3-1 Bijlage 2 Ontwikkelplan fort Jutphaas lage resolutie.pdf
Tekst van het document
3-1 Bijlage 2
Fort Jutp haas Ontwi kkel p l a n
Nieuw egein, 14 oktobe r 2 0 1 6
Fort Jutphaas Ontwikkelplan
COLOFON Dit ontwikkelplan is tot stand gekomen onder leiding van de gemeente Nieuwegein met bijdragen van : Ruimtelijk domein: projectleider (Esther Weggeman) ontwerp openbare ruimte (Akke Huppertz), ruimtelijke ordening (Martijn Broersma), cultuurhistorie en monumenten (Edmée Sleijpen), grondbedrijf en vastgoedzaken (Wim Weijers en Fien Ottenschot) en bouw en woningtoezicht (Theo Baars) Openbaar domein: coördinator beheer, verkeer, coördinator groen (Stacha van Osch) en adviseur groen (Rena Heilema) Support: gebouwenbeheer (Wout van Blitterswijk). Sociaal Domein (Sandra Zwart) Er is afgestemd met de projectleider Gebiedsvisie Rijnhuizen (Ron van Schaik). Over de inhoud is overleg gepleegd met: - Stichting Fort Jutphaas - Monumentencommissie Nieuwegein - gebiedsmanagers Club Rijnhuizen - Rijksdienst voor cultuur en erfgoed
2
Fort Jutphaas Ontwikkelplan
Inhoudsopgave
Inleiding 3 Verkenning 5 Huidig gebruik 5 Historie 7 Natuur en ecologie 9 Beleidskader 11 Visie Uitgangspunten 13 Bebouwing 15 Participatietraject 21 Inrichtingsplan 23 Fase 1: wandelpaden en groen 25 Fase 2: brug en toegangsweg 29 Particulier initiatief en toekomstwensen 31 Uitvoering Financiele onderbouwing 33
3
Fort Jutphaas Ontwikkelplan
4
Fort Jutphaas Ontwikkelplan
1
Inleiding
Inleiding Fort Jutphaas maakt deel uit van de Nieuwe Hollandse Waterlinie en is omstreeks 1820 gebouwd. Het fort ligt als een groene parel verscholen in het gebied Rijnhuizen. Het fort is grotendeels eigendom van de gemeente Nieuwegein en kent op dit moment een informeel gebruik. In 2014 heeft de gemeente een inrichtingsvisie voor Fort Jutphaas afgerond. Deze visie heeft als uitgangspunt de cultuurhistorische, landschappelijke en de recreatieve waarden te versterken. Eind 2014 is de gebiedsvisie Rijnhuizen vastgesteld waar Fort Jutphaas onderdeel van is. Het streven is Rijnhuizen te transformeren van een kantorenpark naar een gemengd woon-werkgebied. Fort Jutphaas krijgt een belangrijke functie in dit gebied als ‘fortpark’ voor ontspanning, recreatie, cultuurhistorie en natuurbeleving. Herinrichting van het fort is daarmee een voorwaarde voor het totstand komen van een aantrekkelijke woon-werkomgeving. Voorliggend document is een actualisering en nadere uitwerking van de eerder gemaakte visies. In de document wordt een inrichtingsplan beschreven voor het fort, bestaande uit een omschrijving van de huidige situatie, beleidsuitgangspunten, het inrichtingsplan en bijbehorende fasering en begroting. Bij het tot stand komen van dit document is overleg gepleegd met de gebruikers en omwonenden van het fort, de Stichting Fort Jutphaas, de Monumentencommissie en omwonenden.
Ook zijn diverse afdelingen binnen de gemeente Nieuwegein betrokken. Doel en beoogd resultaat Het doel van het ontwikkelplan is te komen tot uitvoering van de ambitie die in de inrichtingsvisie en in de gebiedsvisie is neergelegd. Beoogd resultaat is de herinrichting van Fort Jutphaas waardoor de unieke kwaliteiten van deze bijzonder plek zichtbaar, toegankelijk en beleefbaar worden. Leeswijzer In het ontwikkelplan wordt ten eerste een verkenning van de huidige situatie op het fort beschreven en van de veranderingen in beleid die sinds 2014 hebben plaatsgevonden. Ook worden in dit hoofdstuk de resultaten van een aantal onderzoeken beschreven. Vervolgens wordt een korte samenvatting en actualisering van de visie beschreven. Deze amibitie wordt concreet gemaakt met een inrichtingsplan, wat in een aantal deelprojecten verder is uitgewerkt. Ten slotte wordt de financiele onderbouwing en de fasering beschreven.
5
Fort Jutphaas Ontwikkelplan
GEBRUIK
1 1 2 3
5
4
6 7 8
huidige situatie eigendom en gebruik
6
1
Opslag scouting
2
Woonhuis (noodwoning)
3
Clubgebouw scouting
4
Wijnhandel/ horeca
5
Schapenwei
6
Woning (antikraak)
7
Schapenstal
8
Ponystal
Fort Jutphaas Ontwikkelplan
2
Verkenning
Huidige situatie en gebruik Fort Jutphaas ligt verscholen in het bebouwde gebied van Nieuwegein. De gemeente Nieuwegein heeft het Fort sinds 1959 in eigendom. Sinsdien zijn er herhaaldelijk visies en plannen voor het Fort gemaakt, echter tot uitvoering is het tot nu toe niet gekomen. Het fort Jutphaas bestaat uit een aardwerk met gras, hogere wallen rondom lagere delen en in het midden de toegangsbrug en entree naar het plein met het hoofdgebouw. Rondom ligt een brede fortgracht met daaromheen een smalle weg met aan weerszijden bomen. Daarachter ligt een zone met groene functies, zoals tuinen, moestuinen, weitjes en bosschages. gebruik De afgelopen jaren kende het fort een informeel gebruik. Het fort is openbaar, maar oogt privé door de afrasteringen voor vee en het ontbreken van paden. Op het fort staan enkele gebouwen: het bomvrije wachthuis, de fortwachterswoning, twee bomvrije remises en twee bomvrije bergplaatsen, het clubgebouw van scouting en een houten noodwoning. In het bomvrije wachthuis is al vele jaren een wijnhandel gevestigd, waaraan onlangs een horecafunctie is toegevoegd. Dit gebouw is met een deel van de omliggende ruimte in privé bezit. Dit gebouw is recent intern verbouwd en wordt nu gebruikt voor diverse activiteiten als kookworkshops, wijnproeverijen, feesten, evenementen en vergaderingen.
