2021-450 Bijlage 1 Plan van aanpak Scouting Vreeswijk.pdf

Plan van aanpak Ontwikkeling Fort Vreeswijk Gebouw F voormalige artillerieloods 2021-450 Bijlage 1

SV

TEAM

dd. 25-10-2021

Scouting Vreeswijk

Inleiding

Aanleiding

Scouting Vreeswijk is onlosmakelijk met het dorp Vreeswijk verbonden. Door de unieke ligging van het Fort aan de rand van de dorpskern en haar jarenlange clubhuis van vereniging scouting Vreeswijk is Fort Vreeswijk voor iedere Vreeswijker en Nieuwegeiner een begrip.

De gemeente Nieuwegein is eigenaar van Fort Vreeswijk en de daarop staande opstallen. Eén van de opstallen is de voormalige artillerieloods, gebouw F. Dit gebouw is thans in gebruik als scoutinggebouw en er is sprake van achterstallig onderhoud. Er is nog geen sprake van gevaarlijke situaties, maar om dit te voorkomen zijn op korte termijn ingrijpende maatregelen nodig. De gemeenteraad heeft hierover een motie ingediend. M243.

Omdat de waarde van Fort Vreeswijk als sociaal maatschappelijke voorziening voor de Vreeswijkse jeugd zeer groot is het belang van een goede huisvesting noodzakelijk.. Scouting Vreeswijk heeft in samenwerking met de gemeente Nieuwegein het initiatief genomen om plannen te ontwikkelen.

Vast kan worden gesteld dat het gebouw door gebrek aan onderhoud totall loss is, volgens bouwkundige rapportages. Als het geen rijksmonument zou zijn, dan was vervanging de beste optie. Gezien de cultuurhistorische waarde en de status als rijksmonument is sloop geen optie. Renovatie en verduurzamen is noodzakelijk om het gebruik in de toekomst waarborgen.

SV

TEAM

INLEIDING FORT VREESWIJK

Scouting Vreeswijk

Samenvatting

Omdat de waarde van Fort Vreeswijk als sociaal maatschappelijke voorziening voor de Vreeswijkse jeugd zeer groot is is het belang van een goede en veilige huisvesting noodzakelijk. Om het gebruik in de toekomst te waarborgen is een grootschalige renovatie noodzakelijk. Waarbij gebreken worden opgelost. Toegankelijkheid sterk verbetert en het gebouw verduurzaamd conform de routekaart energieneutraal Nieuwegein 2040. Voorstel om scenario 2, renoveren en verduurzamen verder uit te werken.

SAMENVATTING FORT VREESWIJK

Scenario 2 Renoveren en verduurzamen Grootschalige renovatie waarbij gebreken worden opgelost. Toegankelijkheid sterk verbetert en het gebouw verduurzaamd conform de routekaart energieneutraal Nieuwegein 2040. De termijn levensduur is 40 jaar.

Scenario 3 Nieuwbouw Rijksmonument geheel afbreken en nieuwbouwen. Toegankelijkheid is optimaal, en het gebouw verduurzaamd conform de routekaart energieneutraal Nieuwegein 2040. De termijn levensduur is 40 jaar.

SV

TEAM

Fort Vreeswijk is een Rijksmonument en onderdeel van de nieuwe Hollandse Waterlinie. Het spreekt voor zich dat in de planvorming de cultuurhistorische waarde van het Fort Vreeswijk, maar ook als onderdeel van de Nieuwe Hollandse waterlinie, een belangrijke plaats inneemt.

Scenario 1 Consolideren en herstel Betreft een sobere en doelmatige renovatie waarbij gebreken beperkt worden opgelost en funderingsherstel noodzakelijk is. De termijn levensduur is +/- 10 jaar.

