Motivering bijlage 19 Nader onderzoek NGE
Tekst van het document
1 Opsporen Ontplofbare Oorlogsresten nti Onderzoek Conflictperiode | naar de mogelijke aanwezigheid van ontplofbare oorlogsresten uit de periode 1940 | -1945 Projectgebied: Staat te Nederweert Opdrachtgever: Aveco de Bondt Documentcode: 5240590-53_OC_01 | Adres: Wisselwerking 54, 1112 XR Diemen Versie: Definitief | Postadres: | Postbus 60, 1110 AB Diemen Datum: 16 januari 2025 | Email: oce@kws.nl Telefoon: | +31 (0)20 569 4200 Website | : http://www.oc | -explosieven.nl 2 Inhoudsopgave 1. Managementsamenvatting ................................................................................................................................................... 3 2. Inleiding .................................................................................................................................................................................. 4 3. Onderzoeksmethode............................................................................................................................................................. 8 4. Eerder onderzoek ............................................................................................................................................................... 11 5. Onderzoek Conflictperiode ................................................................................................................................................
12 6. Contra-indicaties ................................................................................................................................................................ 30 7. Specificatie verwachte typen OO...................................................................................................................................... 35 8. Leemten in kennis .............................................................................................................................................................. 36 9. Conclusie en advies ........................................................................................................................................................... 37 10. Bijlage 1: Geraadpleegde bronnen ................................................................................................................................... 39 11. Bijlage 2: Bodembelastingkaart Ontplofbare Oorlogsresten .......................................................................................... 48 12. Bijlage 3: Gebeurtenissenkaart Ontplofbare Oorlogsresten ........................................................................................... 50 13. Bijlage 4: Werkprotocol toevalsvondst ............................................................................................................................. 52 14.
Bijlage 5: Certificaat CS-VROO ........................................................................................................................................ 54 3 1. Managementsamenvatting In opdracht van Aveco de Bondt heeft KWS OCE een Onderzoek Conflictperiode opgesteld om vast te stellen of er in het projectgebied ‘ De Staat te Nederweert ’ sprake is van een aantoonbare kans op het aantreffen van ontplofbare oorlogsresten uit de Tweede Wereldoorlog. Conclusie De achterhaalde informatie leert dat er concrete, naar (de directe omgeving en) het onderzoeksgebied herleidbare, aanwijzingen zijn dat het projectgebied bij oorlogshandelingen in de periode 1940-1945 betrokken is geweest. Deze aanwijzingen hebben hun oorzaak in het feit dat de locatie in de maanden september, oktober èn november 1944 in een statisch frontgebied heeft gelegen, waarin door zowel Geallieerde als Duitse zijde met artilleriegeschut geschoten is. Dit heef t geresulteerd in meerdere schriftelijke meldingen van neergekomen èn naoorlogs aangetroffen ‘granaten’ met de locatiebepaling ‘Staat’, al dan niet met de toevoeging ‘Boerenbond’. De kalibers die mogelij k in de naoorlogs ongeroerde bodemlagen achtergebleven kunnen zijn, zijn te herleiden uit enerzijds Geallieerde War D iaries en anderzijds uit naoorlogs (in de omgeving bij sloop- en bouwactiviteiten) aangetroffen ontplofbare oorlogsresten.
Het betreft dan de kalibers 7,5cm en 10,5cm (Duits) en 4,2-inch (Brits). Derhalve is het onderzoeksgebied aangemerkt als ‘verdacht’ op de Bodembelastingkaart OO in de bijlagen van deze rapportage, waarbij de verdenking is gelimiteerd tot een diepte van 1m minus maaiveld , waarbij geldt dat naoorlogs reeds geroerde bodemlagen als onverdacht beschouwd kunnen worden. De status ‘verdacht’ houdt dus in dat er een aantoonbare verwachting is van de aanwezigheid van ontplofbare oorlogsresten in de niet -naoorlogs geroerde bodemlagen van het onderzoeksgebied. Advies Voor bodemroerende werkzaamheden in het verdacht gebied / de verdachte bodemlagen geldt het advies om opsporingswerkzaamheden te laten verrichten . Het moment waarop dit plaats zou kunnen vinden, is het moment na de sloop en verwijdering van naoorlogs aangebrachte opstallen en ondergrondse infra. Deze werkzaamheden hebben tot doel eventuele aanwezige onontplofte oorlogsresten in de te bewerken bodemlagen op te sporen en te verwijderen. Door opsporingswerkzaamheden uit te voeren, kan het risico op ongelukken of schade als gevolg van mogelijke explosieven tot een minimum worden beperkt. KWS OCE kan voor uw projectlocatie de meest passende opsporingsmethode bepalen.
Conform de vereisten uit het CS -VROO zal dit onderzoeksrapport digitaal worden aangeboden aan de eindverantwoordelijke instantie op het gebied van Openbare Orde en Veiligheid: de gemeente Nederweert. 4 2. Inleiding Bij | het | onverwacht | aantreffen | van | ontplofbare | worden | proceseisen | gesteld | aan | het | daadwerkelijk oorlogsresten | (OO) | tijdens | werkzaamheden | in | de | opsporen | van | Ontplofbare | Oorlogsresten | op | een (water)bodem en/of door ondeskundig handelen | , kunnen | projectlocatie. Daarnaast is in artikel 4.10 van het Arbobesluit OO ongewenst tot uitwerking komen en mogelijk schade | een | wettelijke | verplichting | opgenomen | voor toebrengen aan mens, dier en omgeving. | Dit risico | kan | initiatiefnemers van | werkzaamheden | om | de | mogelijke worden beheerst als er voorafgaand aan bodemactiviteiten | aanwezigheid en risico’s van | ontplofbare oorlogsresten ten gedegen | onderzoek | wordt | gedaan | naar | de | mogelijke | minste op basis van een oriënter | ende | studie te laten aanwezigheid | van | ontplofbare | oorlogsresten. | Bij | een | onderzoeken.
dergelijk onderzoek wordt niet alleen de aannemelijkheid van aanwezigheid bepaald, maar wordt ook vastgesteld | Om de kwaliteit en eenduidigheid van bureaustudies te welke | typen | en | kalibers | munitie | bij | eventuele | borgen, is | het private | Certificatieschema Vooronderzoek en opsporingsactiviteiten het minimale zoekdoel moet zijn. | Risicoanalyse | Ontplofbare | Oorlogsresten | (CS-VROO) Onbegrensde zoekacties worden op die manier op basis | opgesteld. | In | dit | schema | is | beschreven | aan | welke van wetenschappelijk onderzoek voorkomen. | onderzoeksinspanningen minimaal voldaan moet worden om | tot | een | gedegen | onderzoeksresultaat | te | kunnen Regelgeving | komen. Het | Certificatieschema is vastgesteld door het Op | een | onderzoek | naar | ontplofbare | oorlogsresten | is | Centraal | College | van | Deskundigen | Ontplofbare diverse wet- | en regelgeving van toepassing, waarvan | de | Oorlogsresten en goedgekeurd door het bestuur van de onderstaande het meest van belang zijn | : | Stichting Veilig Omgaan met Explosieve Stoffen (VOMES). KWS OCE verricht voor elk onderzoek tenminste de in het • | Arbeidsomstandighedenwet, -besluit en –regeling | CS-VROO geformuleerde onderzoeksinspanningen. | Deze (met name artikel 4.10); | rapportage is opgesteld volgens CS-VROO versie 2024-01.
• | Certificatieschema voor het Opsporen van Ontplofbare Oorlogsresten (CS-OOO); | Volgens het CS-VROO bestaat een volledig Vooronderzoek • | Certificatieschema Vooronderzoek en | Ontplofbare | Oorlogsresten | uit | een | Onderzoek Risicoanalyse Ontplofbare Oorlogsresten | (CS- | Conflictperiode en een Onderzoek Na-conflictperiode. Het VROO-2024-01); | Onderzoek Conflictperiode | is gericht op het achterhalen • | Gemeentewet; | van gebeurtenissen uit de periode 1940-1945 die mogelijk • | Wet wapens en munitie; | hebben | geleid | tot | het | achterblijven | van | OO | in | de • | Rijksfinanciering. | (water)bodem, terwijl | het | Onderzoek Na-conflictperiode zich richt op aanwijzingen dat OO mogelijk al uit de bodem In het Arbobesluit is een directe verwijzing opgenomen naar | zijn verwijderd. Hierbij kan gedacht worden aan naoorlogse het zogenoemde Certificatieschema voor het Opsporen van | ontgravingen of eerdere opsporingswerkzaamheden. Ontplofbare | Oorlogsresten | (CS-OOO). | In | deze | CS-OOO 5 Aanleiding en omschrijving onderzoeksopdracht Opdrachtgever Aveco bereidt momenteel de inrichting voor van h et onderzoeksgebied ‘ De Staat ’ in de plaats Nederweert.
