2021-224 Bijlage 3 memo toelichting ontwerpkeuzes.pdf

2021-224 Bijlage 3

MEMO Betreft Kenmerk Van Aan Datum

Toelichting ruimtelijk structuurontwerp Doorslagsluis en voormalig brughoofd te Nieuwegein 20.083 Reinoud Pince van der Aa Hylkema Erfgoed BV Martijn Oosting Hoogheemraadschap De Stichtse Rijnlanden 16-04-2021

Bijlagen

Impressies bestaande en nieuwe situatie Doorslagsluis en voormalig brughoofd

Achtergronden

De Doorslagsluis is door de gemeente Nieuwegein in 2010 aangewezen als gemeentelijk monument, maar zal vanwege het waterbergingsprogramma KWA+ aangepast moeten worden om te voldoen aan de benodigde doorvoercapaciteit van de Doorslag. In 2018 heeft Hylkema Erfgoed een bouwhistorische verkenning uitgevoerd en de monumentwaarden in kaart gebracht. Uit deze verkenning is gebleken dat er verschillende bouwfasen aanwezig en aanwijsbaar zijn. De sluis heeft op onderdelen een hoge monumentwaarde, de gaafheid van de sluis scoort echter laag. Voor de transformatie van de sluis zijn de afgelopen twee jaar verschillende modellen en varianten bedacht. Dit memo biedt beknopt inzicht in die modellen, naast een toelichting op de afwegingen en de uiteindelijk gemaakte keuze voor het huidige structuurontwerp.

Opgave

Door HDSR is Hylkema Erfgoed gevraagd om de transformatieopgave van de sluis vorm te geven. Daarnaast is gevraagd om mee te denken over de aanpak van het ten noorden van de sluis gelegen brughoofd. Het brughoofd is nog een overblijfsel van een verdwenen brugovergang die deel uitmaakt van de Route Napoleon. Voorliggend memo gaat in op de verschillende mogelijke modellen om de transformatiemogelijkheden vorm te geven. Daarnaast levert het memo een onderbouwing voor de gemaakte keuzes die hebben geleid tot een uiteindelijk voorstel. Het structuurontwerp is het resultaat van verschillende overleggen met HDSR, belanghebbenden en de monumentencommissie.

Doorslagsluis

De Doorslag is een kanaal dat in de 13de eeuw is aangelegd om de Hollandse IJssel met de Vaartsche Rijn te verbinden en loopt van ongeveer noord naar zuid. De sluis bestaat uit twee sluishoofden waartussen een kolk. Het noordelijke sluishoofd grenst aan de zijde waar de Doorslag uitmondt in de Vaartsche Rijn en is hoger dan het zuidelijke sluishoofd. De sluis is niet meer in functie en zal ook niet meer als waterbouwkundig kunstwerk nodig zijn in de beheersing van water. Her vergroten van de doorvoercapaciteit ter plaatse van de sluis kan eigenlijk op twee manieren vormkrijgen: 1. In tact laten van de sluis en capaciteit rondom de sluis aanbrengen 2. Het vergroten van de capaciteit ter plaatse van de sluis zelf Ad 1) Er is bij de verkenning van mogelijkheden gekeken naar de aanleg van een zogenoemde ‘bypass’ die de sluis kan ontzien. Dit zou een ondergrondse verbinding moeten betekenen om de sluis heen, zodat de bottleneck van de sluis wordt ontzien.

Zowel aan de zijde van de fabriek als aan de zijde van de openbare straat is het niet haalbaar gebleken om een bypass te realiseren. De onhaalbaarheid vloeide voort uit technische omstandigheden (kabels en leidingen), toekomstig beheer (eigendomssituatie en onderhoud) en de enorme kosten die met deze variant gemoeid zijn. Ad 2) Uit de conclusies van variant (1) volgt dat de capaciteit ter plaatse van de sluis zelf vergroot moet worden. Dat kan op verschillende manieren: 2.1 2.2 2.3 2.4

Behoud van de sluis en uitdiepen Verwijderen van de gehele sluis Zodanig inkorten van de sluishoofden dat de benodigde capaciteit wordt behaald Reconstructie ‘bovengronds’

Ad 2.1) De meest voor de hand liggende keuze zou zijn om de sluis te behouden door de sluisvloer te verwijderen en de gehele sluis uit te diepen tot een niveau dat de benodigde capaciteit zou worden gehaald. De sluishoofden zijn echter in technisch slechte staat, en het verwijderen van de sluisvloeren zou een flinke uitdaging worden om de sluishoofden daarbij te sparen. Uitvoeringstechnisch is deze variant in alle opzichten een uitdaging: de waterdoorgang zou afgedamd moeten worden, met alle uitvoeringsrisico’s van dien. Daarnaast is bij een plaatselijke uitdieping de ophoping van vuil aan de orde. Een combinatie van factoren zorgt er uiteindelijk voor dat deze variant niet als haalbaar is geacht. Te duur, te risicovol en zonder kwalitatieve verbetering van de openbare ruimte (restauratie van de sluis zoals deze nu is). Ad 2.2) Het verwijderen van de gehele sluis bleek na consultatie van betrokkenen niet haalbaar. Er zou geen of te weinig referentie overblijven naar de situatie dat de sluis er nog wel was. Dat betekent een onaanvaardbaar verlies aan cultuurhistorische waarden. Ad 2.3) Het zodanig inkorten van de sluishoofden om de vereiste doorvoercapaciteit te behalen zou technisch mogelijk zijn, maar alleen wanneer die ingekorte sluishoofden eerst volledig afgebroken zouden worden, en daarna opnieuw opgemetseld.

