Werkconferentie Nieuwegein weerbaar lokaal bestuur 29 maart 25

‘Omgaan met bezorgdheid en onvrede van burgers’

Raadsconferentie Nieuwegein Weerbaar Lokaal Bestuur 29 maart 2025 4/1/2025

Inzichten in oorzaken, ontstaan en hoe om te gaan met onvrede van burgers 1 Introductie polarisatie: Wat is polarisatie, gewenste en ongewenste polarisatie, verticale en horizontale polarisatie. 2 Onvrede en wantrouwen naar overheid en instituties 3 Dilemma’s bij onvrede en wantrouwen 4 Denkkader polarisatie en kijken ‘onder de motorkap’ bij polarisatie

5 Typologieën bezorgde / ontevreden burgers 6 Gesprek aangaan met bezorgde / ontevreden burgers (bruggetje naar sessie ‘Omgaan met agressie’ met Maarten Hoogslag – middagdeel) 4/1/2025

Wat is polarisatie? • Polarisatie is ‘het verdiepen van tegenstellingen tussen groepen in de samenleving die kunnen leiden tot spanningen tussen deze groepen en een toename van segregatie’ (definitie Nederlandse overheid). • Langs vele scheidslijnen in de samenleving: etnische of religieuze achtergrond, rijk en arm, hoog en laag opleidingsniveau, politieke voorkeur en steeds vaker langs actuele maatschappelijke thema's (bijvoorbeeld voor of tegen coronamaatregelen, 5G masten, windmolens, van het gas af in wijken etc.).

4/1/2025

Verticale Polarisatie - Naar de overheid en instituties - Politiek - Media - Politie - Rechtsspraak - Wetenschap

- Naar uitvoerend professionals in wijken - Gezien door burgers als verlengstuk overheid. Optreden professionals kan bijdragen aan zowel verminderen als vergroten van verticale polarisatie.

4/1/2025

Is polarisatie altijd ongewenst?

Vraag: “Is polarisatie altijd ongewenst?”

4/1/2025

Polarisatie is niet altijd ongewenst • Polarisatie kan ook productief zijn voor de samenleving en de emancipatie van minderheidsgroepen bevorderen. • Vrouwenkiesrecht, de afschaffing van de slavernij en de emancipatie van de homobeweging in de jaren tachtig. • Resultaat: nieuw sociaal evenwicht • Én: extreme uitspraken horen bij identiteitsontwikkeling jeugd. • Maar polarisatie kan ook bestaande verschillen vergroten, waardoor ze uitgroeien tot hardnekkige tegenstrijdigheden en ertoe leiden dat groepen niet meer constructief met elkaar kunnen communiceren. We spreken dan van ongewenste polarisatie. 4/1/2025

Polarisatie is niet altijd ongewenst In andere woorden: • Een zekere mate van polarisatie past binnen een weerbare samenleving én democratie om tegenstellingen duidelijk te maken en om maatschappelijke veranderingen te kunnen bevorderen. • Een te veel aan polarisatie kan een bedreiging voor de democratische rechtsorde worden als tegenstellingen permanent worden en escaleren naar intimidatie of geweld.

Verschijningsvormen Polarisatie - Attitude Polarisatie. Opvattingen over maatschappelijke issues worden sterker tegengesteld. Dit is zowel het extremer worden van opvattingen, het verminderen van tussenposities, als het stelliger en onwrikbaarder worden van opvattingen.

Quita Muis 4/1/2025

Verschijningsvormen Polarisatie - Affectieve Polarisatie. Tegenstellingen worden gevoelsmatig sterker. Men wordt positiever over mensen met dezelfde opvattingen en gaat mensen met tegengestelde opvattingen sterker afwijzen. Gevoelsmatig en ook moreel. Wij-Zij denken. Emotie in plaats van ratio. Negatieve labels op andere groep plakken.