De komende jaren gaa n meerdere partijen, samen met de gemeente , aan de slag om het gebied, ook wel bekend als de voormalige autogarage Harry Stienen en de voormalige Boerenbond, aantrekkelijker en toekomstbestendig te maken. Het doel is om het gebied interessant te maken voor jong en oud, en om het een prettige plek te maken om te wonen en te verblijven. Bovendien wordt gezorgd v oor een goede aansluiting om de bestaande wijk. (https://nieuwbouw.vanwijnen.nl/). Binnen het gebied zijn momenteel meerdere woningen en appartementencomplexen voorzien. Het onderzoeksgebied is gelegen in de gemeente Nederweert en beslaat een oppervlakte van +/- 7,5ha. Ten tijde van de Tweede Wereldoorlog lag het onderzoeksgebied in dezelfde gemeente. Het gebied had destijds een stedelijk karakter en was deels bebouwd en verhard. Sindsdien is het onderzoeksgebied deels gewijzigd door het feit dat er in de naoorlogse periode nieuwe opstallen zijn gerealiseerd en verhardingen zijn aangebracht. Ook zullen er hieraan verbonden ondergrondse infra zijn gerealiseerd. Delen van het onderzoeksgebied en haar directe omgeving werden destijds aangeduid met de toponiemen: Nederweert, Eind, Budschop en Hulsen. Deze toponiemen kunnen terugkomen in het archiefmateriaal en worden daarom bij het onderzoek betrokken.
Om voorafgaand aan de geplande werkzaamheden in het onderzoeksgebied een onderbouwde inschatting te kunnen maken van de mogelijk e aanwezigheid van in de bodem achtergebleven ontplofbare oorlogsresten (OO) heeft KWS OCE in opdracht van Aveco de Bondt het voorliggende Onderzoek Conflictperiode conform het CS - VROO opgesteld. Het te onderzoeken gebied is rood omlijnd weergegeven op de kaart op de navolgende pagina. Met een blauwe contour is een bufferzone van 100 meter rondom het onderzoeksgebied geprojecteerd, om eventuele relevante informatie in de bufferzone te kunnen betrekken bij het onderzoek. Op de daaropvolgende pagina is de topografie van het onderzoeksgebied tijdens de periode 1940-1945 in kaart gebracht. 6 Het onderzoeksgebied (in rood) met daar omheen een analysebuffer van 100m (in blauw). Centraal in het rood omkaderde onderzoeksgebied is het te ontwikkelen terrein ‘Staat gelegen. Naar dit deelgebied zal in het onderzoek de aandacht komen te liggen Bron: ESRI 7 Het onderzoek- en analysegebied geprojecteerd op een topografische kaart uit omstreeks 1940. Bron: Topotijdreid Kadaster 8 3. Onderzoeksmethode Het Vooronderzoek heeft als doel om vast te stellen of er aanwijzingen zijn dat er mogelijk ontplofbare oorlogsresten in het onderzoeksgebied aanwezig kunnen zijn. Indien er dergelijke aanwijzingen worden gevonden, kan er een verdacht gebied worden afgebakend.
Bij het maken van deze afweging worden de bronnen en uitgangspunten die zijn vastgelegd in het CS -VROO geïnventariseerd en beoordeeld. 3.1 Aanpak Onderzoek Conflictperiode Eerder onderzoek Het Onderzoek Conflictperiode begint met het verzamelen van informatie uit eerdere Vooronderzoeken, Risicoanalyses of Opsporingen afkomstig van de VEO Bommenkaart, relevante instanties zoals gemeentes, ProRail (indien aanwezigheid van spoorwegen) en Rijkswaterstaat (bij infrastructuurbeheer door deze instantie) of via internet. Deze inventarisatie heeft als doel om een overzicht te krijgen van eerder uitgevoerde onderzoeken en relevante informatie. Literatuur- en archiefonderzoek Vervolgens wordt het historisch bronnenmateriaal geanalyseerd en geïnventariseerd op indicaties en contra- indicaties, afhankelijk van de scope van de opdracht. Indicaties verwijzen naar gebeurtenissen die kunnen wijzen op de aanwezigheid van ontplofbare oorlogsresten in de bodem, terwijl contra -indicaties gebeurtenissen zijn die hebben geleid tot het ve rwijderen van dergelijke oorlogsresten uit de bodem. Afhankelijk van het type onderzoek worden de verzamelde indicaties en/of contra -indicaties geanalyseerd in de betreffende delen van het rapport. In sommige gevallen worden indicaties en contra-indicaties verder uitgewerkt en mogelijk ondersteund met beeldmateriaal om de informatie beter te verduidelijken.
Tijdens het bronnenonderzoek wordt elke indicatie beoordeeld op relevantie. Relevante indicaties zijn gebeurtenissen die mogelijk hebben geleid tot het achterblijven van ontplofbare oorlogsresten in de (water)bodem van het onderzoeksgebied. Deze gebeurtenissen zijn herleidbaar tot het onderzoeksgebied zelf of de directe omgeving ervan. KWS OCE hanteert een bufferzone van 100 meter om de directe omgeving te definiëren. Het doel van het beoordelen op relevantie is om de indicaties te selecteren die van belang zijn voor het bepalen van de mogelijke aanwezigheid van ontplofbare oorlogsresten in het onderzoeksgebied. De relevant ie hangt onder andere af van de locatieverwijzing die in de bron wordt genoemd. De zoektermen die voor gehanteerd voor het inventariseren van relevante gebeurtenissen, zijn: Nederweert, Eind, Budschop en Hulsen. Luchtfotoanalyse Tijdens het Onderzoek Conflictperiode wordt een inventarisatie gemaakt van de beschikbare luchtopnamen die het onderzoeksgebied geografisch bestrijken. De selectie van relevante luchtfoto's houdt rekening met verschillende aspecten die de bruikbaarheid en kwaliteit van het beeld beïnvloeden, zoals de dekkingsgraad, schaal, aanwezigheid van wolken, krassen of ruis, en de datum van de foto in relatie tot mogelijke oorlogshandelingen. Indien mogelijk wordt gestreefd naar een volledige dekking van het onderzoeksgebied.
9 De geselecteerde luchtfoto's worden in een hoge resolutie (1200 dpi) ingewonnen en vervolgens geoptimaliseerd met behulp van beeldbewerkingssoftware en een Geografisch Informatiesysteem (GIS). De optimalisatie omvat onder andere het omzetten naar een unive rseel bestandsformaat, het aanpassen van grijswaarden, het verwijderen van scanranden en het verbeteren van de kleurstelling, contrast en scherpte. Indien nodig kan er tevens 3D -analyse van de beelden plaatsvinden om te bepalen of een object zich daadwerke lijk op of onder het maaiveld heeft bevonden. Dit alles draagt bij aan het vergroten van de kwaliteit van het beeldmateriaal. Om de luchtfoto's en de locatie van eventuele indicaties in de huidige geografische context te kunnen plaatsen, worden de luchtfoto's door een GIS-specialist in het programma ArcGIS Pro georefereerd. Dit proces omvat het vastleggen van ten minste 10 herkenningspunten die overeenkomen tussen de historische luchtfoto en een recente topografische kaart of satellietbeeld. Hierdoor wordt de luchtfoto nauwkeurig uitgelijnd met de recente topografie in het Rijksdriehoeksstelsel, waardoor een vergelijking tussen het verleden en heden mogelijk wordt. De georefereerde luchtfoto's worden door twee onafhankelijke luchtfoto -analisten bestudeerd om indicaties zoals bomkraters en militaire stellingen te identificeren.
Elke analist geeft een beoordeling van de zichtbaarheid van de indicaties en een inschattin g van de mate van zekerheid van de waarneming: • Bevestigd: de betrouwbaarheid grenst aan zekerheid. De waarneming kan worden bevestigd met een tweede bron (betrouwbaarheid 99%); • Waarschijnlijk: overwegend zeker van de validiteit van de classificatie van het object op de luchtfoto (betrouwbaarheid 50% of hoger); • Mogelijk: overwegend onzeker van de validiteit van de classificatie van het object op de luchtfoto (betrouwbaarheid lager dan 50%). Luchtfoto’s worden onder andere ingezet om een kraterpatroonanalyse uit te voeren wanneer er sprake is van bombardementen door (jacht)bommenwerpers. Hierbij worden tevens de gegevens uit primaire bronnen (bijvoorbeeld vluchtrapporten) betrokken, waarin het aantal vliegtuigen, de bommenlast per vliegtuig, de kalibers en mogelijk de vlieghoogte zijn geregistreerd. Op basis van deze gegevens en de waargenomen kraters maakt de luchtfotoanalist de afweging welke kraters waarschijnlijk tot hetzelfde toe stel behoren. Deze waarschijnlijkheid is gebaseerd op de bommenlast, kratergrootte, de spreiding van de bominslagen en de onderlinge afstand, waarbij het aannemelijk is dat kraters die dichtbij elkaar liggen door een afworp van hetzelfde vliegtuig zijn ontstaan. Indicaties met een specifieke locatie worden nauwkeurig geregistreerd in de GIS -database.
