekstberichten)

Duurzaam en digitaal toegankelijk

Woo & informatiebeheer: tekstberichten Aanpassing van het beleid voor chatberichtenarchivering (tijdelijke instructie): • het voldoen aan wet- en regelgeving (advies, beleidskader en instructie) • blijvend aandacht voor de uitvoering (plan van aanpak, 2023Q3). • aan tonen dat er serieus werk wordt gemaakt van deze maatregelen (modelselectielijst en sleutelfunctiemethodiek) • daarnaast ook transparant te kunnen zijn als het niet (tijdig) zou lukken (een deel van de) maatregelen te realiseren (uitvoeringstoets en pilot deel kabinet en ambtelijke top, 2023Q4). Want de rijksoverheid: • heeft geen ervaring met deze selectiemethodiek; de noodzakelijke software niet in huis en geen beeld van de effectiviteit van deze software; • moet werkprocessen en gedrag rond het gebruik van middelen en software aanpassen en beseft dat dit geen eenvoudige opgave is; • Heeft als wenkend perspectief dat bij creatie of ontvangst van een document op basis van 'één origineel' duurzame toegankelijkheid, archivering, security, privacy en openbaarmaking 'by design' direct wordt toegepast.

De weg naar een transparante gemeente is een gedragsverandering De uitdagingen betreffen bewustwording, cultuurverandering en opleiding naast werkprocessen, standaardisering, uniformering en software alsook financiën en menskracht.

Ambassadeurs Wet open overheid Peter de Baat peter.debaat@vng.nl Bert Bouwmeester bert.bouwmeester@vng.nl Algemeen Gripopinformatie@vng.nl