De fortwachterswoning staat op het zuidelijke deel van het fort en is ook een monument. De woning is eigendom van de gemeente en wordt bewoond door middel van een antikraak-organisatie. Het onderhoud is achterstallig, maar de bouwkundige staat is redelijk. Ten zuiden van de woning bevinden zich een bomvrije remise en bomvrij magazijn. Op dit moment zijn deze in gebruik als schapenstal en paardenstal. Scouting zit al vele jaren op het fort en gebruikt de noordelijke helft van het fort voor sport en spelactiviteiten. De
scoutinggroep is gevestigd in een een clubgebouw uit de jaren ‘80 en heeft daarnaast één bomvrij magazijn en één bomvrije remise in gebruik voor opslag. Het clubgebouw is gedateerd en biedt onvoldoende ruimte voor de groeiende vereniging. Scouting zoekt naar mogelijkheden voor een ander onderkomen op het fort. Daarnaast staat op het noordelijk deel een houten noodwoning. Oorspronkelijk stonden hier 4 noodwoningen die de gemeente overgenomen heeft van Defensie. Destijds is door de gemeente aan deze bewoners vervangende woonruimte aangeboden. Drie bewoners hebben hiervan gebruik gemaakt en daarna zijn drie noodwoningen gesloopt. De bewoner van de vierde woning heeft echter geen gebruik gemaakt van deze regeling. Er is toen met deze bewoner een huurovereenkomst gesloten voor onbepaalde tijd. De gemeente vraagt hiervoor een lage huur maar onderhoudt de woning niet en zal de woning slopen zodra de huidige bewoner vertrekt. Op het zuidelijk deel bevindt zich een bijenstal die bij een imker in gebruik is. De imker heeft een huurovereenkomst met de gemeente. De imker heeft een opvolger gevonden om de bijenstal te blijven beheren. De gemeente zoekt samen met hem de meest ideale plek voor de bijenstal. Tenslotte is een groot deel van het fort in gebruik als schapenwei. Ten behoeve hiervan zijn door de eigenaar van de schapen hekken geplaatst.
De schapenboer heeft hiervoor jarenlang mondelinge toestemming gekregen. Met de schapenboer is in begin 2016 afgesproken dat deze toezegging beeindigd wordt. De hekken en schapen worden najaar 2016 weggehaald. Het onderhoud wordt vanaf dan door middel van de Nieuwegeinse schaapskudde uitgevoerd.
7
Fort Jutphaas Ontwikkelplan
fig.1 Het fort is oorspronkelijk gebouwd als schans
fig.2 Het fort in 1847: de fortgracht is gegraven en de
(1820) De toenmalige Overeindse weg liep over het
weg wordt om het fort geleid. Romdom de centrale
terrein. Het grondplan van kasteel
bomvrije ruimte is ook een gracht gegraven.
Plettenburg is zichtbaar
8
Kasteel Plettenburg
Fort Jutphaas Ontwikkelplan
Historie Het fort is in verschillende fasen ontwikkeld en is onderdeel van de Nieuwe Hollandse Waterlinie (NHW) welke als geheel wordt beschermd als nationaal erfgoed en is voorgedragen voor nominatie op de Unesco Werelderfgoedlijst. Het beleid van de NHW is de forten meer zichtbaar en beleefbaar maken. Ontwikkeling van het Fort Fort Jutphaas is door de eeuwen heen steeds een bijzondere plek geweest. De locatie van het fort Jutphaas bestaat uit een lichte verhoging in het landschap, waarop in de 13e en 14e eeuw ter verdediging van verbindingen over land en water kastelen werden gesticht. Op de plek van het huidige fort Jutphaas lag kasteel Plettenburg (1300-1840). In 1819 werd het kasteel onteigend en ter plaatse waar zich de tuinen van het kasteel bevonden werd een schans gebouwd met lage grondwallen. De toenmalige weg (Overeindseweg) van Jutphaas naar Heemstede liep over het terrein. Het Fort Jutphaas diende, samen met de batterijen van het Overeindse Werk, ter verdediging van het access van de Overeindseweg. Jaren later is de fortgracht aangelegd en de weg rondom het fort geleid. Vervolgens is het fort versterkt met magazijnen en groepskwartieren, waarbij ook de grondwallen verder zijn verhoogd. In de tweede wereldoorlog werd het fort bezet door de Duitsers die er een zendstation op vestigden.
Na de oorlog deed het fort tot 1959 dienst als munitieopslag voor het Nederlandse leger en daarna kwam het in eigendom van de gemeente. In de jaren ‘70 is de omgeving van het fort bebouwd met kantoren en sportterrein. Het fort ligt tegenwoordig als een verscholen eiland in de stedelijke context van Nieuwegein. In de nabijheid van het fort liggen het historische dorpsgezicht van Jutphaas en kasteel Rijnhuizen met de Engelse Landschapsstijltuin.
Monumentale waarde Het gehele forteiland, inclusief de omliggende gracht en toegangsweg is Rijksmonument. Fort Jutphaas heeft een beschermde status als Rijksmonument. Op 27 juni 2014 is een aanwijzingsbesluit genomen door de Rijksdienst voor Cultuurhistorie en Monumenten, waarbij bepaald is dat de volgende complexonderdelen beschermd zijn: Fortaanleg en aardwerken, waarin (resten van) geschutsopstelplaatsen, natte gracht gracht met buitenoevers en (omleidings- en onderhouds-) wegen. Deze onderdelen zijn op de kaart hieronder aangegeven. Archeologie Het fort heeft een hoge archeologische waarde. Graafwerkzaamheden zullen onder archeologische begeleiding moetenplaats vinden.