Scouting Vreeswijk

voorstel

Scenario 1

Scenario 2

Scenario 3

Consolideren & Herstel

Renoveren & Verduurzamen

Afbreken & Nieuwbouw

Basis

Basis ++

Nieuwbouw

Uitgangspunten: Sober en doelmatig onderhoud Restaureren van buitenschil Constructief herstel noodzakelijk Beperkte herindeling mogelijk

Uitgangspunten: Renoveren van buitenschil Constructief herstel Herinrichting optimaliseren

Uitgangspunten: Slopen van rijksmonument (erfgoed UNESCO) Nieuwe gebouwindeling mogelijk

Toegankelijkheid blijft slecht

Verbeteren van de toegankelijkheid

Optimale toegankelijkheid

Beperkte isolatie verbetering Behouden van verouderde installatie

Verduurzamen van de gevel Verduurzamen van de installaties

10 jaar

40 jaar

Verduurzamen van de gevel Optimale installaties 40 jaar

SV

TEAM

SAMENVATTING FORT VREESWIJK

Scouting Vreeswijk

INHOUDSOPGAVE Inleiding Aanleiding

Samenvatting Inhoudsopgave DNA FORT VREESWIJK

Maatschappelijk JEUGD Renoveren en VERDUURZAMEN Colofon

TEAM

SV

Scouting Vreeswijk

DNA FORT VREESWIJK Fort Vreeswijk is een Rijksmonument. Het spreekt voor zich dat in de planvorming de bouwhistorische- en cultuurhistorische waarde van het fort voor gaan.

SAMENHANG VISIE TOEKOMST

RENOVEREN VERDUURZAMEN

Voor de jeugd is het fort een interessante plek om zich te ontplooien. Daarom is het belangrijk om de juiste afweging te maken waarbij de jeugd centraal staat.

Grootschalige renovatie waarbij gebreken worden opgelost. Toegankelijkheid sterk verbetert en het gebouw verduurzaamd conform de routekaart energieneutraal Nieuwegein 2040.

SV

TEAM

MAATSCHAPPELIJK JEUGD

Scouting Vreeswijk

DNA FORT VREESWIJK

SV

TEAM

DNA FORT VREESWIJK

Scouting Vreeswijk

DNA FORT VREESWIJK

Munitiebergplaats (Gebouw D)

Fortwachterswoning (Gebouw W)

Genieloods (gebouw G)

Artillerieloods (Gebouw F)

In 1373 is de vaartse Rijn uitgegraven met als doel een nieuwe waterverbinding te maken tussen Utrecht en de Lek. Op de plaats waar zich vandaag de dag nog steeds de oude sluis bevindt werd een houten sluis gebouwd. Vanaf dit moment heeft Vreeswijk (Friezenwijk) een strategische positie gekregen en ter bescherming van de sluis werd een eerste vestingwerk gebouwd. In 1672 is de verdediging door de Fransen versterkt en later weer afgebroken. In 1786 en 1787 hebben opnieuw verbeteringen en versterkingen plaatsgevonden en van deze versterking resteert nu nog het aardwerk. Aan de noordzijde zijn overblijfselen van een enveloppe zichtbaar. Fort Vreeswijk was primair bedoeld ter verdediging van de voor de inundaties belangrijke schutsluis tussen de Lek en de Vaartse Rijn te Vreeswijk. Verder kon de lekdijk, één van de accessen, verdedigd worden en een oversteek van de rivier door vijandelijke troepen worden belet. Ook bewaakte men het inundatiekanaal naarvan de schalkwijkse wetering tegen de Ensemble gebouwen als onderdeel van vijand en pogingen van ingezeten deze door te steken. Door het verdedigingswerk Fort Vreeswijk de aanleg van het meer oostelijk aan de Lek gelegen Fort Honswijk bleef de functie van Fort Vreeswijk beperkt en hebben er geen versterkingen meer plaatsgevonden.

SV

TEAM

DNA FORT VREESWIJK

Scouting Vreeswijk

Ensemble van gebouwen als onderdeel van het verdedigingswerk Fort Vreeswijk

DNA FORT VREESWIJK

Anno 2021 staan er nog 4 oorspronkelijke gebouwen op het Fort welke allen, behoudens de uitbreiding van 1978, een rijksmonumentale status hebben.