Ze worden ook beschreven in de chronologische overzichtstabel en weergegeven op de Gebeurtenissenkaart, die te vinden is in Bijlage 3 van het rapport. Op deze manier wordt de informatie visueel gepresenteerd en kunnen de indicaties gemakkelijk worden geïdentificeerd op basis van hun geografische positie. 3.2 Verslaglegging en oplevering Verslaglegging De rapportage bevat gedetailleerde informatie over de geraadpleegde bronnen, de achterhaalde gebeurtenissen, de afwegingen en de conclusies van het onderzoek. Deze informatie ook zoveel mogelijk vastgelegd in het Geografisch Informatiesysteem (GIS) en op b ijbehorend 10 kaartmateriaal. De verdachte gebieden, gespecificeerd naar de hoofdsoorten ontplofbare oorlogsresten, zijn weergegeven op de Bodembelastingkaart Ontplofbare Oorlogsresten in Bijlage 2. De gebeurtenissen die tijdens het onderzoek zijn achterhaald, zijn te v inden op de Gebeurtenissenkaart Ontplofbare Oorlogsresten in Bijlage 3. Oplevering Indien gewenst kunnen de onderzoeksresultaten digitaal worden verstrekt aan de opdrachtgever in de vorm van Shapefile of DWG -bestanden, zodat deze in een GIS - of CAD-systeem kunnen worden geladen en geanalyseerd. Indien een partij anders dan de opdrachtgever of het Bevoegd Gezag (veelal de gemeente) om onderzoeksgegevens verzoekt, dan zal eerst toestemming gevraagd worden aan de opdrachtgever van deze studie.
Betrokken medewerkers Bij het opstellen van deze bureaustudie zijn per onderdeel de volgende medewerkers betrokken: • Civiele techniek: D. Smink (Projectleider) • Deskundigheid ontplofbare oorlogsresten: L.W.M. van Ulden, R. Gerrits Van den Ende (Senior Deskundigen Ontplofbare Oorlogsresten) • Geografische Informatiesystemen: C. Neelen MA/MSc • Historisch onderzoek: drs. T. Kleuters MA en C. Neelen MA/MSc • Luchtfotoanalyse: drs. T. Kleuters MA en C. Neelen MA/MSc (bevoegd verklaard door D. Smink als management bevoegd functionaris) Voornoemde personen voldoen aan de deskundigheidseisen zoals gesteld in het CS -VROO. Daarnaast voldoen de betrokken functionarissen voor de expertises historisch onderzoek, Risicoanalyse en luchtfoto-interpretatie aan de eis van permanente educatie door jaarlijks ten minste 2 dagen te besteden aan educatieve bijeenkomsten die relevant zijn voor de betreffende expertise, én middels een beoordelingsprogramma voor luchtfotoanalyse. Het beoordelingsprogramma wordt intern beheerd en uitgevoerd door C. Neelen en T. Kleuters. De inzet voor permanente educatie wordt geregistreerd in het handboek van KWS OCE in Bijlage 13. 11 4. | Eerder onderzoek 4.1 Informatieverzoeken bij derden Bij relevante instanties is navraag gedaan of er eerder onderzoek is | uitgevoerd in (de directe omgeving van) het huidige onderzoeksgebied.
Hieronder treft u per instantie de resultaten aan die de informatieverzoeken hebben opgeleverd. Informatiedrager | Datum verzoek | Informatie Gemeente | 07-11-2024 | Begin november is een informatieverzoek gedaan bij de gemeente Nederweert. Nederweert | Hierop is (nog) geen reactie of informatie ontvangen. VEO Bommenkaart | 08-11-2024 | In 2021 is door de firma BeoBom een bureaustudie uitgevoerd voor het onderzoeksgebied ‘N266-N275 Nederweert’, waarbij een deel van het onderzoeksgebied onderdeel heeft uitgemaakt. Het destijds onderzochte gebied betrof echter een grootschalig onderzoek waarvan niet verwacht wordt dat er voor het project gebied De Staat een locatie specifiek | e conclusie is getrokken. Desondanks is door KWS OCE een informatieverzoek ingediend. Op dit verzoek is (tot op heden) | geen reactie ontvangen. ProRail | n.v.t. | Beheersgebied: nee Verzoek ingediend: nee Rijkswaterstaat | n.v.t. | Beheersgebied: nee Verzoek ingediend: nee Waterschap | n.v.t. | Beheersgebied: nee Verzoek ingediend: nee Provincie | n.v.t. | Beheersgebied: nee Verzoek ingediend: nee KWS OCE | n.v.t. | Rapportage: KWS OCE, ‘Oriënterend onderzoek naar de mogelijke aanwezigheid van ontplofbare oorlogsresten uit de conflictperiode 1940 | -1945’ (29-08-2024). Voorliggend Onderzoek Conflictperiode is | uitgevoerd naar aanleiding van de conclusie / het advies uit deze QuickScan.
Tabel 1: Overzicht van informatieverzoeken van eerder onderzoek bij relevante informatiedragers. 12 5. Onderzoek Conflictperiode 5.1 Chronologische gebeurtenissenlijst Conflictperiode In de chronologische tabel vanaf de navolgende pagina zijn de gebeurtenissen uit de periode 1940 -1945 beoordeeld die er mogelijk toe geleid hebben dat er ontplofbare oorlogsresten in de bodem zijn achtergebleven. In deze lijst vindt per gebeurtenis een beoordeling plaats op relevantie en geografische herleidbaarheid en zijn de verdachte / onverdachte gebieden afgebakend. Om meer informatie over een bepaalde gebeurtenis en bijbehorend verdacht gebied te vinden, kan in de rapportage en de GIS bestanden worden gezocht op de bijbehorende identifier. Deze zijn genummerd als IND1, IND2 enzovoorts. 13 Datum | Informatie archieven en literatuur | Beeldmateriaal | Onderzoeksvragen en analyse | IND 12-05-1940 | Nieuwenhove | n.v.t. | Uit het tekstfragment blijkt dat de plaats Nederweert tijdens de Duitse inval niet tot | n.v.t. “ Op 13 mei na 16.00 uur konden de inwoners van de Gemeente Nederweert | nauwelijks bevochten is geweest,. Nederlandse troepen hebben vlak voor aankomst van terugkeren. In tegenstelling tot de verwachtingen was er vrijwel niets beschadigd.
| de Duitse bezettingslegers de bruggen over de kanalen opgeblazen of met schepen Alleen de huizen vlak bij de opgeblazen bruggen hadden schade geleden (…) Het | geblokkeerd. Van munitie gerelateerde handelingen in de vorm van beschietingen of leven kon zijn ‘normale’ gang weer gaan.” (Nieuwehove, De donkere jaren van | bombardementen is niets gebleken. Nederweert, 23) 18-06-1940 / | Nationaal Archief Den Haag | n.v.t. | Hoewel de beschrijvingen van de neergekomen bommen de omgeving van het | n.v.t. 19-06-1940 | Inspectie Bescherming Bevolking tegen Luchtaanvallen: | onderzoeksgebied benoemen (te weten de rijksweg en de kanaalkruising), is een “Van den Burgemeester van Nederweert: In nacht van 18 op 19 Juni te 2.20 uur zijn | afbakening van verdacht gebied niet nodig. In de omschrijving van de te Nederweert 4 bommen geworpen uit vliegtuig van onbekende nationaliteit, | luchtbeschermingsdienst wordt immers gesproken van vier afgeworpen bommen en het kwamen terecht op Provincialen weg langs Zuid-Willemsvaart en in het veld. Geen | feit dat er vier snel opeenvolgende ontploffingen werden gehoord. Van de eerste drie kon dooden en gewonden. Slechts geringe materiële schade. Geen luchtalarm, doch | door de aanwezigheid van kraters bepaald worden waar deze bommen gedetoneerd luchtbeschermingsdienst was actief.