9 5 2
8
1 7
1. Bomvrij Wachthuis A 2. Bomvrije remise B 3 Bomvrije remise C 4. Bomvrije bergplaats/verbruiksmagazijn D 5. Bomvrije bergplaats/verbruiksmagazijn E 6. Fortwachterswoning 7. Toegangsbrug 8. Rest Damsluis D 9. Damsluis E
6 3 4
9
Fort Jutphaas Ontwikkelplan
doorgegroeide broekbomen op het talud langs de fortgracht Historische beplanting De vele meidoornstruiken, knotwilgen, broekbomen
In het fort moest achter de kanonnen beplanting
en volwassen bomen op het fort Jutphaas zijn ken-
worden aangelegd als donkere achtergrond, zodat
merkend voor het fort, camouflerend en defensief.
deze niet tegen een lichte achtergrond afstaken en
Beplanting op forten werd ‘militair-strategisch’ in-
de contouren van het fort werden vervaagd. Dit wa-
gezet. In tijden van insluiting of belegering konden
ren vaak bomen met donker gebladerte, zoals Iep,
de diverse bomen binnen het fort de belegerden van
Eik en Linde.
het nodige gebruikshout en voedsel voorzien.
Grote bomen zoals Paardenkastanjes zorgden voor
In het vlakke polderlandschap was het moeilijk een
schaduwwerking bij onder andere wachthuisjes.
verdedigingswerk aan het zicht van de vijand te ont-
Doornstruiken dienden als natuurlijk prikkeldraad
trekken. Forten werden daarom ‘gemaskeerd’.Hoog
(Meidoorn, Sleedoorn, Gaspeldoorn en Acacia)
opgaande beplanting op de bermen en taluds binnen en buiten het fort zorgde voor de maskering en aan-
Op het fort werd hakhout aangelegd (Wilg, Es, Els en
vallers konden hierdoor moeilijk het effect van artil-
Esdoorn), dit zijn bomen die regelmatig aan de grond
lerievuur waarnemen.
worden afgezet en vanuit de stronk weer uitlopen. De
Aaneengesloten lanen en rijen bomen (Eik, Popu-
wortels hiervan vormden een ‘niet te onderschatten’
lier), werden tussen de verschillende forten aange-
obstakel tegen vijandelijke pogingen om met behulp
legd. De juiste ligging van de forten en verplaatsing
van mijngangen of loopgraven tot het verdedigings-
van militair personeel en materieel was zo niet
werk door te dringen. Ook zorgde het hakhout ervoor
zichtbaar.
dat de aarden wallen bijeen werden gehouden en
De beplanting op de taluds , zoals knotwilgen en
minder kwetsbaar waren voor beschadiging door be-
Amerikaanse vogelkers, onttrok de kanonnen die op
schietingen.
het fort waren opgesteld aan het zicht. Vanaf het
Om vanuit de lucht minder zichtbaar te zijn, werd
fort kon de vijand tussen de buigzame takken door
de spiegelende fortgracht beplant met waterlelies en
worden beschoten. Hiervoor werden o.a. Schietwilg
gele plomp.
10
en Canadese populier gebruikt.
Fort Jutphaas Ontwikkelplan
NATUUR EN ECOLOGIE Cultuurhistorie Op fort Jutphaas zijn ooit 925 bomen aangeplant en 950 m’ doornenhagen. Een groot deel van de huidige beplanting op het fort is daarom cultuurhistorisch waardevol. Het streven is de oorspronkelijke structuur zoveel mogelijk te herstellen en te behouden. Flora en fauna Op 15 oktober 2014 is een Quick Scan Flora en Fauna afgerond voor Fort Jutphaas. Conclusie van dit rapport was dat er aanvullend onderzoek nodig is voor vaatplanten, vogels, vleermuizen, amfibieen en vissen. Voor dit vervolgonderzoek is in januari 2016 opdracht verleend. In december 2016 wordt het onderzoek afgerond. Een tussenrapport laat de aanwezigheid van de volgende soorten zien: Planten Er is 1 exemplaar van de Rietorchis aangetroffen. verder geen beschermde planten. De rietorchis is straks onder de Wet Natuurbesscherming (WN) niet langer beschermd. Zoogdieren Op het fort zijn tot op heden enkel foeragerende vleermuizen aangetroffen, gewone dwergvleermuis, rosse vleermuis, laatvlieger en watervleermuis. verblijfplaatsen zijn niet gevonden. Er zijn geen kraam- of zomerverblijfplaatsen aanwezig. Het fort lijkt geen essentiële foerageerlocatie voor vleermuizen. Er ligt wel een vliegroute van rosse vleermuis over het fort, maar ook deze is niet van essentieel belang. De bescherming van vleermuizen verandert niet onder de WN. Naast vleermuizen is nog een egel aangetroffen.
Deze is nu vrijgesteld (tabel 1), die vrijstelling komt in principe te vervallen onder de NW, het is dan aan de provincies om te besluiten welke soorten vrijgesteld worden. Totdat dat besluit rechtsgeldig is, is de egel beschermd.
nieten als nu het geval is. Amfibieën Zwaarder beschermde soorten als kamsalamander zijn niet aangetroffen. Algemene soorten als gewone pad, bruine en bastaardkikker, kleine watersalamander zijn wel aanwezig. Voor deze soorten geldt hetzelfde als de egel. Ze zijn nu vrijgesteld en de verwachtings is dat ze dat straks onder de WN ook weer worden. Vissen In de gracht zijn de nu nog beschermde, paling, rivierdonderpad en kleine modderkruiper aanwezig, daarnaast de algemene soorten blankvoorn en stekelbaars en de exoot marmergrondel. al deze soorten zijn onder de WN niet langer beschermt. Natuurnetwerk Fort Jutphaas is onderdeel van het natuurnetwerk Nieuwegein. De groene wallen rondom de fortgracht maken deel uit van de stapstenen/haarvaten . Het streven is daarom in beheer en onderhoud maatregelen te nemen die zorgen voor meer biodiversiteit, zoals beheer door middel van een schaapskudde en fasegewijs onderhoud aan broeken.
