Bijlage 3 - Nationale omgevingsvisie.pdf
Tekst van het document
Economie en landschap Landschap is een belangrijk onderdeel van het vestigingsklimaat, zowel voor de meer verstedelijkte gebieden als voor de landelijke regio’s. Voor een hoogwaardige kenniseconomie als de onze, is de bereikbaarheid en aantrekkelijkheid van het omringende landschap van groot belang in de concurrentie met andere landen. Een aantrekkelijke leefomgeving is tevens een randvoorwaarde voor toerisme. De aantrekkelijkheid van de leefomgeving is immers vaak de reden dat bezoekers naar een regio komen. Een aantrekkelijk landschap maakt dat mensen daar willen wonen, werken en recreëren. Vrijkomende agrarische bebouwing kan bijvoorbeeld met provinciale ruimte-voor-ruimteregelingen omgevormd worden tot aantrekkelijke nieuwe woon- of werklocaties, waarbij de vrijkomende agrarische grond zo veel mogelijk kan worden ingezet voor een grotere grondgebondenheid van de omliggende agrarische bedrijven, of worden gebruikt voor agrarisch natuurbeheer. Rijk en regio’s werken samen uit hoe kan worden omgegaan met de opgave van agrarische leegstand en herbestemming in relatie tot het combineren van functies in het landelijke gebied, behoud en versterking van de leefbaarheid op het platteland en het voorkomen van verdere aantasting van het landschap. Dit wordt verbonden met het Nationaal Programma Landelijk Gebied.
99 | Ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit, Visie Landbouw, Natuur en Voedsel: Waardevol en Verbonden, TK 35000, nr. 5, Den Haag 2019. 100 | Ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit, Realisatieplan Visie LNV: Op weg met nieuw perspectief, Den Haag 2019. 101 | Planbureau voor de Leefomgeving, Zorg voor Landschap, naar een landschapsinclusief omgevingsbeleid, Den Haag 2019. 102 | www.regionale-energiestrategie.nl 152 Clustering van bedrijvigheid op locaties bij knooppunten van infrastructuur is een belangrijke prioriteit. Het draagt onder andere bij aan agglomeratievoordelen, beter benutten van infrastructuur, ruimtelijke kwaliteit en behoud van waardevol landschap. Dit dient een nationaal belang, maar vraagt decentrale uitwerking. Bij inpassing moet rekening worden gehouden met de kwaliteit van het landschap. Een aaneenschakeling van grootschalige, eenvormige opslag- en distributiecentra langs rijkswegen moet zo veel mogelijk worden voorkomen. Ook het College van Rijksadviseurs heeft hier aandacht voor gevraagd103. Daarom zet het kabinet in op het concentreren van logistieke functies langs de (inter)nationale corridors en ontwikkelen van verdere concentratie op logistieke knooppunten langs deze corridors.
Dit vanuit zowel het belang van landschappelijke kwaliteit en het beperken van mobiliteit, als het versterken van het logistieke systeem en onze economie. Zie verder kader Aanpak Concentreren van logistieke functies, beleidskeuze 2.7. Keuzes ten aanzien van waardevolle landschappen Sommige landschappen zijn zo waardevol voor Nederland dat ze extra bescherming behoeven. Natuur en landschappelijke kwaliteit moeten behouden blijven en vragen extra aandacht. Onder het nationaal belang ‘Behouden en versterken van cultureel erfgoed en landschappelijke en natuurlijke kwaliteiten’ is het bestaand beleid voor verschillende specifieke landschappen al uitgewerkt (bijvoorbeeld ten aanzien van werelderfgoed). Voor een select aantal gebieden wil het Rijk zich aanvullend inzetten voor de bescherming van het landschap samen met de bewoners en andere betrokken partijen.
Daarbij gaat het om landschappen die voldoen aan één of meer van de volgende kenmerken: • Verhaal: landschappen die afleesbaar en beleefbaar het nationale verhaal van het ontstaan en de ruimtelijke differentiatie van het Nederlandse landschap vertellen; • Uniciteit: landschappen die (inter)nationaal unieke landschappelijke kwaliteit, natuurwaarde ofwel cultuurhistorische waarde bezitten; • Schaal: landschappen waar de bescherming van kwaliteit een regio of provincie overstijgende opgave is; • Bedreiging: landschappen die nu of in de toekomst bedreigd worden door ruimtelijke ontwikkelingen. Kustpact en Noordzee De samenwerking op basis van het Kustpact zal worden voortgezet. In de voortgangsbrief die in juni 2019 naar de Kamer is gestuurd staat dat de focus van die samenwerking ligt op recreatieve bebouwing in relatie met de kansen en bedreigingen voor de kwaliteit van de kust. De samenwerking wordt gericht op drie onderdelen: • Monitoring en toetsing van recreatieve bebouwing en afspraken uit het Kustpact; • Voeren van een kennisagenda en dialoog waarin nieuwe ontwikkelingen die van invloed kunnen zijn op de balans tussen ontwikkelen en beschermen, verkend worden; • Vertalen van inzichten uit de monitor en verkenningen naar voorstellen voor eventuele aanpassing van beleid en regelgeving en de input voor Omgevingsagenda’s.
Specifiek ter bescherming van de landschappelijke kwaliteiten op de Noordzee handhaaft het Rijk het vrije uitzicht op de horizon vanaf de kust tot twaalf zeemijl en waarborgt dit in het Barro/Bkl. 103 College van Rijksadviseurs, (X)XL verdozing – Minder, compacter, geconcentreerder, multifunctioneler, Den Haag 2019. Nationale Omgevingsvisie | 153 Waddenzee De Waddenzee is een uniek open intergetijdengebied dat zich uitstrekt langs de kusten van Nederland, Duitsland en Denemarken. In 2009 zijn het Nederlandse en Duitse deel van de Waddenzee vanwege zijn wereldwijd unieke geologische en ecologische waarden (Outstanding Universal Value) door de UNESCO ingeschreven in het register van Werelderfgoederen als natuurlijk Werelderfgoed. In 2014 is ook het Deense deel van de Waddenzee hieraan toegevoegd. Hiermee is de Waddenzee als natuurlijk UNESCO-Werelderfgoed het grootste intergetijdengebied ter wereld. De drie Waddenzeelanden werken sinds 1978 samen aan de bescherming van de Waddenzee als natuurgebied (Trilateral Wadden Sea Cooperation). Een en ander is vastgelegd in 1982 en in 2010 nog eens herbevestigd in de “Joint Declaration on the Protection of the Wadden”. De hoofddoelstelling voor de Waddenzee: “De duurzame bescherming en ontwikkeling van de Waddenzee als natuurgebied en het behoud van het uniek open landschap” blijft onverminderd van kracht.
Het beschermingsregime is vastgelegd in de Wet natuurbescherming en in het Besluit kwaliteit leefomgeving. Rijk en regio werken samen aan een toekomstbestendige ontwikkeling van de Waddenzee via de Agenda voor het Waddengebied 2050104 Het bereiken van de hoofddoelstelling voor de Waddenzee heeft ook effecten op het Waddengebied als geheel en andersom kunnen er effecten zijn van ontwikkelingen in het Waddengebied die van invloed zijn op het bereiken van de doelstelling voor de Waddenzee. Daarmee zijn ook de doelen voor het Waddengebied relevant, voor zover dat verband houdt met het bereiken van de hoofd- doelstelling van de Waddenzee. Hoofddoel voor het Waddengebied is dat het in 2050 veilig, vitaal en veerkrachtig is. Veilig doordat we tijdig antiperen op de gevolgen van klimaatverandering en zeespiegelstijging. Vitaal doordat wonen, werken, onderwijs en zorg mogelijk blijven op de eilanden en langs de kust en doordat economische sectoren excelleren in de context van het Werelderfgoed Waddenzee. Veerkrachtig doordat robuuste natuur en het landschap van wereld- klasse de effecten van klimaatverandering, duurzaam gebruik en nieuwe ontwikkelingen kunnen opvangen.105 Zuidwestelijke Delta De Zuidwestelijke Delta is dankzij de Deltawerken één van de veiligste delta’s ter wereld. Maar er zijn ook schaduwkanten.