4/1/2025

Signalen van ongewenste polarisatie en (Brandsma)

Signalen van ongewenste polarisatie: ❖ Toename van wij-zij denken. ❖ Afname ratio en belang van argumenten, toename emoties en identiteiten. ❖ Labels plakken. ❖ Complot denken. ❖ In eindfase polarisatie proces: geen gesprek meer mogelijk. Mogelijk intimidatie.

Narratieven gebrek aan vertrouwen

4/1/2025

Onzichtbaarheid van de overheid – Terugtrekkende overheid, komst steeds verder van de burger af te staan – Toenemende complexiteit, digitalisering – Fysiek én mentale afstand – Wie is de overheid? Geen fysieke contacten. Geeft ruimte voor complotdenken.

– Opschaling van wantrouwen

4/1/2025

Onzichtbaarheid van de burger – Onzichtbaarheid van de burger. Het gevoel niet ‘gezien’ te worden door de overheid. – Menselijke maat ‘is verdwenen’ in contact met overheid. – Overheid zou niet weten ‘wat er leeft’ in de samenleving. – Afstand overheid – burger leidt ook tot meer wantrouwen bij overheid naar burgers.

4/1/2025

Ongelijke behandeling Ongelijke behandeling: Onvrede voortgestuwd door een wij-zij-gevoel, waarbij de ‘wij’ zich achtergesteld voelt of het gevoel heeft dat andere groepen bevoordeeld worden door de overheid.

4/1/2025

Het niet horen van de burger – Het niet horen van de burger bij besluitvorming die ze rechtstreeks aangaat. – Gevoel van ‘niet serieus nemen’ van de burger bij besluitvorming. – Geen schijninspraak. Liever dat overheid eerlijk is (ook al is dat impopulaire boodschap) dan om de hete brij heen draait. Geef burger het gevoel serieus genomen te worden.

4/1/2025

Incompetentie van de overheid

– Gepercipieerde incompetentie ambtenaren, politici, bestuurders. – Perceptie van gebrek aan daadkracht in politiek systeem.

Resumé: – In Nederland over het algemeen nog behoorlijk ‘vertrouwen’ – Maar dat zegt meer over het toegekende belang, de legitimiteit van overheid en instituties – Betonrot in pijlers ‘gehoord worden’ en ‘daadkracht/competentie’

4/1/2025

Van vertrouwensverlies naar verticale polarisatie

❖ Laag vertrouwen wil nog niet zeggen dat legitimiteit instituties niet wordt erkend. Kritische houding past binnen veerkrachtige democratie, maakt onvolkomenheden in functioneren instituties zichtbaar.

❖ Verticale polarisatie: omslag laag vertrouwen naar wantrouwen.

4/1/2025

Van vertrouwensverlies naar verticale polarisatie

❖Rode draad is erkenning en gezien worden als burger, speelt altijd een rol (toeslagenaffaire; protest windparken, coronamaatregelen, AZC; digitalisering en informatisering, et cetera)! ❖Iedereen kan radicaliseren …

4/1/2025

Dilemmalogica • Burgers willen erkenning van hun zorgen en inzicht in de afweging die de overheid maakt. • Geef inzicht in de complexiteit van de afweging van de overheid. Wat weeg je mee. Wat kun je wel of niet als overheid of organisatie. • Het creëren van begrip bij burgers draagt bij tot meer acceptatie van de gekozen beslissing. Is de uitkomst anders dan gehoopt, dan is in elk geval het vertrouwen niet beschadigd. • Een betrouwbare overheid is vooral helder over de eigen rol, als facilitator én als wetgever en handhaver. Het blijft een gegeven dat het uiteindelijke besluit niet iedereen zal bevallen. Geef hiervan de grenzen aan. 4/1/2025

Dilemma’s bij aanpak polarisatie Heterogeniteit in groepen en motieven • Fluide/gelegenheidscoalities, links/rechts, veel verschillende groepen • Gele hesjes, windmolens, AZC’s, Corona Met wie ga je in gesprek? ➢ Wie is het aanspreekpunt bij protest? (welke subgroep, midden, polen, met wie ga je in gesprek?)