Vogels Tijdens bezoeken is nooit een huismus gezien op het fort. Gierzwaluw en uilen zijn eveneens niet aanwezig. Wel is er een bezet buizerdnest in een van de bomen aanwezig. die blijft hoogstwaarschijnlijk onder de WN dezelfde bescherming ge-
11 meidoorns op de aarden wallen
Fort Jutphaas Ontwikkelplan
hoofdopbouw inrichtingsvisie Fort Jutphaas (2014)
12 fig. 5 Basisuitrusting en streefbeeld inrichtingsvisie Fort Jutphaas
Fort Jutphaas Ontwikkelplan
BELEIDSKADER Bestaand beleid
Inrichtingsvisie Fort Jutphaas (2014) In 2014 is de inrichtingsvisie Fort Jutphaas afgerond. Uitgangspunt van de visie is de cultuurhistorische, landschappelijke en de recreatieve waarden van het Fort te versterken. In de visie worden diverse maatregelen en herinrichtingsvoorstellen gedaan. De visie bestaat uit een basisuitrusting en een streefbeeld. De visie is in overleg met gebruikers van het fort tot stand gekomen en overlegd met bewoners. Gebiedsvisie Mooi Rijnhuizen (sept 2014) De inrichtingsvisie Fort Jutphaas is verankerd in de gebiedsvisie Mooi Rijnhuizen. Fort Jutphaas heeft in Rijnhuizen een belangrijk rol als recreatieve kern van het gebied: Fortpark Rijnhuizen. De volgende ambities en uitgangspunten wordt beschreven (p.27 gebiedsvisie): • Het fort meer zichtbaar maken • Een nieuwe wandelbrug realiseren aan de noordzijde. • Wandelroutes op het fort verbinden met wandelroutes in de omgeving. Uitgangspunten: • Route Rond ‘t Fort alleen bereikbaar voor calamiteiten en bevoorrading. Auto te gast. • Initiatieven dragen bij aan recreatieve waarde, beleving en historische betekenis van het gebied • Initiatieve dragen bij aan het openbare karakter • Initiatieven passen bij het groene en waterrijke karakter • Er worden geen parkeerplaatsen op het fort gerealiseerd.
Gebiedsvisie Mooi Rijnhuizen (2014)
De gebiedsvisie Mooi Rijnhuizen is op 27 november 2014 vastgesteld door de gemeenteraad van Nieuwegein.
kaart Fortpark Rijnhuizen uit Gebiedsvisie Rijnhuizen
13
Fort Jutphaas Ontwikkelplan
Sport spel en ontspanning
Ontmoeting
Rust, cultuur en historie
Hoofdopbouw
Ontmoetingsplein en plek voor sport en spel bij scouting. (Bron: inrichtingsvisie fort Jutphaas)
14
Fort Jutphaas Ontwikkelplan
3
VISIE
Speerpunten uitgangspunten van de Gebiedsvisie Mooi Rijnhuizen en de Inrichtingsvisie Fort Jutphaas zijn overgenomen voor het ontwikkelplan. Wegens veranderd beleid, voortschrijdend inzicht en overleg met gebruikers en andere belanghebbenden zijn een aantal dingen aangepast. Zo blijft de Fortwachterswoning behouden, aangezien deze een rijksmonument is en is de 2e brug uit de inrichtingsvisie komen te vervallen. Ook zijn een aantal punten uit de inrichtingsvisie nader uitgewerkt. De gewenste locatie voor een nieuw multifunctioneel scoutinggebouw is nu bepaald aan de westzijde van de noordflank, met als doel daarmee te referenen aan de oorspronkelijke bebouwing op deze plek. Ook is de beoogde verkeerstructuur nader uitgewerkt. Eén en ander heeft geleidt ttot onderstaande hoofdopbouw en uitgangspunten. Hoofdopbouw De ruimtelijke opzet bouwt voort op de ruimtelijke kenmerken van het fort. Spil van het fort is het centrale wachthuis met daaromheen een noordflank en een zuidflank die elk een eigen sfeer en gebruik hebben. De noordflank is bestemd voor sport, spel en ontspanning. Deze inrichting sluit aan bij het gebruik van de scouting. Dit gebied krijgt een levendige sfeer waar kinderen op een natuurlijk manier kunnen spelen. Het centrale wachthuis is het hart van het fort. Hier komen alle functies samen.
Het thema ontmoeting staat hier centraal: een centraal plein moet ruimte bieden aan verschillende activiteiten en het terras van de wijnhandel zorgt voor een levendige ontmoetingsplek. De zuidflank krijgt een rustig parkachtig karakter met nadruk op kunst, cultuur en historie. De bijzondere geschiedenis van deze plek (fundamenten van kasteel Plettenburg) moet tot uitdrukking komen en ook is hier ruimte om te wandelen en mogelijk een beeldentuin of andere vormen van kunst in de openbare ruimte.
1. Park om te verblijven en ontspannen Fort Jutphaas heeft een centrale plek in het gebied Rijnhuizen, een gebied dat transformeert van een kantorenpark naar een gemengd gebied woon-werkgebied. De eerste transformaties naar woningen zijn al opgeleverd. Voor de woonkwaliteit en leefbaarheid van dit gebied is Fort Jutphaas van groot belang. Fort Jutphaas is het groene hart van dit gebied. Uitgangspunt is het vergroten van de recreatieve mogelijkheden op het fort, zodat het een verblijfsplek wordt. Nieuwe functies moeten een positieve bijdrage geven aan het openbare en recreatieve karakter. Het fort krijgt de sfeer van een bijzonder park waar mensen uit de buurt en recreanten uit de omgeving naartoe gaan voor ontmoeting en ontspanning. 2. Historie zichtbaar maken De historie van het Fort is leidend. Het ontwikkelplan is gericht op het herstellen en opnieuw zichtbaar maken hiervan. De oorspronkelijke beplantingstructuur wordt zoveel mogelijk hersteld en meubilair verwijst naar het bijzonder verleden. Daarnaast worden informatieborden geplaatst met uitleg over het fort. Ook is het uitgangspunt dat de bebouwing op het fort bijdraagt aan het vertellen van het verleden. 3. Ontsluiting verbeteren Voor het gebruik van het fort is een goede ontsluiting noodzakelijk, zowel op het fort als naar het fort toe.