Door de aanleg van dammen en keringen voor de veiligheid is de waterkwaliteit verslechterd en de unieke estuariene natuur aangetast. De Westerschelde is weliswaar behouden als estuarium, maar natuur en waterkwaliteit staan daar onder druk door bedijking, inpoldering, vaar- geulverruiming, zandwinning en afvalwaterlozing. De verslechterde water- en natuurkwaliteit remt ook de economische ontwikkeling van het gebied. De centrale opgave voor de Zuidwestelijke Delta is dan ook het duurzaam herstel van het evenwicht tussen veiligheid, economie en ecologie. Het perspectief van integrale gebiedsontwikkeling staat voorop, waarbij een betere verbinding wordt gelegd tussen water en ruimtelijke ordening. Zo stellen regio, belanghebbenden en Rijk een Gebiedsagenda Zuidwestelijke Delta op, met als doel de streefbeelden en opgaven voor waterveiligheid, zoetwater en ruimtelijke adaptatie (Deltaprogramma106), waterkwaliteit en natuur (Programmatische Aanpak Grote Wateren107) en economie zo veel mogelijk met elkaar te verbinden. Daarbij wordt verbreding en samenhang 104 Agenda voor het Waddengebied 2050, zie https://agendavoorhetwaddengebied2050.nl/ 105 Brief van de minister van Infrastructuur en Waterstaat en van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit inzake waterbeleid, Kamer nummer wordt nog toegekend, Den Haag 2020.
106 Ministerie van Infrastructuur en Milieu & Ministerie van Economische Zaken, Deltaprogramma 2019: Doorwerken aan de delta: Nederland tijdig aanpassen aan klimaatverandering. Den Haag 2019. 107 Brief van de minister van Infrastructuur en Waterstaat en van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit inzake waterbeleid, TK 27625 nr. 476, Den Haag 2019. | Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties 154 gezocht met thema’s als energietransitie, klimaatadaptatie, duurzaamheid, circulaire economie en gezondheid. Het uiteindelijk resultaat is een integraal langtermijnperspectief voor de ontwikkeling van de Zuidwestelijke Delta, inclusief een kennis- en innovatieprogramma en een oriënterende Uitvoeringsagenda. Het Groene Hart De aanwezigheid van groene ruimte in het Groene Hart, als contramal van de stedenring, is belangrijk voor de leefbaarheid en het vestigingsklimaat in het gehele gebied van de Randstad. De openheid vormt een belangrijk contrast met de grote steden eromheen. Van alle kanten is er druk op het Groene Hart: de verstedelijkingsbehoefte van de grotere steden, de noodzaak van vernatting om bodemdaling tegen te gaan, de ontwikkeling naar kringlooplandbouw en van natuur en het opwekken en transport van duurzame energie, zetten landschappelijke kwaliteiten en de biodiversiteit onder druk.
De claims op het landschap leiden tot vraagstukken over het behoud van bestaande identiteiten en het ontstaan van nieuwe. De opgave is in dit gebied de nodige transities een plek te geven op een manier die past bij het landschap en de identiteit van het Groene Hart in zijn stedelijke context. Het Groene Hart is een gedifferentieerd gebied dat kan worden ingedeeld in verschillende zones. In bepaalde zones liggen mogelijkheden voor nieuwe ontwikkelingen, in andere zones moet de nadruk liggen op bescherming van het landschap. Het Rijk zet zich in om de landschappelijke kwaliteiten op een duurzame manier te beschermen in het Groene Hart en ziet ook mogelijkheden voor ontwikkelingen, rekening houdend met de eisen die duurzaamheid stelt. Streven is middels interbestuurlijke samenwerking met de provincies, gemeenten en waterschappen toekomstbestendige en richtinggevende uitspraken te ontwikkelen om de verschillende opgaven landschapsinclusief en samenhangend te realiseren. Veluwe Het landschap de Veluwe, het Nationaal Park Hoge Veluwe en de Veluwezoom is het grootste laagland natuurgebied van Noordwest-Europa met bos, heide, zandvlakten, landgoederen en een unieke wildbeleving. Het gebied omvat twee nationale parken en vier Natura 2000-gebieden.
In dit landschap zijn veel bewijzen van historisch menselijke ingrepen zichtbaar en beleefbaar zoals grafheuvels, celtic fields uit de tijd dat de Veluwe agrarisch gebied werd, de landgoederenzones en het gebouw van voormalig zendstation Radio Kootwijk. De vrijetijdseconomie is in de afgelopen jaren flink gestegen; de Veluwe is belangrijk in het toeristische aanbod van heel Nederland. De ecologische, economische en ervaringswaarde van de Veluwe staan echter onder druk. Er ligt een opgave om de kernkwaliteiten van dit waardevolle gebied in balans met het toekomst- bestendig gebruik te versterken en nieuwe kwaliteiten toe te voegen; ruimtelijke kwaliteit te realiseren door transformatie naar klimaatbestendige landschappen. IJsselmeergebied De meren en waterwerken van het IJsselmeergebied zijn van grote waarde voor Nederland. Het gebied is rijk aan natuur en cultureel erfgoed. Daarnaast heeft het een belangrijke functie in de voedselproductie. Niet voor niets noemt men het gebied het Blauwe Hart van Nederland. Rijk en regio werken samen aan een toekomstbestendige ontwikkeling van het IJsselmeer via de Agenda IJsselmeergebied 2050108 en hebben daarvoor drie hoofdambities geformuleerd: het IJsselmeergebied ten eerste als een landschap van wereldklasse, ten tweede als een toekomst- bestendig water- en ecosysteem en ten derde van vitaal economisch belang voor Nederland.
108 Agenda IJselmeergebied 2050, zie https://www.agendaijsselmeergebied2050.nl/ Nationale Omgevingsvisie | 155 De Agenda IJsselmeergebied heeft tevens de aanzet gegeven voor versterking van de governance. De aanpak is gewaarborgd in het Bestuurlijk Platform IJsselmeergebied (BPIJ) en het Regionaal Overlegorgaan IJsselmeergebied (ROIJ). Nationale Parken Als Rijk werken we samen met regio’s aan het versterken van Nationale Parken als iconen voor synergie tussen natuur, landschap, duurzame recreatie en toerisme, landbouw, energie en andere ruimtelijke opgaven. Daarvoor is een kwaliteitssprong nodig, waarbij het initiatief in de gebieden zelf ligt. Er wordt onder andere ingezet op een ruimere schaal van de gebiedsaanpak. Bij de meeste van de huidige Nationale Parken is alleen de natuurkern wettelijk begrensd. Door de koppeling van ruimtelijke opgaven op een ruimere schaal te bekijken, kunnen de kwetsbare natuurkernen beter beschermd blijven. Dit heeft ook een positieve invloed op de (natuur)kwaliteit van de omgeving. Door deze opschaling ontstaat ruimte voor zonering waarmee een overgang naar meer menselijke activiteit ontstaat. Door samenhang aan te brengen tussen het landschap, de landschapsecologie. (inclusief watersysteem) en de cultuurhistorie van een gebied, ontstaat meer eenheid en identiteit. Ruimte om te experimenteren vormt steeds een belangrijk onderdeel van de aanpak.