Vermoedelijk gericht op ter plaatse opgeslagen | waren, te weten op het wegdek van de provinciale weg en in een korenveld bij Villa Arbeid materieel wegenbouw.” (NA, 2.04.53.15, inv.nr. 75). | Adelt. De laatste bominslag zal, gezien de vliegrichting, verder oostelijk van deze locaties zijn geweest. Gemeente archief Nederweert In het archief van de Luchtbeschermingsdienst van de gemeente Nederweert is een document achterhaald dat het bombardement beschrijft. Te lezen valt het volgende: “ Op 19 juni om 2.20 uur werden in de onmiddellijke nabijheid van de samenloop Zuid-Willemsvaart – Noordervaart – Kanaal Wessem-Nederweert te Nederweert een viertal bommen uitgeworpen in de gemeente Nederweert. Eén kwam terecht op de rijksweg langs de Zuid-Willemsvaart, een ander in het nabijgelegen korenveld. Ofschoon vier elkander snel opvolgende ontploffingen werden gehoord, is de plaats van inslag van de twee andere bommen niet bekend. Eén vliegtuig vloog met zeer grote snelheid in oostelijke richting, mogelijk dat deze werd achtervolgd. Een viertal bommen werden afgeworpen, waarvan drie in zeer snelle volgorde, de laatste ong. 10 seconden later. In de weg werd een gat geslagen van ongeveer 1,5 m doorsnede en 0,50 m doorsnede.
In het korenveld veroorzaakte de bom een gat van ongeveer dezelfde doorsnede en diepte, terwijl aan alle zijden ongeveer 5 m in de omtrek het koren geheel was weggevaagd. Het was niet bekend of het om toevaltreffers van een vluchtend vliegtuig ging of om een doelgerichte actie. (…) In een ander document van de gemeente wordt vermeld dat op “19 juni drie bommen (vielen) in de nabijheid van Villa Arbeid Adelt. Alle ruiten werden vernield. Twee bommen vielen in een korenakker, terwijl een bom terecht kwam op de Rijksweg Weert-Nederweert. In het bitumen-wegdek werd een gat geslagen. (Gemeentearchief Nederweert, inv. nr. 5261) 19-06-1940 | Eversteijn | n.v.t. | De toenmalige sluizencomplexen bevonden zich op een afstand van 400 – 650m van het | n.v.t. Bombardement op Nederweert. Getroffen werd een sluizencomplex. | onderzoeksgebied. Door deze aanzienlijke afstand wordt de gebeurtenis als niet relevant (Eversteijn, z.p., z.j.) | beschouwd en wordt deze indicatie verder buiten beschouwing gelaten. 29-09-1940 | NIOD | n.v.t. | De gebeurtenissen zijn niet herleidbaar naar het onderzoeksgebied en worden verder | n.v.t. Am 29.9.40, um 5.30 Uhr, in Nederweert (Limburg), 10 Sprengbomben, davon 2 | buiten beschouwing gelaten. Blindgänger und mindestens 8 Brandbomben auf Ackerland. Keine Verluste, nur sehr geringer Sachschaden. (NIOD, 077, inv.nr.
1328) Eversteijn Bombardement tussen Nederweert en Someren. (Eversteijn, z.p., z.j.) 27-11-1940 | NIOD | n.v.t. | In de omschrijving wordt geen locatie genoemd, waardoor niet aangetoond kan worden | n.v.t. Am 27.11.40, um 20.00 Uhr, in Nederweert (Limburg), 3 Sprengbomben, davon 1 | dat het onderzoeksgebied bij deze oorlogshandeling betrokken is geweest. Er wordt op Blindgänger, auf Ackerland. Kein Schaden. (NIOD, 077, inv.nr. 1328) | basis hiervan geen verdacht gebied afgebakend. 14 31-12-1940 | NIOD | n.v.t. | Er wordt in dit Duitse Lagebericht melding gemaakt van vier afgeworpen vliegtuigbommen | n.v.t. Am 31.12.40, um 16.20 Uhr, in Nederweert (Limburg), 4 Sprengbomben auf | op een brug over het kanaal. De toentertijd aanwezige bruggen bevonden zich op een Kanalbrücke abgeworfen. Nur Schaden an einer Lichtleitung. (NIOD, 077, inv.nr. | afstand van hemelsbreed 100, 700 en 1050m van het onderzoeksgebied. Door deze 1328) | afstanden wordt besloten om deze oorlogshandeling als niet relevant te beschouwen. 15-02-1941 | NIOD | n.v.t. | Wegens gebrek aan een locatiebeschrijving wordt deze gebeurtenis als niet feitelijk | n.v.t. Am 15.2.41, um 23.00 Uhr, in Nederweert (Limburg), 7 Sprengbomben, davon 2 | herleidbaar tot het onderzoeksgebied gerekend. Blindgänger, auf Wiese. Kein Schaden. 1 Lufttorpedo gefunden und durch deutsche Wehrmacht sichergestellt. (NIOD, 077, inv.nr.
1328) 01-07-1941 | Eversteijn | n.v.t. | De voormalige meisjesschool bevond zich op de Kerkstraat van Nederweert en | n.v.t. Bombardement op Nederweert. Getroffen werd een meisjesschool. | aantoonbaar niet binnen het onderzoeks- en analysegebied. (Eversteijn, z.p., z.j.) 16-07-1941 | Studiegroep Luchtoorlog | n.v.t. | De Winnerstraat bevond zich aan de oostzijde van de Zuid-Willemsvaart te Nederweert en | n.v.t. Vliegtuigcrash: Wellington IC | dus aantoonbaar buiten het onderzoeks- en analysegebied. T-nummer: T1117 Serie/Werkenummer: R1222 Eenheid: 115 Sqdn Eerste vlieger: F/Sgt N.C.Cook Plaats: Nederweert (Winnerstraat) (Bron: SGLO Verliesregister) Eversteijn T 1117 Wellington Mk Ic R1222 KO- van het No. 115 squadron om 01.45 uur in de Winnerstraat, Nederweert. (Eversteijn, z.p., z.j.) 31-07-1942 / | Eversteijn | n.v.t. | De gebeurtenis is niet feitelijk herleidbaar naar het onderzoeksgebied en wordt verder | n.v.t. 01-08-1942 | Bombardement op Nederweert. (Eversteijn, z.p., z.j.) | buiten beschouwing gelaten. 03-04-1943 / | Eversteijn | n.v.t. | Ook deze gebeurtenis is niet feitelijk herleidbaar naar het onderzoeksgebied en wordt | n.v.t. 04-04-1943 | Bombardement op Nederweert. (Eversteijn, z.p., z.j.) | verder buiten beschouwing gelaten. 22-06-1943 | Eversteijn | n.v.t. | Ook deze gebeurtenis is niet feitelijk herleidbaar naar het onderzoeksgebied en wordt | n.v.t.
Bombardement nabij Nederweert. (Eversteijn, z.p., z.j.) | verder buiten beschouwing gelaten. 21-07-1944 | Eversteijn | n.v.t. | Sluis 13 bevond zich op enkele kilometers afstand van het onderzoeksgebied, waardoor | n.v.t. Lancaster Mk PA967 AA- van het No. 75 RNZAF squadron bij sluis 13 om 01.00 | deze indicatie buiten beschouwing gelaten dient te worden. uur in de Maas op ca 4 km ten noorden van Nederweert. (Eversteijn, z.p., z.j.) 22-09-1944 | Didden | n.v.t. | Met name uit het tekstfragment uit lokale literatuur (Nieuwenhove) valt op te maken dat | IND1 “ Die nacht (van 21 op 22 september) | arriveerden de 23ste Hussars en de 8th Riffle | er tijdens de Bevrijdingsdag op 22 september met artillerie op de plaats Nederweert Brigade (gemotoriseerde infanterie) bij het bruggenhoofd. De andere divisie van het | geschoten is. Hoewel de oostelijk van het kanaal gelegen plaats Budschop het doel was, Britse VIIIe Korps, de 3 de Infanteriedivisie, had die dag over een breed front o | ok de | kwamen diverse granaten neer aan de westelijk zijde; de zijde waar het onderzoeksgebied Zuid-Willemsvaart bereikt. De vorige dag was Weert al bevrijd door het 1 | ste bataljon | Staat onder andere gelegen is (IND1). Hoewel niet aangetoond is dat het plangebied Suffolks.