4/1/2025

Dilemma: met wie ga je in gesprek? ➢ Op wie richt je je? Midden of polen? (denkkader Brandsma) ➢ Polarisatie diverse groepen: polen, joiners, stille midden ➢ Geen brandstof geven aan polen. Richt op midden. Maar vergeet niet de joiners. Anders voelen die niet serieus genomen.

➢ Wie is het aanspreekpunt bij protest? Hoe representatief, welke achterban? ➢ Denk hierover na: wie moet je hebben, op wie richt je je?

4/1/2025

Polarisatie model Brandsma 1. Polarisatie is iets anders dan ‘conflict’; 2. Polarisatie is een gedachteconstructie, ‘wij-zij’-denken, gebaseerd op identiteiten en groepen;

3. Polarisatie heeft brandstof nodig; het groeit door te praten over identiteiten in combinatie met evaluatief oordeel. Als hier geen energie in wordt gestoken, kan de polarisatie pas verminderen; 4. Polarisatie gaat over gevoelens en emoties. Feiten en cijfers ‘landen niet’ (alternatieve werkelijkheden). 4/1/2025

Polarisatie model Brandsma

4/1/2025

ACTOREN model Brandsma Diverse rollen: 1. De Pushers proberen polarisatie te creëren, zij zijn de aanstichters die vanuit de polen handelen. Ze claimen 100% waarheid en zijn meer in de ‘verzendmodus’ dan de ‘luistermodus’. Ze willen geen echte dialoog; 2. De joiners hebben een kant gekozen en worden naar de pushers toe getrokken; dit is polarisatie die plaatsvindt; 3. Het grijze of stille midden, de genuanceerden, kiezen geen kant, nemen niet deel aan polarisatie. Ze kunnen neutraal, bang of onverschillig zijn. Ze zijn het doelwit van de pushers; 4/1/2025

Depolarisatie methoden/strategieen (Brandsma) Game changers: 1. Verander de doelgroep. Pushers portretteren een vijand in de andere pusher en richten zich op het midden. Dat is waar polarisatie bedoeld is. Richt u dus op het midden voor depolarisatie; 2. Verander het onderwerp. Ga weg van de identiteitsconstructie die door de pushers is gekozen en begin een gesprek over de gemeenschappelijke zorgen en interesses van degenen in het midden; 3. Verander de toon; dit gaat niet over goed of fout of over feiten. Probeer contact - en verbinding te maken met de middengroepen, welke toon sla je daarbij aan (niet moralistisch, maar je begrijpt de zorgen). 4/1/2025

Wat leeft er ‘onderhuids’: Verken de lagen onder polarisatie Onder polarisatie en protest vaak diepere laag van frustratie – – – – –

Komst AZC, helemaal niet tegen vluchtelingen Geldermalsen Buurt wil geen nieuw jongerencentrum Utrecht Plan Einstein in Overvecht Scheer groepen niet over één kam. Dan voelen mensen zich niet erkend. Voorbeeld: coronaprotesten. Duw van mainstream naar alternatieve bronnen.

Ook hier geldt: voer een gedegen analyse uit. Welke groepen, welke motieven, hoe kom je tot win-win situaties, hoe geef je burgers erkenning?

Typologieën bezorgde en ontevreden burgers Analyseer en differentieer naar achtergronden en motieven – Met wie heb je te maken, wat zijn motieven en zorgen?

– Pusher of tot gesprek bereid (veelstemmige midden)? – Wat zit er –onzichtbaar- onder de ijsberg?

Deze differentiatie maakt het op haar beurt noodzakelijk te differentiëren in de wijze waarop je met deze burgers contact legt en communiceert Basisopmaak van KIS-presentatie

4/1/2025

Zes typologieën verontruste, ontevreden burgers 1. Bedroefde burgers, waarbij verontrusting lijkt te leiden tot berusting en zo mogelijk terugtrekken en isoleren van de mainstream samenleving. 2. Incidenteel bezorgde burgers, waarbij hun verontrusting zich richt op een specifiek onderwerp of besluit. 3. Structureel bezorgde burgers, waarbij hun verontrusting zich uitstrekt over een veel breder maatschappelijk onderwerp of ontwikkeling en mogelijk zelfs leidt tot sociaal wantrouwen. Het specifieke onderwerp of besluit, waartegen deze verontrusting wordt geuit, vormt voor hen slechts een voorbeeld voor deze algemener onrust of is trigger om in actie te komen. Basisopmaak van KIS-presentatie