De Nationale Parken bieden zo een onderscheidende, aansprekende en verbindende structuur, waarbinnen verschillende functies in samenhang en met kwaliteit kunnen worden gerealiseerd, in aansluiting op de grote opgaven in Nederland. Woningbouw en landschap Verstedelijking gaat om meer dan alleen woningbouw en infrastructuur. Het Rijk zet in op het binnen- stedelijk bouwen van woningen, bedrijven en voorzieningen waar nodig; pas daarna is realisering aan de randen van verstedelijkt gebied aan de orde. In alle gevallen is het belangrijk dat dit gebeurt met oog voor ruimtelijke en landschappelijke kwaliteit. Tegelijkertijd is er behoefte om natuur en biodiversiteit dichter bij mensen te brengen. Zo kunnen groen in de stad en met zorg ontworpen stadsranden bijdragen aan een gevarieerder en rijker woon-werkklimaat. Hierover worden nadere afspraken gemaakt in de verstedelijkingsstrategieën. De woningbouwopgave en de bossenstrategie109 vormen gezamenlijk een kans. Door grootschalige herbebossing in de buurt van steden worden CO₂ vastgelegd en de productie van duurzaam bouw- materiaal vergroot en krijgen burgers meer recreatiemogelijkheden. Het Rijk onderzoekt wat de bijdrage van grootschalige bouw in hout kan zijn. 109 Brief van de minister van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit inzake de bossenstrategie, TK 33576, nr. 186, Den Haag 2020.
| Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties 156 Nationale keuzes toekomstbestendige ontwikkeling van het landelijk gebied Bodemdaling in veenweidegebieden (Bk 4.1) Rijk vraagt provincies om regionale veenweidestrategieën op te stellen Natuur op land en water (Bk 4.2) Beschermen en versterken van de biodiversiteit (Natuurnetwerk Nederland, grote wateren) Land- en tuinbouwgebieden (Bk 4.3) Mogelijk maken van een duurzaam en vitaal landbouw- en voedselsysteem, gebaseerd op kringlopen en natuurinclusiviteit Waardevolle landschappen en nationale parken (Bk 4.4) Versterken en beschermen van unieke landschappelijke kwaliteiten Verstedelijkte gebieden en infrastructuur Nationale Omgevingsvisie | 157 | Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties 158
5. Samenwerking en uitvoering De ambities en uitdagingen in de fysieke leefomgeving zijn divers en raken iedereen. Ze vragen om een samenhangende aanpak en nieuwe manieren van samenwerken. Met brede maatschappelijke betrokkenheid en inzet van overheden, burgers en bedrijven, maatschappelijke organisaties en kennisinstellingen. Burgers en bedrijven willen vaak actief bijdragen aan het verbeteren van de leefomgeving en het verduurzamen van de manier waarop ze wonen en werken. Dit vraagt om een overheid die stuurt, samenwerkt en faciliteert. Een overheid die uitgaat van de kracht en dynamiek van de samenleving en die sociale innovatie stimuleert. Het Rijk neemt het voortouw en maakt keuzes die richting geven aan deze gezamenlijke opgave. Samen met gemeenten en provincies en de samenleving wil het Rijk de ruimte in heel Nederland zo goed en zo duurzaam mogelijk inrichten. 5.1 Hoe werken we samen Op diverse plekken wordt gewerkt aan concrete projecten en programma’s in de fysieke leefomgeving. De inrichting van Nederland is nooit af en verandert continu als antwoord op steeds nieuwe opgaven. Nederland is als het ware permanent in verbouwing. Of het nu gaat om gebouwen, infrastructuur, natuur: mensen maken dit land en passen het steeds opnieuw aan zodat het aansluit op nieuwe wensen en eisen die de samenleving en de leefomgeving stellen.
Overheden formuleren beleidsambities en -doelen en koppelen die zowel aan wetten, regels en bestuurlijke afspraken als aan concrete projecten en programma’s. Daarbij pakken we steeds vaker meer dan één opgave tegelijkertijd op, in onderlinge samenhang en vanuit een gezamenlijke visie. Deze werkwijze is steeds vaker nodig, aangezien de opgaven in de fysieke leefomgeving in veel gevallen met elkaar verweven zijn. Passend bij het gedachtegoed van de Omgevingswet, omarmt de Nationale Omgevingsvisie (NOVI) daarmee de aanpak zoals die zich de afgelopen jaren meer en meer heeft ontwikkeld én zet daarin een volgende stap. Het motto hierbij is: “Alleen ga je wellicht sneller, maar samen kom je verder!”. Met dit uitgangspunt zijn Rijk en medeoverheden onder andere in 2018 begonnen met het Interbestuurlijk Programma (IBP) waarin ambities zijn geformuleerd om een aantal urgente maatschappelijke opgaven, waaronder in de fysieke leefomgeving, gezamenlijk op te pakken. Het Rijk pakt een rol in het vormgeven van deze samenwerking; niet vanuit een hiërarchische positie, maar vanuit gelijkwaardig partnerschap. Iedere partij draagt bij aan de maatschappelijke opgave vanuit de eigen expertise, rol, positie en verantwoordelijkheden.
Deze werkwijze past bij de uitdagingen van deze tijd Samenwerken tussen schaalniveaus (Multi-level governance) Het Rijk heeft een rol in de samenwerking, de NOVI biedt hiervoor een kader. De ministeries geven hieraan vorm vanuit hun taken en verantwoordelijkheden. De regio is in toenemende mate de meest relevante schaal om opgaven voor de fysieke leefomgeving op te pakken en samenhangende keuzes te maken. Volgens de sturingsfilosofie van de Omgevingswet staan gemeenten primair aan de lat voor de algemene zorg voor de fysieke leefomgeving. De waterschappen hebben de functionele zorg voor het waterbeheer. De provincies hebben voor de fysieke leefomgeving een duidelijke wettelijke taak en verantwoordelijkheid. Gegeven de verantwoordelijkheden van het Rijk op nationaal niveau is een samenspel nodig tussen regio en Rijk: gezamenlijk optrekken, steeds passend bij de opgave. In het Nationale Omgevingsvisie | 159 Deltaprogramma110 wordt bijvoorbeeld sinds 2010 op een dergelijke manier samengewerkt door de Rijksoverheid, provincies, gemeenten, waterschappen, met inbreng van maatschappelijke organisaties, kennisinstellingen, burgers en het bedrijfsleven. Op rijksniveau is het nodig dat departementen nog beter gaan samenwerken, zowel in Den Haag als in de regio.
Daarnaast is er bij veel opgaven ook een inter- nationale component, die samenwerking vraagt met buurlanden of partners op Europees en mondiaal niveau. Het EU-beleid laat zien dat dit, net als bij de afspraken die gemaakt zijn in Parijs en New York, bij opgaven op het gebied van milieu, duurzaamheid en klimaat nadrukkelijk het geval is. Hetzelfde geldt ook voor opgaven voor bijvoorbeeld de grote rivieren, lucht- en scheepvaart. Daarom pakt het Rijk haar rol in internationale overleggen en bij het vaststellen van internationale kaders en ondersteunt zij de gemeenten en provincies in internationale overleggen met de gewesten dan wel Länder van respectievelijk België en Duitsland over gemeenschappelijke opgaven in de fysieke leefomgeving. Een samenhangende, gebiedsgerichte en meer geïntegreerde manier van werken wordt steeds meer gemeengoed. De afgelopen jaren is daarmee al ervaring opgedaan, bijvoorbeeld met het programma Ruimte voor de Rivier, het Rijk-Regioprogramma Amsterdam-Almere-Markermeer (RRAAM) en diverse projecten waaronder de A2-traverse Maastricht en de sleutelprojecten uit eerdere ruimtelijke beleids- nota’s.