Tegenover de Britse infanteristen lag de 7 | de Fallschirm-divisie die zich | daadwerkelijk bij deze beschietingen betrokken is geweest, valt wel te concluderen dat het langzaam teruggetrokken had achter de kanalen bij Nederweert. | (…) Verder was | in het schootsveld lag van de inleidende artilleriebeschietingen en dat het in een gebied het betrekkelijk rustig in het zuidelijk deel van dit front. | (Didden, Einddoel Maas, | lag waarvan gesteld is dat in deze omgeving granaten zijn ingeslagen. 82) Bij de afweging om een locatie als verdacht aan te merken, dienen volgens het CS-VROO Nieuwenhove | de volgende vragen overwogen te worden: “Ook werd de kerktoren van Nederweert door de Engelsen beschoten. (…) Op het moment dat de Engelsen op Strateris werden toegejuicht, zaten de Duitsers nog in | Indicatie: artilleriebeschieting het dorp, met name in de kerktoren. (…) Vrijdag 22 september 1944 werd | Zijn de locaties van schademeldingen bekend? Nederweert-dorp bevrijd. ’s Ochtends rond vier uur werd Brug 15 opgeblazen en | Niet specifiek herleidbaar naar het projectgebied ontruimden de Duitsers Nederweert ten westen van de Zuid-Willemsvaart en ook het Schoor.
Rond drie uur in de middag werden inwoners van Nederweert ten | Zijn er luchtfoto’s beschikbaar waarop kraters en/of schade aan de infrastructuur westen van de Zuid-Willemsvaart gewaarschuwd dat er later op de middag vanuit | zichtbaar zijn? Laar granaten op Budschop zouden worden afgeschoten. Rond vier uur gebeurde | Nee. De enige luchtfoto’s die van het gebied beschikbaar zijn, zijn gedateerd op 14 dat ook. Men hoorde de dreun van het afschieten, het fluitende geluid van de | februari 1945, viereneenhalve maand na deze artilleriebeschietingen. Eventuele schades overkomende granaten en de inslagen. In afwijking van de planning sloegen de eerste granaten aan de verkeerde kant (ten westen) van de Zuid-Willemsvaart in. | aan huizen of inslagkraters kunnen in deze periode hersteld zijn. (Nieuwehove, De donkere jaren van Nederweert, 42) Is bekend welke eenheid of eenheden de beschietingen heeft/hebben uitgevoerd? Niet feitelijk achterhaald. 15 Is bekend welke typen geschut en kalibers zijn ingezet? Nee. Is bekend hoeveel granaten er zijn verschoten? Nee. Konden hier in relatie tot de bodemgesteldheid blindgangers onopgemerkt achterblijven? Ja, dit is mogelijk. In de onbebouwde delen van het onderzoeksgebied konden blindgangers ongemerkt in de bodem indringen. Vonden de beschietingen destijds plaats in landelijk/stedelijk gebied? Het betrof slechts deels bebouwd en verhard gebied.
Lag het onderzoeksgebied in een opmarsroute? Ja. Is het bekend wat de aard van de beschieting was? Ja, het verdrijven van de Duitse bezetter uit de plaats Nederweert middels inleidende artilleriebeschietingen. Is het bekend binnen welk tijdsbestek de beschietingen hebben plaatsgevonden? Een relatief kort tijdsbestek aangezien de Duitse bezetter zich al snel ten oosten van de Zuid-Willemsvaart terugtrok. Lag het onderzoeksgebied aan een statisch front? Op dit moment van de oorlogsperiode (nog) niet. Conclusie: Conform CS-VROO is de indicatie ‘artilleriebeschieting’ situationeel af te bakenen, waarbij de voorkeur uitgaat naar een afbakening op basis van informatie uit literatuur, War Diaries, KTB’s, naoorlogse munitieruimingen en luchtfoto’s. Op basis van de beschikbare informatie voor deze specifieke beschieting gaat KWS OCE (nog) niet over op afbakening van verdacht gebied. Indien er meer aanleiding komt om de mogelijke aanwezigheid van achtergebleven OO te vermoeden, zullen voorgenoemde vragen opnieuw beantwoord worden en kan alsnog verdacht gebied worden aangemerkt.
16 23-09-1944 | Didden | Uit de War Diaries van de Third Infantry Division blijkt dat bij de Geallieerde opmars “Intussen had de Britse 3de Infanteriedivisie ten zuiden van Someren de Zuid | - | Duitse eenheden zich terugtrekken tot de oostelijke kant van het kanaal, recht tegenover Willemsvaart bereikt en een front gevormd via Nederweert langs het kanaal van | het projectgebied. Dit geeft aan dat (bij | instandhouding van deze posities | zoals de Vessem naar Nederweert. | ” (Didden, Einddoel Maas, 87) | kaartuitsnede aangeeft | ) het onderzoeksgebied in een frontgebied is komen te liggen. Door deze constatering dient de sub | vraag behorende bij een dag eerder in dit National Archives Kew, London | chronologisch overzicht ( | ‘’Lag het onderzoeksgebied aan een statisch | front?’ gewijzigd te War Diaries van de 3rd Infantry Dividion | worden in een bevestiging) | . Over vijandelijke posities: “ | Approx 200 men digging on far bank of canal opposite NEDERWEERT 6100 | ” (TNA, WO171/414) Figuur 1: Kaartuitsnede van de frontlijnen rondom de plaats Nederweert. Te zien is dat de plaats Nederweert van begin oktober tot aan de definitieve opmars richting de Mass eind november tot in een actief frontgebied heeft gelegen. (bron: Klep, C., | Oorlog op de flank, 214) 27-10-1944 | Eversteijn | n.v.t.
| De gebeurtenis is niet feitelijk herleidbaar naar het onderzoeksgebied en wordt verder Raketbeschieting op Nederweert. Getroffen werd de woning van G. Saes. | buiten beschouwing gelaten. (Eversteijn, z.p., z.j.) 17 28-10-1944 tot | Nieuwenhove | In de maand oktober van 1944 | vestigen zich Duitse troepen ten (zuid)oosten van het | n.v.t. en met 03-11- | “Op 28 oktober ’s nachts | gingen ze | (de Duitse manschappen van de 9 | e | onderzoeksgebied en is het plangebied definitief in een frontgebied komen te | liggen. 1944 | Pantzerbrigade) | via Roggel, Meijel en Liessel en eventueel Asten en Helmond om de Geallieerden een halt toe te roepen en Eindhoven te heroveren. | (…) Het 24e Fallschirmjagerregiment moest de 9 | e Pantzerdivisie steunen in de omgeving van Meijel en gelijktijdig moest het 1 | e Bataljon Lehrregiment ter hoogte van Nederweert | -Eind over de Noordervaart Ospel innemen | (Nieuwenhove, De donkere jaren van Nederweert, 47) Figuur 2: Kaartuitsnede van de nieuwe frontlijnen dicht bij de kruiding van de vaarwegen waar het projectgebied zich bevindt. (bron: Nieuwenhove, De donkere jaren van Nederweert, 49) 30-10-1944 | Nieuwenhove | n.v.t. | Uit het tekstfragment blijkt dat het front statisch is èn betekent dat er heen en weer | n.v.t. De plaatsen Ospel en Nederweert worden “zwaar beschoten door Duitse | artilleriebeschietingen plaatsvinden.
artillerie” (Nieuwenhove, De donkere jaren van Nederweert, 50) Begin – medio | Didden | n.v.t. | Nadat een definitieve doorbraak van Geallieerde troepen door de omgeving van de plaats | n.v.t. november 1944 | “Begin november vond een herhaling plaats van de discussie die (eerder had | Meijel geen succes was geworden, werd besloten om het over de kant van onder andere plaatsgevonden). Alweer werd de vraag gesteld vanuit welke richting de vijand uit | Nederweert te proberen. Het doorbreken van het statisch front bij het onderzoeksgebied de Peel moest worden verdreven. Generaal Dempsey, bevelhebber van het 2de | werd daardoor van doorslaggevend belang. Leger, was vastbesloten om het fiasco van begin oktober te vermijden. De hoofdaanval zou dus deze keer vanuit het zuiden plaatsvinden. Nu werd niet één divisie ingeschakeld, maar moesten twee volledige legerkorpsen, in totaal zeven divisies, het karwei klaren. (…) Beginpunt zou het kanaal van Wessem naar Nederweert zijn. (…) Eén voor één arriveerden de divisies van het XIIde Korps bij de nieuwe frontlijn. Bij Nederweert lagen de 5lste (Highland) Divisie en de 33ste Armoured-Brigade die Midden-Brabant hadden bevrijd. Iets ten zuiden daarvan bevond zich de 4de Armoured-Brigade, die Tilburg had meehelpen bevrijden.