Maatregelen die hierbij bijdragen zijn het aanleggen van voetpaden, het toevoegen van een toegangsbrug en het verbeteren van de routes naar forten in het buitengebied. 4. Natuurwaarde wallen versterken De wallen en de watergang van Fort Jutphaas zijn onderdeel van het natuurnetwerk Nieuwegein. UItgangspunt is het fort op zo’n manier te ontwikkelen en te beheren dat de natuurwaarde behouden blijft en de flora en fauna gevarieerder en rijker worden.
15
Fort Jutphaas Ontwikkelplan
P
P
P*
P*: beperkt parkeren ten behoeve van laden en lossen en bezoekers van het Wijnfort
16 Verkeersstructuur
Fort Jutphaas Ontwikkelplan
Verkeersstructuur De toekomstige verkeerstructuur is er op gericht het fort zoveel mogelijk in te richten als voetgangersgebied waar fietsers en auto’s te gast zijn. Aangezien het plaats bieden aan auto’s op het fort onderdeel is van de horecavergunning van Rietveld Wines kunnen auto’s niet geheel van het fort geweerd worden. In de vergunning van de horecaonderneming is opgenomen dat op het fort parkeergelegenheid voor 13 auto’s mogelijk moet zijn. Het uitgangspunt is dat het plein rondom het fortgebouw zo ingericht wordt dat auto’s zich hier ‘te gast’ voelen. Het plein houdt/krijgt een open uitstraling zonder formeel vormgegeven parkeerplaatsen. Parkeren is mogelijk op dit plein, maar de uitstraling is een open en uitnodigend beeld waar ook andere activiteiten mogelijk zijn. Parkeren is hierin een ondergeschikte functie en niet dominerend voor het beeld. Daarnaast wordt de weg rond het Fort zoveel mogelijk autovrij. Een nieuwe toegangsbrug aan de noordzijde zorgt er voor dat bezoekers van het fort aan de noordzijde van het fort kunnen parkeren. Dit ontlast het verkeer naar het scoutinggebouw en andere (toekomstige) functies in de noordflank. In de gemeenteraad is voorjaar 2015 een besluit genomen over het realiseren van de ‘Kasteellaan’, tegelijk met de ontwikkeling van woningbouw op de hockeyvelden. Deze laan wordt vanaf 2024 gerealiseerd.
Op dat moment kan een deel van de weg rond ‘t fort helemaal autovrij worden.
Weg rond ‘t fort
17
Fort Jutphaas Ontwikkelplan
1. fortwachterswoning
2. Scoutinggebouw en houten wonning
*
2.
*
1.
18
locaties gebouwen
Fort Jutphaas Ontwikkelplan
Bebouwing Uitgangspunt is dat de bebouwing op het fort zoveel mogelijk bijdraagt aan het openbare en recreatieve karakter van het fort. Daarnaast moet de bestaande en toekomstige bebouwing bijdragen aan het zichtbaar maken van de historie. Hieronder wordt beschreven wat de visie is, voor de gebouwen die gemeentelijk eigendom zijn. Fortwachterswoning De Fortwachterswoning is onderdeel van het Rijksmonument en moet daarom behouden blijven. De woning heeft de bestemming ‘Maatschappelijk’. Op dit moment wordt de woning anti-kraak bewoond. De visie is om deze woning een functie te geven die bijdraagt aan het recreatieve karakter van het fort. Gedacht kan worden aan een bezoekerscentrum/museum waar informatie over het fort wordt gegeven, een bed- en breakfast of vergaderlocatie al dan niet in combinatie met woonruimte voor een fortbeheerder. Uitgangspunt hierbij is dat het historische karakter van de woning behouden blijft en de functie van de woning iets toevoegt aan de beleving en het gebruik van het fort. Het streven is om de woning in een samenwerkingsvorm met een particuliere partij te ontwikkelen en te beheren. Scouting: nieuw multifunctioneel gebouw Het huidige scouting gebouw staat te dicht op het monumentale fortgebouw en heeft een weinig representatieve uitstraling. Daarnaast kent het gebouw een eenzijdig gebruik.
Het gebouw in de huidige vorm is niet geschikt voor een ander gebruik buiten de scoutinggroep. Hierdoor voegt het gebouw weinig toe aan de verblijfsfunctie van het fort. De visie is om op deze plek een multifunctioneel gebouw neer te zetten, waarvan de scoutinggroep een belangrijke gebruiker is. Daarnaast zouden ook andere partijen gebruik kunnen maken van dit gebouw. Mogelijke functies zouden kunnen zijn: dagbe-
steding in de vorm van daghoreca door een zorgorganisatie, accomodatieverhuur, voorzieningen voor een minicamping, kinderopvang etc. Locatie Uitgangspunt is dat een nieuw gebouw gerealiseerd wordt op een plek die recht doet aan de historie en genoeg ruimte vrij laat rondom het monumentale centrale wachthuis. De locatie van een voormalige loods biedt een goede aanleiding om een nieuw gebouw te realiseren. De vorm van dit gebouw kan refereren naar de loods die hier gestaan heeft en maakt daarmee iets van het verleden opnieuw zichtbaar. Uitvoering Ontwikkeling van een nieuw gebouw op deze plek is pas mogelijk nadat de houten woning gesloopt is. Met de huidige bewoonster van deze woning is een huurovereenkomst voor onbepaalde tijd afgesloten. Over de termijn van ontwikkeling kunnen daarom geen uitspraken gedaan worden. Scouting en de gemeente zijn op zoek naar samenwerkingsvormen om een nieuw gebouw gerealiseerd te krijgen. Bergplaatsen en remises Op het fort bevinden zich 2 bergplaatsen en 2 remises, die op dit moment dienst doen als opslagruimte of stal. Deze gebouwen zijn onderdeel van het Rijksmonumen en daarom geldt voor deze ruimtes een onderhoudsplicht. Op korte termijn zullen enige bomen worden gekapt die op de bergplaatsen groeien en daardoor schade aanbrengen.