SV

TEAM

De eerste kaarten van het huidige Fort Vreeswijk dateren van rond 1874. Het Fort bestond toen uit een aarden wal aan de oostzijde en een open keel aan de westzijde. De bebouwing bestond uit eenvoudige houten bouwwerken. Rond 1880 is de Artillerieloods bebouwd.

Scouting Vreeswijk

Kenmerkend voor Fort Vreeswijk is een dynamisch gebruik van het eiland.

Waar gebouwen worden gesloopt, veranderd of nieuw geplaatst naar de behoefte van de toekomst

veranderd gesloopt gesloopt

gesloopt

Ensemble van gebouwen als onderdeel van het verdedigingswerk Fort Vreeswijk

veranderd

Foto 1965

SV

TEAM

DNA FORT VREESWIJK

Scouting Vreeswijk

MAATSCHAPPELIJK JEUGD

SV

TEAM

MAATSCHAPPELIJK JEUGD

Scouting Vreeswijk

MAATSCHAPPELIJK JEUGD Scouting Vreeswijk is een jeugdorganisatie waarbij vrijwilligers leuke en uitdagende activiteiten bieden waarbij kinderen en jongeren hun talenten ontwikkelen. Allerlei vaardigheden die belangrijk zijn in het leven leren ze spelenderwijs, zoals samenwerken, leiding nemen, rekening houden met elkaar, improviseren en organiseren. Naast het formele leren (op school) en het informele leren (op straat) draagt scouting Vreeswijk via niet-formele educatie bij aan het ontwikkelen van evenwichtige burgers. Scouting Vreeswijk kenmerkt zich niet alleen als een plezierige vrijetijdsbesteding, maar ook het uitgaan van een pedagogisch kader. Zonder dat de leden of deelnemers het beseffen, leren ze heel veel. Hierbij wordt scouting Vreeswijk ondersteund door een landelijke organisatie (Scouting Nederland) die zorgt voor een borging van kwaliteit, kwaliteit van de inhoudelijke activiteiten maar ook van de vrijwilligers die getraind en ondersteund worden om hun activiteiten zo goed mogelijk te kunnen aanbieden. Hiermee zorgt scouting Vreeswijk voor een veilige omgeving waar kinderen en jongeren zich kunnen ontwikkelen. Wij richten ons niet op een bepaalde type kinderen en jongeren of kinderen en jongeren die problemen kennen in het opgroeien. Iedereen is welkom en het individu en zijn of haar mogelijkheden staan centraal.

Ook kinderen en jongeren met een beperking doen bij onze organisaties gewoon mee en daarmee geven wij hen een kans op optimale ontplooiing. Het leren samenleven met een grote diversiteit aan leeftijdsgenoten is belangrijk voor alle jeugd.

SV

TEAM

MAATSCHAPPELIJK JEUGD

Scouting Vreeswijk

Missie scouting "Scouting is een open, maatschappelijk betrokken jeugd- en jongerenorganisatie, die haar leden met het Scoutingprogramma een plezierige en uitdagende vrijetijdsbesteding biedt. In dit Scoutingprogramma wordt in actief samenspel met leeftijdsgenoten, geïnspireerd op het buitenleven, een bijdrage geleverd aan de vorming van de persoonlijkheid. Hierdoor leren scouts met respect voor zichzelf en hun omgeving de eigen grenzen te verkennen en verantwoordelijkheid te nemen voor zichzelf, elkaar en de wereld om hen heen."