Daarnaast was de 53ste (Welsh) Divisie gearriveerd en helemaal zuidelijk begon de 7de Armoured-Divisie zich op te stellen. Tegenover Kelpen lag nog steeds de 1ste Belgische Brigade. In een later stadium zou ook de 49ste (West Riding) Divisie zich nog in de strijd mengen.” (Didden, Einddoel Maas, 212) 18 02-11-1944 | National Archives Kew, London | Het bombardement van 2 november 1944 heeft plaatsgevonden op de brug over de | n.v.t., RAF 2nd TAF Daily Logs: | Noordervaart, op een hemelsbrede afstand van ruim een kilometer van het projectgebied. 4 x Typhoons, 440 Squadron / 143 Wing. | Gezien deze afstand wordt deze gebeurtenis verder buiten beschouwing gelaten. Opgestegen: 14:39, geland: 17:35 Bridge K.629997. 8 x 1000.025. 2 D/H. Bridge destroyed. (TNA, AIR37, 716, 1999) National Archives Kew, London Operations Record Book., Squadron 440 “The first operation was against bridge and rails at E629997 by four of our aircraft with 1000lb. bombs. F/O Crowly scored two direct hits on the bridge knocking it out…” Figuur 3: fragment uit het Operations Record Book van het 440ste Squadron van de Royal Airforce. Uit dit gedetailleerd verslag van het bombardement van 02-11-1944 is definitief vast te stellen dat het onderzoeksgebied op ruime afstand van de getroffen gebiedsdelen heeft gelegen en de luchtaanval dus niet relevant is voor het onderzoeks- en analysegebied.
14-11-1944 | Didden | n.v.t. | Bij de start van Operation Nutcracker vuurden Geallieerde artillerie op de Duitse troepen “Dempsey bepaalde dat de aanval op dinsdag 14 november van start moest gaan. | grenzend aan de omgeving van het onderzoeksgebied (de kanaalkruising). De locatie De operatie heette, gezien de krachtsverhoudingen, heel toepasselijk Nutcracker | vanwaar de artillerie op de (zuid)oostelijk gelegen Duitse troepen vuurden was het (notekraker). (…) Heel ongebruikelijk begon het offensief niet 's ochtends vroeg, | voormalige gehucht Strateris ten noordwesten van de kern van Nederweert. Bij de maar pas tegen het vallen van de avond. (…) Op dat tijdstip begon bij de 51ste | opmars maar de gebieden ten zuiden en oosten van het onderzoeksgebied rukten de Divisie de artilleriebeschieting.” (Didden, Einddoel Maas, 213) | Geallieerden met een veertigtal tanks op | om zodoende de Duitsers verder richting het oosten (de Maas) op te drijven. Bevrijdingnederweert.nl Op 14 november 1944 om 16.00 uur begon de aanval. Anderhalf uur lang werden 1.500 granaten per minuut afgeschoten over de kanalen. (bevrijdingnederweert.nl) Klep “De 51st (Highland) en de 53rd (Welsh) Division staken in de avond van 14 november het kanaal van Wessem naar Nederweert over. Van Duitse tegenstand was weinig te merken.
De opmars van beide divisies ging zo snel dat de terugtrekkende Duitsers nauwelijks in staat waren nieuwe verdedigingslinies in te richten. Alleen langs het afwateringskanaal tussen Meijel en de Maas boden ze enige weerstand.” (Klep, Oorlog op de flank, 228) National Archives Kew, London War Diaries van de 51st (Highland) Division “Little firing during the morning. At 1600hrs 12 corps began the drive to the MAAS in the VENLO and ROERMOND sectors. The operation opened with an attack by 51 (H) Div on the left and 53 (W) Div on the right. The regt fired timed concs in sp of 152 and 153 Bdes who made initial crossings of the NOORDER and WESSEM Canals. 7 A & SH cleared the area of the canal junction and the island and made a crossing for Tks. After the arty preparation which included salvoes from 40 Tks, the advancing inf encountered little enemy resistance”. (TNA, WO171/988) National Archives Kew, London War Diaries van de 53rd (Welsh) Division “Op MALLARD began to-day at 1600 hrs with 51 (H) Div assault crossing on our LEFT against little opposition, exept mines. At 2000 hrs 53 (W) Div operation began with 160 Inf Bde crossing of the WESSEM canal preceded by noisy artillery concentrations, tank support and CROCODILES flame throwing across the canal. 19 (…) Much trouble was caused by mines, chiefly Schumines, on the far side of the canal.
By midnight both battalions were on a line 659928 | – 668928 – 670918 – 664916. (TNA, WO171/555) 20-11-1944 | Nieuwehove | n.v.t. | Dit tekstfragment geeft aan dat er | beschietingen hebben plaatsgevonden vanaf de start “Vanaf maandag 20 november 1944 kon men stellen dat er geen gevaar meer was | van Operation Nutcracker tot en met deze dag; dus ruim een week. voor granaatbeschietingen. Nederweert-Eind, Leveroyen en Kelpen waren op de 14e bevrijd. Langs de No | ordervaart waren de geallieerde troepen opgerukt to Stokershorst. 30-11-1944 | Regionaal Historisch Centrum Limburg | Al snel na het voltooien van Operation Nutcracker komen bij de gemeente meldingen | IND1 In een schrijven van de gemeente Nederweert aan het Militair Gezag in | binnen van aangetroffen granaten bij / in het onderzoeksgebied (IND1). Dit is de eerste Maastricht wordt melding gemaakt van aanwezige granaten op perceel Staat | feitelijk herleidbare indicatie naar het onderzoeksgebied | , waardoor het herzien of Boerenbond te Nederweert.
(07.E09 Militair Gezag Limburg, 1944-1947, 42) | aanvullen van de eerder behandelde onderzoeksvragen uit het CS | -VROO inzake artilleriebeschietingen noodzakelijk wordt: Indicatie: artilleriebeschieting Zijn de locaties van schademeldingen bekend? Schademeldingen in (de directe omgeving van) het onderzoeksgebied zijn niet achterhaald Zijn er luchtfoto’s beschikbaar waarop kraters en/of schade aan de infrastructuur zichtbaar zijn? Nee. De enige luchtfoto’s die van het gebied beschikbaar zijn, zijn gedateerd op 14 februari 1945, viereneenhalve maand na deze artilleriebeschietingen. Eventuele schades aan huizen of inslagkraters kunnen in deze periode hersteld zijn. Is bekend welke eenheid of eenheden de beschietingen heeft/hebben uitgevoerd? de 51st (Highland) Division (Geallieerd), de 9e Pantzerdivision (Duits) en mogelijk de 15de Pantsergrenadier Dividion (Duits) Figuur 4: Detail van een archiefstuk aanwezig in het Regionaal Historisch Centrum Limburg in Maastricht. Hier wordt drie maal melding | Is bekend welke typen geschut en kalibers zijn ingezet? gemaakt van aangetroffen granaten op de locatie ‘Staat Boerenbond’, hetgeen verwijst naar (de directe omgeving van) het plangebied. | Nee. Is bekend hoeveel granaten er zijn verschoten? Nee. Konden hier in relatie tot de | bodemgesteldheid blindgangers onopgemerkt achterblijven? Ja, dit is mogelijk.
In de onbebouwde delen van het onderzoeksgebied konden blindgangers ongemerkt in de bodem indringen. Vonden de beschietingen destijds plaats in landelijk/stedelijk gebied? Het betrof slechts deels bebouwd en verhard gebied. Lag het onderzoeksgebied in een opmarsroute? Ja. Is het bekend wat de aard van de beschieting was? Ja, het verdrijven van de Duitse bezetter uit de (zuid)oostelijk gelegen locaties grenzend aan het onderzoeksgebied. Is het bekend binnen welk tijdsbestek de beschietingen hebben plaatsgevonden? Een relatief kort tijdsbestek in september 1944 aangezien de Duitse bezetter zich al snel ten oosten van de Zuid-Willemsvaart terugtrok. De artilleriebeschietingen in de periode oktober – november waren van langduriger aard, met als hoogtepunt de beschietingen als ingeleide van en tijdens Operation Nutcracker in 14-22 november 1944. 20 Lag het onderzoeksgebied aan een statisch front? Het onderzoeksgebied lag gedurende de periode 22 september 1944 – 22 november 1944 in een statisch frontgebied. Conclusie: Conform CS-VROO is de indicatie ‘artilleriebeschieting’ situationeel af te bakenen, waarbij de voorkeur uitgaat naar een afbakening op basis van informatie uit literatuur, War Diaries, KTB’s, naoorlogse munitieruimingen en luchtfoto’s.