Op langere termijn kan gedacht worden aan nieuwe functies voor deze ruimtes zoals opslag of verhuur als werkruimte, atelierruimte of als ‘backstage’ruimte bij een openluchtvoorstelling. Voor het realiseren van dergelijke functies is de gemeente op zoek naar partners.
19 Remise
Referentiebeeld Artillerieloods
Fort Jutphaas Ontwikkelplan
Oprichting stichting Fort Jutphaas december 2015
NL-doet dag
NL-doet dag
Informatieavond
Placegame Fort Jutphaas
20
Fort Jutphaas Ontwikkelplan
4
PARTICIPATIE
Dit ontwikkelplan is tot stand gekomen met inbreng van gebruikers van het fort, Stichting Fort jutphaas, omwonenden en andere belanghebbenden. Het streven is de ontwikkeling van het fort zoveel mogelijk door de gebruikers zelf tot stand te brengen. Dit is een geleidelijk proces, waarin de gemeente steeds meer een faciliterende rol zal gaan vervullen. Hieronder een beschrijving van het participatieproces tot nu toe. Participatie bij inrichtingsvisie 2014 De inrichtingsvisie 2014 is samen met gebruikers van het forteiland tot stand gekomen. Hiertoe zijn diverse participatiebijeenkomsten georganiseerd. Er is een werkgroep van gebruikers van het Fort geformeerd die intensief hebben meegedacht. Ook is op 7 april 2014 een informatieavond gehouden voor direct omwonenden. Stichting Fort Jutphaas Eind 2015 is Stichting Fort Jutphaas opgericht door Wijnfort Jutphaas en scouting Jan van Hoof. Tijdens een bijeenkomst van Club Rhijnhuizen op 14 december 2015 op het fort hebben zij hun plannen gepresenteerd. De Stichting wil zelf aan de slag gaan met als doel het Fort te behouden en ontwikkelen. Samenwerking en cocreatie staan hierbij centraal. Op 22 februari 2016 heeft de stichting een brainstormsessie georganiseerd met o.a. het wijkplatform, verschillende deskundigen op het gebied van natuur en cultuurhistorie en de gemeente.
De Stichting werkt aan het ontwikkelen van contacten met externe sponsors/subsidiekanalen en wil op die manier de plannen voor het fort verder dragen. NLdoet Op vrijdag 11 maart hebben ca 20 vrijwilligers meegedaan aan een project in het kader van NLdoet op Fort Jutphaas. Onder leiding van de scouting en met hulp van de gemeente is achterstallig snoeiwerk verricht. Ook is een (voorlopig) pad aangelegd met houtsnippers, zodat er op het fort gewandeld kan worden. Door middel van dit project is de naamsbekendheid van het Fort gestegen en hebben een aantal omwonenden en werknemers van Rijnhuizen voor het eerst het Fort verkend.
Club Rhijnhuizen en Placemaking Na vaststelling van de gebiedsvisie Mooi Rijnhuizen is Club Rhijnhuizen opgericht met het doel de gebiedstransformatie van Rijnhuizen aan te jagen, partijen aan elkaar te verbinden en het imago van het gebied te verbeteren door de kwaliteiten zichtbaar te maken. Club Rhijnhuizen opereert zelfstandig, aangestuurd door leden. Iedereen die in en om Rijnhuizen woont, werkt, eigendom heeft of ontwikkelt kan deelnemen. De club werkt samen aan een hogere gebiedskwaliteit en organiseert evenementen en activiteiten zoals (mobiele) horeca, bedrijfsbezoeken, hardloopclubs voor medewerkers en bewoners. gezamenlijk vervoer naar Utrecht CS, gebiedsmarketing en placemaking. Om het proces op gang te brengen organiseert Club Rhijnhuizen “place games”: een workshop van een middag waarbij door iedereen die voor die plek betrokken wil zijn de plek geanalyseerd wordt en ideeen gevormd worden voor de langere termijn, maar ook acties die direct de dag erna kunnen starten. Op 22 juni 2016 is de eerste placegame georganiseerd op Fort Jutphaas. Zo’n 20 betrokkenen namen deel aan de placegame, waaronder deelnemers vanuit lokale organisaties, bedrijven, bewoners, ambtenaren en stedelijke ontwerpers. Na een korte introductieronde is de groep in kleinere groepen verdeeld om het gebied te verkennen, beoordelen en om ideeën te genereren voor het gebied.
De uitkomst van de placegame bracht een scala aan creatieve ideeën en mogelijke partners voor de uitvoering (zie bijlage). Club Rijnhuizen heeft subsidie gekregen voor het uitvoeren van een aantal van de ideeen die bij de placegame tot stand gekomen zijn. Deze wordt ingezet voor (ontwerp van) bijzonder meubilair zoals 2-persoonsschommel en programmering. Gemeente, Stichting Fort Jutphaas en Club Rijnhuizen werken hierin actief samen. Informatieavond Op 4 oktober 2016 zijn omwonenden en andere belanghebbenden geinformeerd over de plannen voor het fort. Op deze avond waren ca 30 mensen aanwezig. De reacties waren positief. Enkele aandachtspunten zijn verwerkt in de plannen.
21
Fort Jutphaas Ontwikkelplan
22
Fort Jutphaas Ontwikkelplan
5
INRICHTINGSPLAN
Fasering De uitvoering van het ontwikkelplan zal gefaseerd plaatsvinden. Er is gekozen voor een fasering die bestaat uit een aantal ingrepen die onafhankelijk van elkaar uitgevoerd kunnen worden. Op deze manier kan op korte termijn begonnen worden, zonder dat totaalbeeld uit het oog verloren wordt. De eerste ingrepen functioneren hierbij als een vliegwiel voor het tot stand komen van het totaal en zullen bijdragen aan het vinden van financiering om latere fasen te realiseren. Fase 1: wandelpaden, meubilair en groen De eerste fase bestaat uit het aanleggen van voetpaden en bijbehorend meubilair zoals bankjes, speeltoestellen en een informatiebord. Ook is onderhoud en herstel van de groenstructuur opgenomen in fase 1. De impact van deze werkzaamheden is groot en hiermee wordt aan een duidelijke wens van gebruikers van het fort voldaan. Deze werkzaamheden kunnen op korte termijn uitgevoerd onafhankelijk van andere ontwikkelingen. Voor deze fase is subsidie beschikbaar vanuit de provincie Utrecht (herinzet vrijval budget Linieland). Daarnaast is cofinanciering door de gemeente mogelijk uit het budget linieland. Het college heeft hierover reeds een bedrag beschikbaar gesteld uit het budget Linieland (collegebesluit 15 april 2014). Uitvoering van deze werkzaamheden staat gepland voor 2017.