Momenteel lopen er verschillende programma’s waarin deze aanpak ook wordt gevolgd, zoals het Interbestuurlijk Programma Vitaal Platteland (IBP-VP), het Nationaal Programma Rotterdam-Zuid (NPRZ), het Nationaal Programma Groningen, de Woondeals en de bereikbaarheidsprogramma’s (voor de drie Metropoolregio’s Amsterdam, Utrecht en Rotterdam Den Haag). Er is dan ook een goede basis van bestaand beleid en lopende uitvoeringstrajecten om op voort te bouwen. Met de NOVI willen we deze manieren van werken verder versterken, verbinden en verbreden. Uitgangspunten voor samenwerking De NOVI hanteert de onderstaande uitgangspunten voor de samenwerking: 1. We werken als één overheid, samen met de samenleving De NOVI bindt het Rijk en verbindt Nederland. Uitvoering doen we waar mogelijk samen, baten en lasten worden rechtvaardig verdeeld. Overheden dragen samen verantwoordelijkheid voor de leefomgeving. Elke overheid, en ook burgers en bedrijven, leveren een bijdrage vanuit hun eigen verantwoordelijkheid en mogelijkheden. Voor het Rijk zijn de nationale belangen daarbij een leidraad. Deze aanpak verbindt overheden en belanghebbenden en sluit aan bij de kracht en dynamiek van de maatschappij. 2. We stellen de opgave(n) centraal Opgaven houden zich niet aan bestuurlijke grenzen en spelen door de schalen en beleidsthema’s heen.
Opgavegericht werken vraagt om samen optrekken en benutten dan wel koppelen van beschikbare middelen, netwerken en al aanwezige initiatieven vanuit de samenleving. Daarmee worden combinaties van functies beter mogelijk. Zowel Rijk als regio kunnen voor de opgaven zoals in de NOVI beschreven, initiatief nemen om nieuwe programma’s te beginnen of te verbinden en elkaar uitnodigen om hierbij aan te sluiten daar waar nuttig en nodig. Het Rijk zal zich hierin open opstellen, gericht op het versterken van de samenwerking. 3. We werken gebiedsgericht De opgaven manifesteren zich op verschillende manieren in gebieden. De te maken keuzes zijn dan ook veelal gebiedspecifiek. Een gebiedsgerichte benadering helpt om in partnerschap met betrokkenen keuzes te maken, waarbij de kenmerken111 van het gebied centraal staan. In de aanpak en uitwerking worden de voor het gebied relevante publieke en private partijen en initiatiefnemers betrokken via een representatieve belangenbehartiging. We hebben oog voor partijen die niet goed zijn vertegenwoordigd. 110 Ministerie van Infrastructuur en Milieu & Ministerie van Economische Zaken, Deltaprogramma 2018: Doorwerken aan een duurzame en veilige delta. Den Haag 2018. 111 Natuur- en milieukwaliteiten, landschap, cultureel erfgoed, bedrijvigheid, bewonerssamenstelling, aanwezige maatschap- pelijke initiatieven.
| Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties 160 Het gezamenlijk analyseren van de gebiedskwaliteiten en ontwerpen van arrangementen en projecten, vormen een belangrijke basis voor de samenwerking. De gebiedsuitwerkingen kunnen verschillen in schaal, omvang, aanpak en de mate van betrokkenheid van het Rijk daarbij. 4. We werken permanent en adaptief aan de opgaven De in de NOVI gestelde doelen en ambities kunnen niet in één keer worden gerealiseerd. De inzichten over welke maatregelen bij de opgaven passen, kunnen veranderen. Ook opgaven zelf kunnen veranderen. Dit vraagt om een uitvoering die adaptief en flexibel is en gericht op het ontwikkelen van nieuwe, passende aanpakken. En om een open uitnodiging naar de samenleving om de innovatiekracht van alle partijen te benutten. Daarom wordt een adaptieve werkwijze gehanteerd, die ruimte biedt voor tussentijdse aanpassing van doelen en aanpak. Participatie Brede maatschappelijke betrokkenheid van burgers, bedrijven, maatschappelijke organisaties en initiatiefnemers is een voorwaarde voor het slagen van de gezamenlijke ambities. Dit zorgt ervoor dat verschillende perspectieven, initiatieven, kennis en creativiteit op tafel komen, het vergroot de kwaliteit van oplossingen en mobiliseert collectieve actie en intelligentie. Participatie vraagt om maatwerk per opgave, gebied en bestuurlijke situatie.
De uitdaging is de opgaven en aanpak te koppelen aan het schaalniveau waar de meeste mensen direct mee te maken hebben, zich betrokken bij voelen en concrete handelingsperspectieven (willen) hebben. Belangrijke aandachtspunten voor een goede participatie zijn: • duidelijk zijn over de inbreng die mogelijk is (informatie, consultatie, advisering, samenwerking, meebeslissen, right to challenge) en wat er mee gedaan wordt; • bieden van tijdige, heldere en begrijpelijke informatie;112 • zorgen voor betrokkenheid van (vertegenwoordigers van) belangrijke belanghebbenden113; • weten wat er leeft (bijvoorbeeld door leefstijlonderzoek).114 Rol van het Rijk De beschreven manier van werken vraagt een duidelijke rolopvatting van het Rijk. Die kan verschillend zijn, afhankelijk van de opgave, het gebied, de context en de gewenste interactie met medeoverheden en de samenleving. We onderscheiden drie rollen van het Rijk bij de uitvoering van de NOVI115: Samenwerkend Gemeenten, waterschappen en provincies zijn primair verantwoordelijk voor de leefomgeving. Het Rijk zet voor het waarborgen van nationale belangen primair in op een samenwerkende rol, in partnerschap met medeoverheden – ook grensoverschrijdend – en de samenleving. Enerzijds door allianties bij elkaar te brengen (regisseur, spelverdeler), anderzijds als partij aan tafel (gelijkwaardige partner).
Faciliterend Het Rijk biedt ruimte voor en zoekt aansluiting bij initiatieven van anderen. Het brengt deze als dat nodig en gewenst is verder en stimuleert nieuwe samenwerkingsvormen, innovatie, (kennis)ontwikkeling en transitie. Het Rijk heeft een rol als verbinder, mediator, expert, kennismakelaar en begeleider. Bijvoorbeeld door het organiseren van gebiedsdialogen, aanbieden van ontwerpateliers116, het delen van goede voorbeelden, financiering door stimuleringssubsidies en het bieden van experimenteer- en innovatieruimte (de Crisis- en Herstelwet (sinds 2010 in werking) is hiervan een voorbeeld). 112 Conform het Verdrag van Aarhus. 113 Een hulpmiddel hiervoor is het maken van een demografische scan om zo te weten om wie het gaat. 114 Overlegorgaan Fysieke Leefomgeving, Inzichten over burgerparticipatie bij nationale visievorming. Den Haag 2019. 115 Geïnspireerd op het NSOB-Essay Effectief Sturen met Multi-level governance, Den Haag 2018. 116 Een voorbeeld is het mede mogelijk maken van de uitgave van het Manifest ‘Pionieren aan de maatschappelijke opgaven’ door het Stimuleringsfonds creatieve industrie, Rotterdam 2018. In dit manifest wordt in 10 punten, geïllustreerd met voorbeelden van Stadslabs, aangegeven wat de waarde van Stadslabs is voor de NOVI.