Op basis van de beschikbare informatie voor deze specifieke beschieting gaat KWS OCE (nog) niet over op afbakening van verdacht gebied, aangezien de achterhaalde meldingen van granaatvondsten in (de directe omgeving van) het onderzoeksgebied als incidenteel gezien kunnen worden. Indien er meer aanleiding komt om de mogelijke aanwezigheid van achtergebleven OO te vermoeden, kan dit alsnog plaatsvinden. Frontperiode september – november 1944 Nieuwenhove In het boek van Nieuwenhove wordt uitvoerig stilgestaan bij de gevallenen uit de plaats Nederweert tijdens de frontperiode van september – november 1944. Tussen deze beschrijvingen wordt meermaals melding gemaakt van dodelijk getroffenen wonende in de wijk / omgeving Staat. In de inleiding van het betreffende hoofdstuk wordt deze periode als volgt beschreven: “Nadat de Duitsers op 22 september 1944 in oostelijke richting de Zuid- Willemsvaart waren overgedreven, namen ze vanaf Eind de kerk van Nederweert, de Kerkstraat en Staat voortdurend onder vuur.” (Nieuwenhove, De donkere jaren van Nederweert, 161) National Archives Kew, London War Diaries van de 7th Armoured Dividion De aanwezigheid van Duitse troepen rond de plaats Eind wordt bevestigd uit meerdere verkenningsrapporten van de in Geallieerd gebied aanwezige 7th Armoured Division uit november 1944.
Op diverse kaarten staat de kruising van de vaarwegen rond het onderzoeksgebied aangegeven en wordt duidelijk dat het onderzoeksgebied zich in frontgebied heeft begeven. De Geallieerde troepen hielden de noord en westelijke hoek in bezit, terwijl er op grote schaal infanterie, cavalerie èn artillerie van Duitse nationaliteit aanwezig was in de oostelijke en zuidelijke hoeken van de vaarwegenkruising. Ook wordt uit de War Diaries duidelijk dat de Duitsers beschikten over zeven stuks geschut van het kaliber 7,5cm en drie stuks geschut van het kaliber 10,5cm. (TNA, WO171/442) Figuur 5: Kaartuitsnede uit de War Diaries van de 7th Armoured Division uit de maand november 1944, enkele dagen voor de doorslaggevende operatie Nutcracker rond 20 november 1944. De beschouwing van de gehele frontperiode leert dat het onderzoeksgebied zich in een statisch front heeft begeven, waarbij heen en weer beschietingen hebben plaatsgevonden (IND1). Uit Britse War Diaries wordt bekend met welk geschut / kaliber van Duitse zijde op (onder andere) het onderzoeksgebied heeft geschoten, te weten geschutmunitie van de kalibers 7,5cm en 10,5cm. Dat (de directe omgeving van) het onderzoeksgebied hierbij kan zijn betrokken blijkt uit het feit dat er meerdere meldingen van slachtoffers afkomstig van de locatie ‘Staat’ zijn achterhaald.
Deze aanvullende informatie leidt wederom tot een herziening van de beantwoording van de in het CS0VROO te beschouwen onderzoeksvragen: Indicatie: artilleriebeschieting Zijn de locaties van schademeldingen bekend? Schademeldingen in (de directe omgeving van) het onderzoeksgebied zijn niet achterhaald. Wel is achterhaald dat er zich binnen de locatie ‘Staat’ persoonlijke schaden en ongevallen hebben voorgedaan. Zijn er luchtfoto’s beschikbaar waarop kraters en/of schade aan de infrastructuur zichtbaar zijn? Nee. De enige luchtfoto’s die van het gebied beschikbaar zijn, zijn gedateerd op 14 februari 1945, viereneenhalve maand na deze artilleriebeschietingen. Eventuele schades aan huizen of inslagkraters kunnen in deze periode hersteld zijn. Is bekend welke eenheid of eenheden de beschietingen heeft/hebben uitgevoerd? de 51st (Highland) Division (Geallieerd), de 9e Pantzerdivision (Duits) en mogelijk de 15de Pantsergrenadier Dividion (Duits) Is bekend welke typen geschut en kalibers zijn ingezet? Van Duitse zijde is feitelijk aantoonbaar beschoten met geschutmunitie van de kalibers 7,5cm en 10,5cm. Is bekend hoeveel granaten er zijn verschoten? Nee. Konden hier in relatie tot de bodemgesteldheid blindgangers onopgemerkt achterblijven? Ja, dit is mogelijk. In de onbebouwde delen van het onderzoeksgebied konden blindgangers ongemerkt in de bodem indringen. IND1
21 Vonden de beschietingen destijds plaats in | landelijk/stedelijk gebied? Het betrof slechts deels bebouwd en verhard gebied. Lag het onderzoeksgebied in een opmarsroute? Ja. Is het bekend wat de aard van de beschieting was? Ja, het verdrijven van de Duitse bezetter uit de (zuid)oostelijk gelegen locaties grenzend aan het onderzoeksgebied van Geallieerde zijde en het structureel onder vuur nemen van de locaties Kerkstraat en Staat door Duitse artillerie. Is het bekend binnen welk tijdsbestek de beschietingen hebben plaatsgevonden? Een relatief kort tijdsbestek in september 1944 aangezien de Duitse bezetter zich al snel ten oosten van de Zuid-Willemsvaart terugtrok. De artilleriebeschietingen in de periode oktober – november werden door beide zijden uitgevoerd en waren van langduriger aard, met als hoogtepunt de beschietingen als ingeleide en tijdens Operation Nutcracker in 14 | - 22 november 1944. Lag het onderzoeksgebied aan een statisch front? Het onderzoeksgebied lag gedurende de periode 22 september 1944 | – 22 november 1944 in een statisch frontgebied. Conclusie: Conform CS-VROO is de indicatie ‘artilleriebeschieting’ situationeel af te bakenen, waarbij de voorkeur uitgaat naar een afbakening op basis van informatie uit literatuur, War Diaries, KTB’s, naoorlogse munitieruimingen en luchtfoto’s.
Op basis van de beschikbare informatie voor deze specifieke beschieting gaat KWS OCE over op afbakening van verdacht gebied, aangezien de achterhaalde meldingen van granaatvondsten | , persoonlijke slachtoffers en War Diaries van Geallieerde zijde de betrokkenheid van de locatie ‘Staat’ aantonen. 12-12-1944 | Regionaal Historisch Centrum Limburg | n.v.t. | Uit nadere analyse valt op te maken dat de locatie van het destijds aangeduide perceel | n.v.t. In een schrijven van de gemeente Nederweert aan het Militair Gezag in | A237, tegenwoordig de locatie Rijksweg Zuid nummer 17 betreft, Dit perceel ligt Maastricht wordt melding gemaakt van aanwezige granaten op perceel Staat | (gescheiden door de rijksweg) direct tegenover het onderzoeksgebied. Deze indicatie A237 te Nederweert (07.E09 Militair Gezag Limburg, 1944-1947, 42) | onderschrijft voorgaande beantwoording van de afbakeningsvragen. 17-01-1945 / | Eversteijn | n.v.t. | Wegens gebrek aan locatie specifieke beschrijving kan deze gebeurtenis verder buiten | n.v.t. 18-01-1945 | Junker Ju 88 van het I./LG 1 verongelukt te Nederweert. (Eversteijn, z.p., z.j.) | beschouwing worden gelaten. 18-01-1945 | Vliegtuigcrash: Ju 88A-4 | n.v.t. | De Bosserstraat ligt op ruime afstand van het onderzoeksgebied, waardoor deze indicatie | n.v.t. T-nummer: T5129 | verder buiten beschouwen gelaten kan worden.
Serie/Werkenummer: 550061* Eenheid: 3./LG 1 Eerste vlieger: Fw R.Zacha Plaats: Nederweert (Bosserstraat) (Bron: SGLO Verliesregister) 22 14-02-1945 | The U.S. National Archives and Records Administration | De achterhaalde luchtfoto’s zijn de enige in binnen- en buitenlandse beeldbanken Luchtfotorun DT-SP1-NL, fotonummer(s): 726 en 727 | aanwezige / beschikbare beelden van het onderzoeksgebied tijdens de oorlogsjaren | en zijn genomen door de Duitse luchtmacht. | Hoewel de beelden het onderzoeksgebied niet Classificatie beeldmateriaal: | geheel dekken, tonen ze wel de ( | militaire) activiteiten in de omgeving van het te bewerken Waarschijnlijk: overwegend zeker van de validiteit van de classificatie van het | gebied. Ten eerste is te zien dat er twee panden | binnen het huidige onderzoeksgebied object op de luchtfoto (betrouwbaarheid 50% of hoger); | tijdens de oorlogsjaren al aanwezig waren, te weten de panden met huisnummer | 44 en het in 2013 deels afgebrande Boerenbond-gebouw. Deze laatste zou tevens de locatie kunnen zijn waar de schriftelijk melding van aangetroffen granaten bij de gemeente van 30 november 1944 naar verwijst.