Fase 2: brug en toegangspad De tweede fase bestaat uit het realiseren van de voetgangersbrug aan de noordzijde van het fort en een pad met gebakken klinkers dat deze brug met het centrale plein verbindt. Met deze ingrepen wordt een flinke impuls gegeven aan het verbeteren van de toegankelijkheid van het fort. De brug aan de noordzijde is met name voor een nieuw multifunctioneel scoutinggebouw van belang en zorgt voor minder verkeer op de weg rond ‘t Fort doordat de parkeerplaatsen aan de noordzijde van het fort benut kunnen worden. Deze
fase kan gefinancierd worden door de gebiedsbijdrage Rijnhuizen. Uitvoering is afhankelijk van de termijn waarop financiering plaatsvindt. Naar verwachting is dit 2017/2018.
Particuliere Initiatief Voor een groot aantal verbeteringen op het fort geldt dat particulier intitiatief leidend is bij de ontwikkeling. De uitvoering van deze onderdelen is afhankelijk van deze initiatiefnemers en kan sneller of minder snel gaan. Initiatiefnemers zijn zijn bijvoorbeeld, Stichting Fort Jutphaas, Scouting Jan van Hoof, Rietveld Wines, Club Rijnhuizen, de imker en visvereniging de Vaart Poscar. De gemeente is bij deze initiatieven kaderstellend en faciliterend. Zolang de initiatieven passen binnen de visie en gemeentelijk beleid is veel mogelijk. Concreet gaat het in ieder geval om de volgende onderdelen: - Uitvoering werkzaamheden placemaking (initiatief Club Rijnhuizen/stichting fort Jutphaas) - Inrichting centraal plein (initiatief Rietveld Wines) - Nieuwe bijenstal (initiatief imker) - Vissteiger (initiatief visvereniging de Vaart Poscar) Toekomstwensen Nadat de eerste fasen uitgevoerd zijn blijven er nog veel wensen over waarvoor nog geen financiering gevonden is en die ook nog niet een ‘eigenaar’ hebben. Dit zijn onder andere het aanleggen van een amfitheater, het markeren van de Overeindsweg en het opknappen/herbestemmen van de bomvrije remises en bergplaatsen en het versterken van de recreatieve routes naar andere forten. Uitvoering is afhankelijk van het vinden van financiering en van intiatiefnemers die zich inzetten om dit te realiseren.
Ook hiervoor geldt dat de gemeente kaders stelt en faciliteert.
23
Fort Jutphaas Ontwikkelplan
24
Fort Jutphaas Ontwikkelplan
Fase 1 Wandelpaden en meubilair Over de aarden wallen wordt een wandelpad rondom het fort aangelegd. Het gaat om een eenvoudig pad van halfverharding. Daar waar het pad hoogteverschillen moet overbruggen zullen houten trappen worden aangelegd, zodat de aarden wal niet wordt uitgesleten op den lange duur. Hier en daar zal een bankje langs het pad komen. Op het centrale plein waar de wandelpaden starten bij de entree van het fort zal een informatiebord komen. Ook zal een picknickbank bij de entree worden geplaatst. Spelen In het noordelijke deel van het fort is ruimte voor sport, spel en ontspanning. Daarom zullen op de weide langs de omliggende wal enkele avontuurlijke speeltoestellen worden neergezet.
referentiebeeld avontuurlijk spelen
referentiebeeld avontuurlijk spelen
halfverhard pad
houten trap
picknicktafelset
zitbank
25
Fort Jutphaas Ontwikkelplan
26
Fort Jutphaas Ontwikkelplan
Groenstructuur, onderhoud en beheer Het fort, de gracht en de weg rondom het fort vormen een groen eiland tussen kantoren en sportterreinen. De groenstructuur op het fort bestaat uit hakhout en knotbomen langs de fortgracht (‘broeken’), met gras begroeide wallen, waarop hier en daar meidoorns staan. Rondom de remises staan opgaande bomen, waaronder enkele grote eiken. Ook zijn er twee grazige lagere delen, één in het noorden en één in het zuiden en een verhard plein waarop enkele grote loofbomen staan. Door achterstallig onderhoud is er op diverse plekken sprake van verwildering. Daarnaast is er sprake van overbegrazing waardoor de natuurwaarde van het grasland gering is. Het doel van de beheermaatregelen is het oorspronkelijke beeld te herstellen en de natuurwaarde van de flora en fauna te versterken. De aarden wallen zullen beter zichtbaar worden gemaakt, door éénmalig grootschalig het opschot op de taluds van de fortgracht te verwijderen. Het gaat hier om struikgewas dat tussen de oorspronkelijke beplanting van knotbomen is gegroeid (voornamelijk braam en vlier). Daarna wordt dit jaarlijks in de onderhoudscyclus meegenomen. De knotwilgen worden geknot en de bomen op de wallen (broeken) fasegewijs teruggezet. In lege stukken langs het talud zullen enkele nieuwe broekbomen en knotwilgen worden aangeplant.