Nationale Omgevingsvisie | 161 Sturend en kaderstellend Als het nationale belang of de specifieke opgave niet alleen door samenwerken en faciliteren effectief kan worden opgepakt, kan de rol van het Rijk ook meer sturend en kaderstellend zijn. Zo geeft het Rijk extra invulling aan de regierol. Het Rijk stuurt dan op de nationale belangen en doelen via: • het realiseren van projecten vanuit de eigen verantwoordelijkheid; • het aanwijzen of uitsluiten van gebieden voor bepaalde doeleinden (bijvoorbeeld nabij defensie- terreinen, infrastructuur, Natura 2000-gebieden, nationale parken), vanuit (inter)nationale kaders; • opleggen van beperkingen door middel van normstelling en grenswaarden (zoals eisen voor omgevingsveiligheid en normen voor geluid, waterkwaliteit, omgevingsveiligheid en luchtkwaliteit); • het met instructieregels sturen op (on)gewenste ontwikkelingen. Het Rijk geeft dus ruimte en richting, werkt samen en faciliteert waar het kan, en stuurt waar het moet. Het Rijk hanteert de afwegingsprincipes, voorkeursvolgordes en strategieën uit de NOVI.
Terugkoppeling Beleidsontwikkeling Beleidsdoorwerking Uitvoering Beleidscyclus Nationaal en gebiedsgericht Als één overheid met de samenleving Samenwerkend Opgave centraal Faciliterend Gebiedsgericht Adaptief Sturend en kaderstellend Uitgangspunten samenwerking Rollen overheid Omgevingsvisie / omgevingswaarden Monitoring en evaluatie Instructieregels Toezicht en handhaving Programma’s Omgevings- vergunning / projectbesluit Programmatische aanpakAlgemene regels NOVI Samen- werkings- afspraken Omgevings- Gebieds- agenda’s Grote Wateren NOVI- gebieden agenda’s Kennis Financiering Wet- en regelgeving Figuur: Samenwerken en uitvoeren met de NOVI 5.2 Hoe gaan we de NOVI uitwerken en uitvoeren De Omgevingswet geeft de instrumenten waarmee de NOVI doorwerking en uitwerking kan krijgen. Dit is – samen met andere ondersteunende middelen – weergegeven in de figuur De beleidscyclus NOVI. In de Uitvoeringsagenda NOVI werken wij op hoofdlijnen uit hoe de strategische beleidskeuzes van de omgevingsvisie concreet worden opgepakt, zodat duidelijkheid wordt geboden, onder andere over de inzet van juridische, financiële en andere instrumenten. Voor het nationale beleid voor de fysieke leefomgeving wordt de beleidscyclus doorlopen, waarbij het Rijk beziet of aanpassingen van het beleid nodig zijn.
Waar kan het integraler dan wel effectiever? Waar doen zich negatieve effecten voor? Waar is bijsturing nodig, ook op programmatisch niveau? Voor deze adaptieve cyclische aanpak is het essentieel dat er een goede wisselwerking is tussen de verschillende onderdelen van de beleidscyclus. Dit vraagt om een stevige processturing, zowel op de beleids cyclus zelf als op de interdepartementale afstemming. | Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties 162 De beleidscyclus (MvT Omgevingswet) met instrumenten (zwart) en ondersteunende middelen (blauw) Terugkoppeling Beleidsontwikkeling Beleidsdoorwerking Uitvoering NOVI Omgevingsvisie / omgevingswaarden Monitoring en evaluatie Instructieregels Toezicht en handhaving Programma’s Omgevings- vergunning g/ projectbesluit Programmatische aanpakAlgemene regels Samen- werkings- afspraken Omgevings- agenda’s Gebieds- agenda’s Grote Wateren Kennis Financiering NOVI- gebieden Wet- en regelgeving Figuur: De beleidscyclus NOVI (MvT Omgevingswet) voor het Rijk met instrumenten (zwart) en ondersteunende middelen (blauw) Uitvoeringsagenda Om uitvoering te geven aan de richtinggevende uitspraken en de beleidskeuzes die zijn benoemd, is aan deze NOVI een Uitvoeringsagenda gekoppeld. Hierin staat aangegeven hoe de nationale belangen en de beleidskeuzes voor prioriteiten op een samenhangende manier worden uitgewerkt en gewaar- borgd.
De NOVI en deze Uitvoeringsagenda geven verder richting aan decentrale keuzes. Dat gebeurt met de instrumenten uit de Omgevingswet en de hierin vastgelegde sturende kaders. De NOVI geeft aan dat als voor de door- en uitwerking van een beleidskeuze aanvullende sturing nodig is, deze bij voorkeur plaatsvindt door gericht samen te werken en te faciliteren. Met wet- en regelgeving wordt aanvullend gestuurd als dat effectief en nodig is. Per prioriteit geven we in de Uitvoeringsagenda aan met welk arrangement en met welke mix van instrumenten beleidskeuzes worden uitgewerkt en uitgevoerd. Hierbij wordt aangegeven welke rol het Rijk en zijn uitvoeringsorganisaties (Rijkswaterstaat, Rijksvastgoedbedrijf, Rijksdienst voor Ondernemend Nederland, Staatsbosbeheer, Rijksdienst voor Cultureel Erfgoed) hierin hebben. De betrokken ministers dragen gezamenlijk verantwoordelijkheid voor deze Uitvoeringsagenda. De Uitvoeringsagenda is een groeidocument waaraan steeds onderdelen kunnen worden toegevoegd, terwijl tegelijkertijd wordt gewerkt aan uitvoering. De gebiedsgerichte uitvoering vindt interbestuurlijk plaats in Gebiedsagenda’s, programma’s en projecten. Kwadrant 1: Beleidsontwikkeling NOVI De NOVI beschrijft de bestaande toestand en de gewenste ontwikkeling van de fysieke leefomgeving, geeft aan hoe nationale belangen worden gewaarborgd en geeft richting aan prioritaire opgaven.
Tevens bevat de NOVI de hoofdlijnen over hoe deze worden uitgevoerd. De uitkomsten van de voor het NOVI opgestelde PlanMER geven inzicht in de onzekerheden, de kansen en risico’s van de verschillende opgaven en zijn een ‘0-meting’ die van belang is voor de periodieke monitoring van het concretiseren en realiseren van de opgaven. De NOVI is onderdeel van een permanent cyclisch proces. De NOVI kan indien nodig jaarlijks worden geactualiseerd. Niet elk jaar even grootschalig, maar er wordt wel steeds verkend of er nieuwe opgaven zijn die een geïntegreerde aanpak vragen. Op basis van de monitoring (tweejaarlijks) of de evaluatie (vierjaarlijks) zijn meer fundamentele wijzigingen mogelijk. De Uitvoerings- agenda, Samenwerkingsafspraken en Omgevingsagenda’s (zie later in dit hoofdstuk) zorgen voor de samenhang, instrumentering en programmering van de uitvoering van het beleid van de NOVI en provinciale en gemeentelijke omgevingsvisies. Nationale Omgevingsvisie | 163 Samenwerkingsafspraken NOVI De NOVI is een nationale visie die zelfbindend is voor het Rijk, terwijl de uitdagingen in de fysieke leefomgeving vragen om een breed gedragen inzet van alle overheden.