Dat heeft te maken met de gronddruk en fundering van de sluishoofden. Er zou een nieuwe situatie worden gecreëerd waarvan het maar de vraag is of die bovengronds nog overtuigend het verhaal kan vertellen van de Doorslagsluis. Na consultatie van belanghebbenden kon ook deze variant niet op steun rekenen. Ad 2.4) Reconstructie ‘bovengronds’ houdt in dat de sluishoofden terug worden gebouwd op een betonnen onderconstructie, zodat het beeld boven water verwijst naar hoe de sluis er uit heeft gezien. Onder water lopen alleen enkele betonkolommen door, zodat het water vrijelijk onder de sluishoofden door kan stromen. Na consultatie van partijen is gebleken dat, met de juiste detaillering, een eindbeeld kan worden gecreëerd waarmee de verwijzing naar de historische sluis gemaximaliseerd is (de kwaliteit bovengronds is beter dan de huidige situatie) en de vereiste doorvoercapaciteit wordt behaald. Hiermee is uiteindelijk de keuze gemaakt om de Doorslagsluis te reconstrueren aan de hand van het terugbouwen van twee hoge en twee lage sluishoofden, in metselwerk en met hergebruik van bestaande natuurstenen hoekblokken. De bestaande metselwerken kolksluiswanden zullen worden gerestaureerd.

2

De sluishoofden krijgen ter plaatse van de sluisdeuren dezelfde nissen waarin de bestaande hekwerken van de sluisdeuren zullen worden geplaatst. De horizontale ijzeren wielen die vroeger de sluisdeuren bedienden, zullen worden teruggeplaatst. Voor de herkenbaarheid bovengronds spelen die hekwerken en wielen een belangrijke rol. Daarnaast zal bekeken worden hoe bestaande verlichting kan worden aangepast naar passende verlichting op de sluishoofden. Vanuit het oogpunt van monumentenzorg bezien, is de keuze om tot een reconstructie te komen te koppelen aan het in standhouden van het cultuurhistorische verhaal van de plek, maar met verlies aan bouwhistorisch materiaal. Een niet alledaagse keuze, die evenwel het belang van cultuurhistorie voor het begrip van de gebouwde omgeving duidelijk maakt. Brughoofd

Ten noorden van de sluis bevindt zich aan de zijde van de Herenstraat een restant van een brug. Op historische foto’s is te zien dat op deze plek een draaibrug heeft gezeten, met het scharnierpunt aan de zijde van de huidige fabriek en een brughoofd aan de andere zijde. Dit brughoofd steekt, net als de sluishoofden, in het water, zodat ook voor het brughoofd dezelfde opgave geldt als die voor de sluis. Het brughoofd is echter alleen een tastbaar overblijfsel van een verdwenen brug, zonder monumentenstatus. Voor eenzelfde omgang met het brughoofd als bij de sluishoofden is niet gekozen. Bij de monumentencommissie zijn verschillende denkrichtingen besproken, met uiteindelijk een ingekorte variant die het ‘eerlijke verhaal’ vertelt. Deze variant levert een verbijzondering op in de kadewand, waarbij bestaande hekwerken en natuurstenen onderdelen hergebruikt kunnen worden. Op het maaiveld van de straat ontstaat aan de zijde van het water een nis vanwaar zicht bestaat op de Vaartsche Rijn in het noorden en op de gereconstrueerde sluis in het zuiden.

Tot slot

Voor zowel de sluis als het brughoofd zijn door Hylkema Erfgoed 3D-modellen gemaakt die een indruk geven van de gekozen variant. Die indruk krijgt vorm een bepaalde materialisatie en kleurstelling, maar is slechts globaal van karakter en bedoeld ter inspiratie bij de uitwerking van het structuurontwerp naar een uitvoeringsgereed ontwerp.

3

Bijlage

Impressies bestaande en nieuwe toestand, sluis en brughoofd

Impressie noordelijk sluishoofd, links bestaand en rechts nieuw

4

Impressie zuidelijk sluishoofd, boven bestaand en onder nieuw

5

Impressie 3D-model nieuwe toestand

6

Impressie van het ingekorte brughoofd, bestaand (boven) en nieuw (onder)

7