Door het fasegewijs knotten en terugzetten blijft de impact op de flora en fauna beperkt. Het herstellen van de broeken versterkt de natuurwaarde en zorgt voor verjonging en schuilplaatsen voor kleine dieren. De coniferen zullen worden verwijderd, omdat dit een soort is die niet past op een fort. Enkele grote bomen op de bunkers, die de constructie van de bunkers aantasten, zullen worden verwijderd. Het beheer van de wallen wordt verandert in begrazing door een schaapskudde die enkele keren per jaar langskomt. De twee lage grazige delen en de bermen van de paden worden wel intensiever gemaaid. Door al deze ingrepen en het juiste beheer zal een veel opener en toegankelijker beeld ontstaan voor bezoekers en wandelaars en wordt de oorspronkelijke opzet van het fort beter zichtbaar en beleefbaar. Ook wordt de natuurwaarde versterkt door fasegewijs herstel van de broeken en knotwilgen en beheer door middel van een schaapskudde in plaats van permanente begrazing
hakhout vormt ‘broeken’ op het talud van de wallen
knotwilgen langs de wal
de doorgeschoten broekbomen fasegewijs terugzetten
27
Fort Jutphaas Ontwikkelplan
28
Fort Jutphaas Ontwikkelplan
Fase 2 Voetgangersbrug en pad In deze fase wordt een voetgangersbrug aan de noordzijde over de fortgracht aangelegd, waardoor de parkeerplaatsen ten noorden van het fort gebruikt kunnen worden door bezoekers van het fort. Vanaf de aanlanding van de brug op het fort zal een klinkerpad worden aangelegd de wal op. Deze sluit aan op het centrale plein. De brug wordt toegangelijk voor minder validen en wordt goed verlicht. Om bij vriesweer rondschaatsen over de fortgracht mogelijk te houden, is het streven dat een deel van de brug kan worden opengezet. Of dit financieel haalbaar is wordt nog uitgezocht. Centraal plein ontmoetingsfunctie Het centrale plein is het hart van het fort. De ambitie is om van dit gebied een ontmoetingsplek te maken. De inrichting moet zodanig zijn dat hier van tijd tot tijd activiteiten georganiseerd kunnen worden, zoals bijvoorbeeld een themamarkt. Het plein heeft een open karakter met een uitnodigende en rustige inrichting, waardoor de nadruk op de bijzondere bebouwing en wallen komt te liggen. In de vroeg-militaire tijd van het fort lag er rondom debomvrije wachtruimte een gracht. Deze voormalige gracht wordt uitgebeeld in het bestratingsmateriaal rondom de wachtruimte. Ten behoeve van de wijnhandel kan er geparkeerd worden achter de wachtruimte. In de vergunning is bepaald dat hier plek moet zijn voor 13 auto’s.
Het principe is dat de auto te gast is en het terrein een open uitstraling heeft waarop flexibel gebruik mogelijk is. Daarom worden de parkeerplaatsen worden niet aangegeven. De inrichting van het plein grenzend aan het scouting gebouw zal in samenhang met het nieuwe gebouw ontworpen worden. Ook hiervoor geldt het principe van een open uitstraling. Hier zullen op termijn een aantal bomen geplant worden om het oorspronkelijke beeld te herstellen.
pad met gebakken klinkers
Referentiebeeld voetgangersbrug
referentiebeeld voetgangersbrug
29
Fort Jutphaas Ontwikkelplan
30
Fort Jutphaas Ontwikkelplan
Particuliere initiatieven en toekomstwensen In deze fase staan alle activiteiten beschreven waarin particulier initiatief leidend is. Ook zijn de hier de initiatieven beschreven die een wens zijn, maar waarvoor nog geen budget beschikbaar gevonden. Bijenstal De huidige locatie van de bijenstal is niet ideaal, omdat het nieuwe pad er precies langs loopt. Er wordt samen met de imkers gezocht naar een passende plek, bij voorkeur op de zuidflank van het fort. Het streven is om de bijenstal te voorzien van een informatiebord zodat deze ook een educatieve waarde heeft.
referentiebeeld vissteiger
Vissteiger De visvereniging heeft vergunning in de fortgracht te vissen. Wens van de vereniging is om ook vanaf het fort te kunnen vissen. Hiertoe bieden we de visvereniging de mogelijkheid om één steiger aan te leggen. De plek hiervoor is naast de noordelijke brug. Amfitheater Ten zuiden van de fortwachterswoning wordt de open ruimte omringd door wallen, waardoor een natuurlijk amfitheater ontstaat. Deze plek leent zich voor een openlucht theater. Op de wallen kunnen zitelementen worden aangebracht. Overeindseweg Het fort is oorspronkelijk gebouwd als schans waarbij de Overeindseweg doorliep over het terrein. Deze oude route willen we zichtbaar maken door een rechte lijn over de aarden wal te markeren,. Voorgesteld wordt een rij gletsjerkeien ter plekke van de voormalige weg.
referentiebeeld nieuwe bijenstal
*
* *
Routes herstellen Fort Jutphaas is onderdeel van de Nieuwe Hollandse Waterlinie, maar ligt op dit moment vrij geisoleerd. Het streven is het fort beter te verbinden met de andere forten van de Waterlinie door middel van recreatieve routes. Op deze manier kan het fort beter beleefd worden als onderdeel van een groter geheel. Met name de route naar de Plofsluis en het Werk aan de Overeindse weg is te verbeteren.
* Fort Jutphaas verbinden met forten in de omgeving
31
Fort Jutphaas Ontwikkelplan
Begroting Fort Jutphaas
32
Fort Jutphaas Ontwikkelplan
6
FiNANCIELE ONDERBOUWING
De kostenraming en financiele onderbouwing van de maatregelen van de 1e en 2e fase is hiernaast aangegeven. De 1e fase zal gedekt worden uit bijdragen van de gemeente Nieuwegein (budget Linieland) en subsidie van de Provincie Utrecht (herinzet vrijval budget Linieland). De tweede fase wordt gedekt uit de gebiedsbijdrage van de gebiedsvisie Mooi Rijnhuizen. Dit is een bijdrage die door particuliere initiatieven in Rijnhuizen bijeengebracht wordt. Om de uitvoering te versnellen wordt een deel van het bedrag voorgefinancierd door gemeente Nieuwegein en provincie Utrecht (revolving fund). De termijn waarop de bijdage beschikbaar komt is afhankelijk van het moment waarop een minimum aan projecten in Rijnhuizen een bijdrage betaald hebben.
33