Daarom maken we Samenwerkingsafspraken met VNG, IPO en Unie van Waterschappen over de manier waarop overheden in de regio samenwerken en samen als één overheid werken aan de urgente opgaven en benodigde transities in de leefomgeving. Betrokkenheid om gezamenlijk invulling te geven aan de ambities, doelen en beleidskeuzes uit de NOVI is daarbij uitgangspunt. De nationale, provinciale en gemeentelijke overheden, alsmede de waterschappen werken aan gezamenlijke opgaven met behulp van de in de NOVI genoemde afwegingsprincipes, voorkeursvolgordes en strategieën. Ook kijken de overheden of en hoe ze het instrumentarium efficiënt en in samenhang voor de urgente opgaven in kunnen zetten. Wet- en regelgeving De Omgevingswet benoemt niet alleen een omgevingsvisie. Ook instructieregels zijn een instrument voor de uitwerking van het rijksbeleid. Deze worden gebruikt om de doorwerking van het rijksbeleid waar nodig juridisch te waarborgen. De instructieregels van het Rijk zijn opgenomen in het Besluit kwaliteit leefomgeving (Bkl). Voordat de Omgevingswet in werking treedt, gelden de regels op basis van de Wro, waaronder het Besluit en de Regeling algemene regels ruimtelijke ordening (Barro en Rarro). Bezien zal worden op welke punten het wenselijk is de instructieregels aan te passen of aan te vullen, voortvloeiend uit de NOVI.
Kwadrant 2: Beleidsdoorwerking De Nationale, provinciale en gemeentelijke overheden werken aan gezamenlijke opgaven en brengen hierbij hun eigen instrumenten in. Provincie Gem eente Waterschap Nationaal Samenwerkingsafspraken Omgevingsagenda’s Gebiedsagenda's Grote Wateren NOVI-gebieden Gezamenlijke programma’s Visie Programma’s Kennis Financiën Rijksregels Omgevingswet Visie Programma’s Kennis Financiën Omgevingsplan Visie Programma’s Kennis Financiën Omgevings- verordening Programma’s Kennis Financiën Waterschaps- verordening Figuur: De nationale, provinciale en gemeentelijke overheden werken aan gezamenlijke opgaven en brengen hierbij hun eigen instrumenten in. Programma’s Bij de beleidsdoorwerking van de NOVI spelen programma’s een belangrijke rol (zie MvT Omgevingswet pagina 114-123). Een programma bevat een uitwerking van het te voeren beleid voor de ontwikkeling, het gebruik, het beheer, de bescherming of het behoud van één of meer onderdelen van de fysieke leefomgeving en maatregelen om omgevingswaarden of andere doelen voor de fysieke leefomgeving (zoals benoemd in de NOVI) te bereiken en daaraan te blijven voldoen. Overheden kunnen ook samen het initiatief nemen voor een (interbestuurlijk) programma.
| Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties 164 De programma’s die voortvloeien uit de NOVI kunnen gericht zijn op specifieke thema’s dan wel op een gebied. Dit geldt ook voor programma’s die niet (of niet direct) uit de NOVI voortvloeien, maar daarmee wel een relatie hebben. Voor de programma’s die voortvloeien uit de NOVI, dragen de betrokken ministers gezamenlijke verantwoordelijkheid. Het trekkerschap ligt bij het eerstverantwoordelijke ministerie. De NOVI verandert de verantwoordelijkheden en taken van de verschillende bewindspersonen niet. Bij de program- matische aanpak en uitvoering worden de kansen en risico’s uit het PlanMER betrokken. Betekenis overgangsrecht en overgangsbepalingen Omgevingswet/Invoeringswet In de Uitvoeringsagenda van de NOVI worden nieuwe programma’s aangekondigd. Daarnaast zijn er bestaande beleidsdocumenten, die onder het huidige planstelsel tot stand zijn gekomen, zoals structuur- visies, nota’s en plannen. De Omgevingswet kent vier typen programma’s: vrijwillige, verplichte en voorwaardelijke programma’s en programma’s met een programmatische aanpak. In de Invoeringswet Omgevingswet is onder andere het overgangsrecht voor programma’s opgenomen. Dit is voor de verschillende typen programma’s verschillend.
In de Invoeringswet (artikel 4.11) is bepaald dat een niet-verplicht programma dat in overeenstemming met het oude recht tot stand is gekomen, gelijkgesteld wordt aan een programma als bedoeld in artikel 3.4 van de Omgevingswet, als aan drie voorwaarden is voldaan: het programma, het plan of de structuur- visie moet op of na 23 maart 2016 zijn ondertekend en moet voldoen aan de inhoudelijke en procedurele eisen van de Omgevingswet. Als een structuurvisie, nota of een plan aan de voorwaarden voor een programma voldoet, behoudt het na inwerkingtreding van de Omgevingswet zijn wettelijke status. Als een structuurvisie, nota of andere planfiguur niet aan de voorwaarden voor een programma onder de Omgevingswet voldoet, geldt geen overgangsrecht. Het zijn beleidsstukken die zelfbindend zijn en hun beleidsmatige werking behouden, tenzij in de NOVI anders is aangegeven. In de uitwerking van de nationale belangen zijn de strategische en relevante delen beschreven of is verwezen naar de nota’s en brieven die deze bevatten. Verplichte programma’s onder Europees recht blijven gelden onder de Omgevingswet: zie bijvoorbeeld de artikelen 4.56 en 4.58 van de Invoeringswet, voor het Nationaal Waterplan 2016-2021 respectievelijk het Nationaal Waterbeheerplan 2016-2021.
Programma’s met een programmatische aanpak, zoals het voormalige Programma Aanpak Stikstof (PAS) en het Nationaal Samenwerkingsprogramma Luchtkwaliteit (NSL), komen niet terug onder de Omgevingswet117. Vanaf de inwerkingtreding van de Omgevingswet zijn decentrale bestuursorganen verantwoordelijk voor het vaststellen van een programma bij overschrijding van de omgevingswaarden voor de kwaliteit van de buitenlucht. Het overgangsrecht voor het PAS is geregeld in de Aanvullingswet Natuur Omgevingswet en het Aanvullingsbesluit Natuur. Omgevingsagenda’s De opgaven en prioriteiten die deze NOVI omschrijft zijn complex en ingrijpend. Het doel van de Omgevingsagenda is om als één overheid gezamenlijk gebiedsgericht uitwerking te geven aan de gedeelde ambities en opgaven zoals genoemd in visies en programma’s van Rijk, provincies, gemeenten en waterschappen. Het gaat hier om samenhangende gebiedsgerichte opgaven in de fysieke leefomgeving waar meerdere partijen elkaar nodig hebben in de uitvoering. Daarbij betrekken zij (initiatieven van) de samenleving en halen ze signalen op. De Omgevingsagenda’s vormen zo een schakel tussen omgevings- visies en verschillende vaak sectorale dan wel thematische uitvoeringsprogramma’s. De inhoudelijke opgaven zijn leidend bij het bepalen van de interbestuurlijke aanpak.
Bestuurlijke grenzen vormen geen belemmering voor de reikwijdte van gebiedsgerichte opgaven. Het landsdelige schaalniveau maakt het mogelijk de gemeentelijke en provinciale visies te koppelen aan de nationale visie en de uitvoering van gebiedsgerichte programma’s op het daarvoor geëigende schaalniveau op elkaar af te stemmen. 117 Hiervoor is het Schone Lucht Akkoord (SLA) in de plaats gekomen. Nationale Omgevingsvisie | 165 In de Omgevingsagenda’s worden grensoverschrijdende opgaven tussen provincies en met de buurlanden expliciet meegenomen. Daarmee leggen we verbinding tussen regio’s en waarborgen we samenhang op nationale schaal. In Omgevingsagenda’s komen alle overheden tot meerjarig en robuust partnerschap. Overheden werken samen op basis van gelijkwaardigheid, ieder vanuit haar eigen rol en verantwoordelijkheid/bevoegdheid. Ze geven zo samen vorm aan complexe en samenhangende opgaven, stemmen besluiten af die worden genomen en leggen de basis voor op elkaar afgestemde investeringen als één overheid, met de samen- leving. Op deze manier werken we als maatschappij gerichter en efficiënter en dat komt de uitvoerings- kracht ten goede.