4/1/2025

Zes typologieën verontruste, ontevreden burgers 4. Structureel maatschappelijk boze burgers, waarbij verontrusting aanleiding is voor boos- of kwaadheid en (uitingen van) deze structurele boosheid zich met name richt op actualiteiten (bv immigratie, komst AZC, opvang verslaafden als symbolen voor het ongenoegen). 5. Politiek boze burgers, waarbij (uiting van) een structurele boosheid zich met name richt op besluitvormers en instituties als gepercipieerde oorzaak van hun ongenoegen en mogelijk leidt tot institutioneel wantrouwen. 6. Politiek radicale burgers, die hun uitingen en weerstand richten op het politieke systeem (en de rechtsorde), waarvan de legitimiteit wordt weersproken, zo niet wordt afgewezen. (bv: soevereinen) Basisopmaak van KIS-presentatie

4/1/2025

Vraag / uitwisseling hoe om te gaan met ontevreden burgers 1. In de lezing zijn diverse vormen en dynamieken van polarisatie langsgekomen. Welke vormen en dynamieken herken je in jouw contacten met burgers (uitwisselen in groepjes)? 2. Hoe ga je hier mee om in jouw contacten met burgers (ervaringen en tips uitwisselen in groepjes). 3. Zie de zes typologieën verontruste, ontevreden burgers. Kies een typologie: heb je als volksvertegenwoordiger ervaringen met burgers die binnen deze typologie passen? Wat is volgens jou belangrijk om met hen het goed gesprek te kunnen voeren? (ervaringen en tips uitwisselen in groepjes). Basisopmaak van KIS-presentatie

4/1/2025

Vraag / uitwisseling hoe om te gaan met ontevreden burgers Rode draad voor typologieën: • Verken de zorgen. Neem bezorgdheid serieus. Toon interesse. • Pel de lagen af, zijn er misschien onderliggende redenen voor de polarisatie of tegenstand dan het lijkt? • Inzicht in beelden, ideeën en gevoelens van burgers kan helpen om op meer effectieve wijze contact te leggen. En om tot breed gedragen oplossingen te komen. • Belangrijk is ook om kritische burgers te beschouwen als onderdeel van de civil society, mensen die het beste willen en bereid zijn om daar tijd en energie aan te geven.

Basisopmaak van KIS-presentatie

4/1/2025

Vraag / uitwisseling hoe om te gaan met ontevreden burgers

Aandachtspunten voor specifieke typologieën: • Achtergrond voor bedroefdheid ligt mogelijk op breder terrein (persoonlijke problematieken, risico op verdere terugtrekking voorkomen, doorverwijzing naar zorg, eenzaamheidsbestrijding, schuldhulp e.d.) • Incidenteel bezorgd: goed luisteren, dilemmalogica, terugkoppeling kan voorkomen dat onvrede structureel wordt en wordt gekoppeld aan andere issues (voorkom processen van wantrouwen en verticale polarisatie) Basisopmaak van KIS-presentatie

4/1/2025

Vraag / uitwisseling hoe om te gaan met ontevreden burgers

Aandachtspunten voor specifieke typologieën: • Structureel bezorgd en structureel boze burgers: thema waarop boosheid zich richt loskoppelen van bredere bezorgdheid/boosheid. Richtingen Brandsma: focus op het issue zelf, ga weg van wij-zij denken, zoek naar common ground via dialoogmethodes. • Politiek boze/radicale burgers: contact maken, niet overtuigen maar op betrekkingsniveau, mensen erbij houden. In veel gevallen ook onderliggende problematieken, belangrijk dat daarop focus komt en niet op het radicale gedachtegoed zelf. Basisopmaak van KIS-presentatie

4/1/2025