Ontmoeting en samen avonturen beleven is essentieel voor de ontwikkeling van ieder kind. Zeker in de huidige tijd met een jachtig leven en veel tijd achter de computer is dit een welkome aanvulling. Een goede en betaalbare verenigingsaccommodatie voor de jeugd ziet er wat scouting Vreeswijk betreft als volgt uit: • Een representatief gebouw is het visite kaartje van de vereniging en een veilige thuisbasis voor de jeugdleden, buiten de leden is het ook een fraaie aanblik voor de inwoners en bezoekers van Vreeswijk die het monument komen bezichtigen of er elke dag langslopen. • Voldoende toegankelijk en een veilige vrijetijdsaccommodatie en speelruimte, zodat alle kinderen en jongeren de kans krijgen zich te ontwikkelen en buiten te spelen. • Gebouw verduurzamen conform de routekaart energieneutraal Nieuwegein 2040, hierdoor onbewust de jeugd educatie meegeven van de urgentie van duurzaamheid in de samenleving. Ook past het bij het scouting ideaal dat een lid altijd goed voor de natuur is. • Een vangnet voor kinderen uit gezinnen met beperkte financiële middelen, zodat zij toch kunnen deelnemen aan de maatschappij via bijvoorbeeld een lidmaatschap. • Rekening houden met en erkennen van het vrijwilligerswerk en het vrijwillig jeugdwerk als belangrijke speler in het sociale domein.

SV

TEAM

MAATSCHAPPELIJK JEUGD

Scouting Vreeswijk

RENOVEREN VERDUURZAMEN

INSTANDHOUDING

VERDUURZAMEN

Gebouw F is een rijksmonument en tevens onderdeel van een rijks monumentaal complex. Fort Vreeswijk is onderdeel van de Nieuwe Hollandse Waterlinie en staat op de lijst van Unesco Werelderfgoed.

De gemeente Nieuwegein heeft in de Routekaart Energieneutraal Nieuwegein uit 2017 aangegeven om in te zetten op o.a. energiebesparing en het duurzaam opwekken van elektriciteit. In combinatie met het restaureren van gebouw F moet tenminste onderzocht worden welke verduurzamings-maatregelen tegelijkertijd kunnen worden doorgevoerd.

Het doel van Monumentenwacht is om door middel van inspecties en advies het verval van monumentaal erfgoed te voorkomen en bij te dragen aan de instandhouding. Monumentenwacht beoordeelt gebouwen op basis van deze condities en maakt per bouwkundig element een indeling in conditie 2, 3, 4 of 5. De monumentenwacht beoordeelt het casco van gebouw F als matig en de onderhoudstoestand als slecht. Uitgangspunt van de gemeente is om de conditie van gebouw F te verbeteren naar (tenminste) conditie 3 (redelijk).

RENOVEREN VERDUURZAMEN

Voor het verduurzamen tot 'Bijna energie neutrale gebouwen' (BENG) of 'energie neutrale gebouwen' (ENG) zijn drie stappen te doorlopen: • het beperken van energieverlies door optimale isolatie; • het beperken van energieverlies door optimaliseren van installaties; • het opwekken van de eigen energiebehoefte. Niet onvermeld mag blijven dat monumenten van zichzelf al duurzaam zijn. Door hun lange levensduur zorgen ze voor duurzame materiaaltoepassing. Het plaatsen van zonnepanelen op monumenten werd gedurende lange tijd onwenselijk geacht. De RCE heeft in 2020 het beleid dienaangaande verruimd zodat er meer mogelijkheden zijn voor het plaatsen van zonnepanelen op monumenten. De toetsing is altijd maatwerk. Het gegeven dat de huidige dakbedekking van gebouw F bestaat uit vernieuwde pannen zonder bijzondere monumentwaarden, is hier bij een pluspunt.

SV

TEAM

Rijksmonumenten worden door de rijksoverheid vanwege hun landelijke betekenis beschermd op basis van de Monumentenwet 1988 en thans de Erfgoedwet. Het is niet toegestaan om zonder omgevingsvergunning een rijksmonument te slopen, te verplaatsen, te beschadigen of te gebruiken op zodanige wijze dat het voortbestaan in gevaar wordt gebracht. Eigenaars hebben een onderhoudsverplichting: Wanneer essentieel onderhoud uitblijft, kan op basis van de Erfgoedwet de eigenaar worden aangeschreven en tot onderhoud worden verplicht.