Voor de gebiedsgerichte uitvoering van de NOVI worden Omgevingsagenda’s opgesteld voor de vijf landsdelen Noord (Groningen, Friesland, Drenthe), Oost (Gelderland, Overijssel), Zuid (Brabant, Limburg), Zuid-West (Zeeland, Zuid-Holland) en Noord-West (Noord-Holland, Flevoland, Utrecht). Daar waar Omgevingsagenda’s het integratiekader zijn voor de fysieke opgaven op land richten de Gebiedsagenda’s Grote Wateren zich op het IJsselmeer, de Waddenzee en de Zuidwestelijke Delta. Daarnaast worden ook de Programma’s Noordzee 2022-2027 en Integraal Rivier Management opgesteld. Raakvlakken of grensoverschrijdende opgaven tussen deze wateren en land kunnen ook onderdeel uitmaken van de Omgevingsagenda. De Gebiedsagenda’s Grote Wateren zijn gelijkwaardig aan de Omgevingsagenda’s. Onderlinge afstemming tussen beide is essentieel. Relatie met andere programma’s De Omgevingsagenda’s creëren overzicht en brengen in beeld wat de gedeelde opgaven zijn en wat voor deze opgaven al loopt aan gebiedsgerichte programma’s zoals het Interbestuurlijk Programma Vitaal Platteland, Programma ONS Landschap, Meerjarenprogramma Infrastructuur, Mobiliteit en Transport (MIRT), de Woondeals met regionale verstedelijkingsstrategieën, Nationaal Programma Regionale Energie Strategie, Programma Energiehoofdstructuur en andere aanpakken zoals Regio Deals en het Programma Aardgasvrije Wijken.
Als het Rijk NOVI-gebieden aanwijst, dan worden de daaruit vloeiende ‘Rijk-regio programma’s’ onderdeel van de Omgevingsagenda. Per landsdeel worden daarover afspraken gemaakt tussen Rijk en regionale overheden. Werkwijze We werken stapsgewijs toe naar brede, levende Omgevingsagenda’s die langjarig houvast bieden bij het volgen van de uitvoering en het zo nodig bijsturen daarin. Dit als onderdeel van de NOVI-cyclus. Overheden beginnen in ieder landsdeel met de aanpak van een aantal gebiedsgerichte opgaven, ontwikkelen daarvoor een gedeeld handelingsperspectief en maken bestuurlijke afspraken over een gezamenlijke aanpak. Ze rapporteren jaarlijks de voortgang. Om de twee jaar bezien overheden of daar nieuwe gebiedsgerichte opgaven aan worden toegevoegd. Bouwen aan proces en inhoud gaan zo hand in hand. Dit vormt een goede basis voor een Omgevingsagenda die betekenisvol en sturend is. Financiering en instrumentarium Deelnemende partijen zetten hun bevoegdheden, instrumenten, middelen en kennis en expertise zo in dat deze bijdragen aan de realisatie van de gedeelde opgaven. Onderdeel daarvan kan zijn het onderzoeken van en zo mogelijk afspraken maken over de mogelijkheden van bundeling en herprioritering van budgetten. Op deze manier kunnen ze vanuit een gezamenlijk langetermijnperspectief goed renderen.
Waar dat aan de orde is kan voor opgaven een investeringsstrategie geformuleerd worden waarbij de diverse bijdragen van betrokkenen bij elkaar worden gebracht in de vorm van een zogeheten Regionale Investeringsagenda (RIA’s, koppelen aan de Omgevingsagenda’s; initiatief van de publiek-private NOVI-alliantie). Bestaande investeringsmiddelen, zoals het Infrastructuurfonds (wordt Mobiliteitsfonds), het Deltafonds en Fonds woningbouwimpuls blijven belangrijk bij bekostiging van meer sectorale opgaven. Daarnaast zal onderzocht worden op welke wijze Rijksvastgoed (rijksgebouwen en rijks gronden) ingezet kan worden. | Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties 166 Kennis en leerproces De Omgevingsagenda’s vragen van de overheden een ander manier van werken, volgens een nieuwe sturingsfilosofie, met grote transities als belangrijke opgaven. Overheden gaan zich de komende tijd deze nieuwe werkwijzen eigen maken, samen met maatschappelijke organisaties, bedrijven en bewoners. Het vormgeven van duurzame samenwerking tussen Rijk en regio over de fysieke leefomgeving is een gezamenlijk proces dat vraagt om blijvend leren en kennisdelen binnen en tussen landsdelen en op departementaal niveau. De jaarlijkse NOVI-conferentie is hiervoor een belangrijk moment. Kennis en leren maakt ook onderdeel uit van de Omgevingsagenda’s.
Een levende agenda vraagt om blijvende inbreng van voldoende en juiste kennis. Te denken valt aan verdieping van inzicht in de staat van onderdelen van de leefomgeving van het gebied en onderzoek naar gezamenlijke kennisvragen. Dit doen wij samen met onder andere het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL), het Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM), de Rijksdienst Cultureel Erfgoed (RCE) en het College van Rijksadviseurs (CRa). Governance Besluitvorming over de Omgevingsagenda vindt plaats in een jaarlijks Bestuurlijk Overleg Leefomgeving. Aan dit overleg nemen bestuurders deel uit het fysieke domein van Rijk, provincies, gemeenten en waterschappen. Ze betrekken op passende wijze hun volksvertegenwoordiging bij de vaststelling en voortgang. Betrokken ministers infomeren de Tweede Kamer jaarlijks over de voortgang. Zo is de democratische legitimatie gewaarborgd. Participatie Maatschappelijke organisaties, bedrijven, burgers en kennisinstellingen worden steeds betrokken bij de totstandkoming van omgevingsvisies en het vormgeven van programma’s en projecten. Hun aanvullende betrokkenheid bij de totstandkoming van de Omgevingsagenda is maatwerk per partner en landsdeel en zal per fase worden ingevuld. We zorgen voor een goede informatievoorziening over het proces, voortgang en (tussen)resultaten van de Omgevingsagenda.
Tevens geven we aan wat de mogelijkheden tot inbreng of deelname kan zijn. Tegelijkertijd staan we open voor vragen naar overheidsparticipatie bij initiatieven uit de samenleving. We beogen tot allianties met maatschappelijke organisaties en bedrijfs- leven te komen, waarbij we gezamenlijk werken aan de uitvoering van de adaptieve (deel)programma’s, onderdeel van de Omgevingsagenda’s. In de Uitvoeringsagenda bij deze NOVI werken we de aanpak en stand van zaken van de verschillende Omgevingsagenda’s per landsdeel uit. NOVI-gebieden Er lopen reeds verschillende effectieve trajecten om voor gericht beleid tot keuzes en uitvoering te komen. Zoals het Nationaal Programma Groningen, de bereikbaarheidsprogramma’s voor de Metropoolregio’s Amsterdam, Utrecht en Rotterdam Den Haag, de Woondeals en het Interbestuurlijk Programma Vitaal Platteland. Voor een aantal omvangrijke transities die essentieel zijn voor de inrichting van Nederland, wil het kabinet stappen zetten. Dat was de aanleiding om in het ontwerp van de NOVI de zogeheten ‘NOVI-gebieden’ te introduceren.