Op de luchtfoto is te zien dat het onderzoeksgebied zich in of grenzend aan een front bevindt door enerzijds de aanwezige militaire stellingen aan de westzijde van het kanaal (Geallieerd) en anderzijds de aanwezige loopgraven en afzettingen aan de oostzijde van het kanaal (Duits). De kwaliteit van de beelden belemmerd het onomstotelijk definitieve van inslaglocaties van artillerie. Ook het feit dat er in het Duits de markering ‘Niederweert’ is geschreven | onttrekt delen van het gebied aan het beeld. Figuur 6: Fragment van de Duitse luchtopname van het onderzoeksgebied van 14 februari 1944. Te zien is dat zowel aan de westelijke als oostelijk zijde van het onderzoeksgebied militaire activiteit is geweest | (schuttersputten, loopgraven en een geschutstelling) en dat het gebied zich in een statisch front heeft gevonden. Inslagkraters van geschutmunitie | uit de frontperiode van september - november konden niet herleid worden.
23 01-04-1946 Gemeente archief Nederweert De volgende straten zijn als gevolg van oorlogsschade in aanmerking gekomen voor diverse herstelwerkzaamheden: Boeketweg Straterisweg Roevenderweg Weg Ospel tot jongensschool aan de Kerkstraat Waatkampweg Kreijelweg Horikweg Meijelse Dijk De weg van Cox tot Kelpen De weg naar / door Eind De weg naar / door Leveroij De weg naar / door Staat Staterweg Hoogeweg Straatje Kerkstraat Houtmolensteeg Pastorieweg Raadhuissteeg Vullerspad (Gemeentearchief Nederweert, inv. nr. 2691) Figuur 7: Fragment van de Duitse luchtopname van het onderzoeksgebied van 14 februari 1944. Te zien is dat zowel aan de westelijke als oostelijk zijde van het onderzoeksgebied militaire activiteit is geweest en dat het gebied zich in een statisch front heeft gevonden. Inslagkraters van geschutmunitie konden niet herleid worden. De schade aan wegen is niet enkel veroorzaakt door de ingebruikname van zwaar, militair materieel, maar tevens door granaattreffers volgens het document. De locatiebepaling ‘de weg door / naar Staat’ is hierbij voor dit onderzoek het meest van belang. IND1
24 1946 | Archief van de Mijn | - en Munitieopruimingsdienst | De kaart toont dat aan de westelijke kant van het Zuid | -Willemsvaart geen mijnen te Op een kaart, aanwezig in het archief van de voormalige mijn | - en | verwachten waren. | Dit is in lijn met de gegevens uit de War Diaries van de 53rd | Welsh opruimingsdienst (M.M.O.D.) is een kaart | aangetroffen met daar | op | Division (zie dd. 14 | -11-1944) en de aangeleverde gegevens van de EODD. | Er zijn dus geen aangegeven locaties welke verdacht waren op de aanwezigheid van mijnen. | aanleidingen te veronderstellen dat er zich binnen het onderzoeksgebied achtergebleven (Semi-Statisch Archief Rijswijk, DB 427 Gemeenten beginnend met de letter N) | mijnen zullen bevinden. Figuur 8: Fragment van in het archief van de M.M.O.D. achterhaalde kaart | (de omgeving van) het onderzoeksgebied met daarop (met rode vlekken) aangegeven de locaties welke verdacht zouden zijn op aanwezige mijnen. Aangezien bebouwing ook in de kleur rood staa | t weergegeven, zijn de mijnverdachte locaties extra aangeduid. 18-04-1963 | Gemeente archief Nederweert | n.v.t. | Betrokkenheid van de locatie Staat | bij artilleriebeschietingen | wordt uit deze melding van | IND1 Brief van burgemeester van Nederweert aan Bureau Hulpverleningsdienst te | een aangetroffen granaat bij sloopwerkzaamheden | bevestigd.
’s-Gravenhage: “Bij het afbreken van een loods op Staat is een granaat gevonden. Ik verzoek u deze te ruimen. | ” (Gemeentearchief Nederweert, inv. nr. 5265) 24-08-1970 | Gemeente archief Nederweert | n.v.t. | De locatie Rijksweg Zuid 14 ligt net buiten het onderzoeksgebied, maar nog wel binnen het | IND1 “Door de heer H. Vlassak, wonende te Nederweert, Rijksweg Zuid 14, is bij | analysegebied. Betrokkenheid van de omgeving van het te bewerken gebied bij graafwerkzaamheden een oorlogsmijn of iets dergelijks aangetroffen.” | artilleriebeschietingen wordt uit deze melding van een aangetroffen munitieartikel bij (Gemeentearchief Nederweert, inv. nr. 3163) | graafwerkzaamheden bevestigd. 28-05-1971 | Gemeente archief Nederweert | n.v.t. | De locatie van de aangetroffen granaat bij bouwwerkzaamheden ligt net buiten het | IND1 “Door de Rijkspolitie is gemeld, dat op een bouwterrein van de Fa. Scheijven | analysegebied. Betrokkenheid van de omgeving van het te bewerken gebied bij aan de Populierenstraat te Nederweert-West een granaat is gevonden..” | artilleriebeschietingen wordt uit deze melding van een aangetroffen munitieartikel bij (Gemeentearchief Nederweert, inv. nr. 3163) | graafwerkzaamheden bevestigd. Overigens is de melding van deze vondst te verifiëren in het archief van de EODD, waaruit gebleven is dat het een rookgranaat heeft betroffen (zie paragraaf 5.2.
van deze rapportage) 06-10-1972 | Gemeente archief Nederweert | n.v.t. | De locatie van de aangetroffen granaat bij bouwwerkzaamheden ligt net buiten het | IND1 “Door aannemingsbedrijf SMITS uit Someren is bij de nieuwbouw van | analysegebied. Betrokkenheid van de omgeving van het te bewerken gebied bij woningen aan de Eikenstraat te Nederweert-West een granaat aangetroffen | artilleriebeschietingen wordt uit deze melding van een aangetroffen munitieartikel bij ter lengte van ongeveer 45cm.” | (Gemeentearchief Nederweert, inv. nr. 3163) | graafwerkzaamheden bevestigd. Overigens is de melding van deze vondst te verifiëren in het archief van de EODD, waaruit gebleven is dat het een Geallieerde granaat van het kaliber 4,2-inch heeft betroffen (zie paragraaf 5.2. van deze rapportage) 02-11-1972 | Gemeente archief Nederweert | n.v.t. | De locatie van de aangetroffen granaat bij bouwwerkzaamheden ligt opeen afstand van | IND1 “Door de Gemeentewerken Nederweert is melding gemaakt van het vinden | circa 700 meter van het onderzoeksgebied af. Ook deze vondst is te verifiëren in het van een granaat bij terreinwerkzaamheden in het uitbreidingsplan | archief van de EODD, waaruit gebleven is dat het een Geallieerde granaat van het kaliber Nederweert-West. Zij is gelegen op een perceel ten westen van de Florastraat | 76mm heeft betroffen (zie paragraaf 5.2.
van deze rapportage) 25 Tabel 3: Chronologische gebeurtenissenlijst Onderzoek Conflictperiode met beoordeling op relevantie en herleidbaarheid en afbakening van verdacht gebied. en ten noorden van de Paulus Holtenstraat. .” (Gemeentearchief Nederweert, inv. nr. 3163) 18-04-1990 Gemeente archief Nederweert Op deze dag wordt door de gemeente het volgende voorstel gedaan aan de directie financiën Publiekrechtelijke Lichamen in Den Haag: “Bijgaand treft u aan het verzoek van uw college aan de Nationaal Territoriaal Commandant Explosieven Opruimingsregelcentrum om op de bouwplaats van de Lambertushof een opsporing naar munitie te houden.” Aanleiding van dit schrijven was het feit dat er bij graafwerkzaamheden ‘diverse stukken munitie’ zijn aangetroffen. Het betrof een perceel aan de Kerkstraat, sectie A, nr. 2623. (Gemeentearchief Nederweert, inv. nr. 3162) De locatie van de aangetroffen granaat bij bouwwerkzaamheden ligt op een afstand van circa 450 meter van het onderzoeksgebied af. Het aangetroffen object ius niet nader gedefinieerd. IND1 26 5.2 Analyse EODD ruimingsregister Het | EODD ruimingsarchief | is geraadpleegd om vast te stellen of er in het verleden ontplofbare oorlogsresten in het onderzoeksgebied zijn aangetroffen.