Scouting Vreeswijk

RESTAURATIEVISIE Voor de omgang met monumenten gelden eveneens regels en die kunnen worden samengevat onder het motto "behouden gaat voor vernieuwen". Tussen behouden (wit) en vernieuwen (zwart) liggen tal van grijstinten. Onderhoud heeft de voorkeur en dit dient sober en doelmatig te worden uitgevoerd. Deze regels voor de omgang met instandhouding van monumenten zijn uitgewerkt in de restauratieladder van de stichting Erkende Restauratiekwaliteit Monumentenzorg (ERM). De Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE) en de gemeentelijke monumentencommissie hanteren deze ladder bij het beoordelen van verbouwplannen en restauratieplannen aan monumenten.

Bij een monument is allereerst van belang of het te verbouwen deel ook monumentwaarde heeft. Deze informatie volgt uit de waardestelling. Bij monumentale delen is er een voorkeursvolgorde in stappen: hoe hoger de monumentwaarde, hoe hoger de stap vanuit de optiek van monumentenzorg. - (1) Conserveren / onderhouden betreft het (passief) conserveren, louter gericht op reinigen en/of beschermende maatregelen. - (2) Repareren betreft (actief) conserveren), waarbij bijvoorbeeld beschadigde onderdelen worden aangeheeld en plaatselijk delen worden vernieuwd. - Echte vernieuwing is de daarop volgende stap (3).

De restauratieladder gaat uit van het principe van conserverend herstel en geeft een voorkeursvolgorde voor het type ingreep in een monument en is een praktische vertaling van het principe 'behouden gaat voor vernieuwen’. De restauratieladder gaat uit van de onderstaande uitgangspunten. Elke ingreep is in meer of mindere mate een aantasting van cultuurhistorische waarde(n). Eisen die gesteld moeten worden aan een ingreep zijn: • Beperk de omvang van de ingreep, ‘zo veel als noodzakelijk is en zo weinig als mogelijk is’; • Voer de ingreep degelijk uit, om (opnieuw) ingrijpen zo veel mogelijk te voorkomen of zo lang mogelijk uit te stellen; • De ingreep moet passend (compatibel) zijn binnen de gegeven situatie (invloed op fysische processen mag niet tot schade leiden, reparaties moeten zwakker zijn dan het origineel); • Vervang bij voorkeur met hetzelfde materiaal (of materiaal met dezelfde eigenschappen) en/of dezelfde techniek. Figuur 1 schematische weergave van de restauratieladder

SV

TEAM

RENOVEREN VERDUURZAMEN

Scouting Vreeswijk

Duurzame kapconstructie Naast verbetering van de thermische schil. is het dak uitermate geschikt voor zonnepanelen. Conform de routekaart energieneutraal Nieuwegein 2040

Ruimtelijke indeling optimaliseren Door de indeling te optimaliseren is er meer ruimte voor opslag en installaties.

Oorspronkelijke kapconstructie De ruimtelijke indeling is ondergeschikt aan bouwhistorische- en cultuurhistorische waarden. Hierdoor blijft de oorspronkelijke kapconstructie zichtbaar

Toegankelijkheid De gehele begane grond is drempeloos en daarmee geheel rolstoel toegankelijk, een sterke verbetering inclusief een miva.

Verbeteren van de thermische schil De kap en wanden voorzien van isolatie en kierdichting zorgt voor een uitstekende thermische schil.

SV

TEAM

RENOVEREN VERDUURZAMEN

Scouting Vreeswijk

SV

TEAM

RENOVEREN VERDUURZAMEN

Scouting Vreeswijk

SV

TEAM

RENOVEREN VERDUURZAMEN

Scouting Vreeswijk

SV

TEAM

RENOVEREN VERDUURZAMEN

Scouting Vreeswijk

SV

TEAM

RENOVEREN VERDUURZAMEN

Scouting Vreeswijk

Colofon Werkgroep TEAM SV Scouting Vreeswijk

COLOFON

06-29428585

SV

TEAM

Dennie Perdok Justin Bosch Bjorn Baars Michel Struik Tjeerd Roozenboom

Scouting Vreeswijk