Criteria bij het aanwijzen van een beperkt aantal NOVI-gebieden zijn: • er is sprake van grote integrale opgaven ofwel transities die essentieel zijn voor Nederland, waarbij samenwerking Rijk-regio en verder denken dan bestaande kaders noodzakelijk is; • de aanwijzing heeft toegevoegde waarde ten opzichte van de huidige inzet dan wel trajecten die Rijk en regio al samen oppakken, die waar mogelijk vereenvoudigen en niet onnodig daarmee dubbelen; • er is een duidelijke schakel naar (dan wel zicht op) concrete uitvoering; Aandachtspunten daarbij zijn vanzelfsprekend: • een geografische balans over ons land; • aandacht voor alle prioriteiten uit de NOVI; • gerichtheid op brede welvaart; • en een langjarige betrokkenheid. Nationale Omgevingsvisie | 167 Het doel van een NOVI-gebied is dus het oppakken en verder brengen van (onderdelen van) grote en geïntegreerde (transitie)opgaven in de fysieke leefomgeving, die essentieel zijn voor het betreffende gebied én voor Nederland als geheel, waarbij de nationale belangen onmiskenbaar zijn op het terrein van verstedelijking, duurzame economie, energie/klimaat en/of landelijk gebied. Vanzelfsprekend zal een NOVI-gebied als dat is aangewezen, onderdeel gaan uitmaken van de Omgevingsagenda die voor het landsdeel wordt opgesteld waarin dit gebied ligt.
Samen met reeds lopende programma’s ontstaat met deze en andere te ontwikkelen gebiedsuitwerkingen een uitvoeringspraktijk van Rijk en regio die past bij de opgaven die de NOVI aangeeft. Voorlopige NOVI-gebieden Op basis van de genoemde criteria en aandachtspunten en de genoemde voorbeelden in de ontwerp-NOVI en in de kamerbrief over nadere keuzes in het kader van de NOVI, hebben wij met mede overheden verkend in welke NOVI-gebieden een gerichte aanvulling op de lopende trajecten nodig is om onze ambities waar te maken, zonder onnodig te dubbelen. Wij hebben acht voorlopige NOVI-gebieden aangewezen waarvoor wij met de regio’s een plan van aanpak zullen opstellen. Op basis hiervan zullen wij onze definitieve keuze maken voor het aanwijzen van NOVI-gebieden. De plannen worden gepresenteerd bij de eerste NOVI-conferentie. De voorlopige NOVI-gebieden zijn: 1. Transities van havengebieden in regio Rotterdam en Amsterdam Deze zijn essentieel voor de economische kracht van onze twee grootste steden en voor de omslag naar een niet-fossiele, circulaire economie en de ruimte die daarvoor nodig is. De accenten van de mega-operaties in de twee gebieden zijn verschillend, maar het belang van beide gebieden en het slagen van de transities (en transformaties) zijn bij beide groot. 2.
Transities landelijk gebied: De Peel en Groene Hart De intensieve veehouderij in De Peel en omgeving is van een omvang die zijn gelijke niet kent in de wereld. Tegelijk stelt ons dit voor enorme opgaven en is transitie nodig naar meer duurzaamheid, versterking van de natuur, milieu, luchtkwaliteit, leefbaarheid, stikstof, goede bereikbaarheid, dieren- welzijn en gezondheid voor alle inwoners van Noordoost-Brabant en Noord- en Midden-Limburg. Zo’n ‘landelijke’ opgave speelt ook in de veenweidegebieden in het algemeen en het Groene Hart in het bijzonder. De opgave is daar gericht op het beperken van bodemdaling, van CO₂-uitstoot en het aanpassen van waterhuishouding, relatie stad-land, omgaan met nieuwe bebouwing, erfgoed en bereikbaarheid. Bovendien speelt hier grote druk op natuur, landschap en infrastructuur, tot uiting komend in bestaande en nieuwe bouwplannen voor bedrijventerreinen, loodsen en woningen. 3. Energie- en klimaattransities in relatie tot verstedelijking: Groningen en regio Zwolle Groningen heeft ruimtelijk-fysieke opgaven voor de toekomst van grote nationale betekenis. De aanwijzing als voorlopig NOVI-gebied erkent de enorme opgave die in relatie tot de beëindiging van de aardgaswinning zichtbaar is geworden, ook voor wat betreft de fysieke leefomgeving en vanuit de langetermijnvisie daarop.
Regio Zwolle heeft een flinke en dynamische verstedelijkingsopgave die in samenhang moet worden opgepakt met de regionale waterproblematiek en de opgave op het gebied van klimaat(adaptatie). De schaal van het NOVI-gebied kan bovendien een goede aanvulling zijn op de intussen toegekende Regio Deal voor de regio Zwolle, al liggen beide wel in elkaars verlengde. | Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties 168 4. Transities in een grensoverschrijdende context: Zuid-Limburg en de Zeeuwse havens/ Zeeuws- Vlaamse kanaalzone Zuid-Limburg heeft sociaaleconomische en fysieke opgaven die van betekenis zijn in een bijzondere grensoverschrijdende omgeving (met regio’s rond het Duitse Aken, het Waalse Luik en het Vlaamse Hasselt). De opgaven die te maken hebben met bereikbaarheid (drielandentrein), circulaire economie (Chemelot) en bevolkingsdaling (voormalige mijnstreek) zijn stuk voor stuk fors en vragen alle drie internationale afstemming en overleg. Een rijksrol is daarbij noodzakelijk. Ook in de Zeeuwse havens Vlissingen en Terneuzen speelt nadrukkelijk een grensoverschrijdend karakter. Sterker: hier is een havenbedrijf waarin partijen van beide zijden van de grens vertegen- woordigd zijn. Die eerste stap vraagt om steun van het Rijk. De nieuwe sluis is daarvan een exponent, maar meer is denkbaar en ook wenselijk.
Relatie met opgaven die bij bevolkingsdaling horen, maar ook bij het grensoverschrijdende woon-werkverkeer en de nauwe relaties met Oost- en West-Vlaanderen geven deze regio een eigen opgave die ook expliciet inzet vanuit het Rijk vraagt. Instrumenten Aan de NOVI-gebieden kunnen diverse instrumenten verbonden worden. Welke daadwerkelijk worden ingezet, kan verschillen van gebied tot gebied. Dit is afhankelijk van de precieze opgave en behoefte. Interne samenhang en afstemming op de inzet die reeds wordt gepleegd door Rijk en medeoverheden is bij deze extra inzet van groot belang. Er kan bijvoorbeeld gedacht worden aan het inzetten van ontwerpend onderzoek, gebiedsbiografieën, de inzet van het College van Rijksadviseurs, het opzetten van Communities of Practice dan wel proeftuinen, om zo kennis te verwerven en te delen om de transities te begeleiden. Zo nodig bieden we extra ruimte in regels of kaders als deze de transities in de weg zitten. Maar ook het inzetten van boegbeelden, het inzetten van Rijksvastgoed, het versnellen van procedures, het aanwijzen van experimenteerruimte dan wel het coördineren van een integrale inzet van gelden behoren tot het instrumentenpalet van NOVI-gebieden.
Governance In de NOVI-gebieden werken Rijk, provincies, gemeenten, waterschappen en maatschappelijke partijen samen aan nieuwe oplossingen voor complexe opgaven in de fysieke leefomgeving, daarbij voortbouwend op lopende Rijk-regio-samenwerking in het gebied. Per NOVI-gebied wordt een gezamenlijk Rijk-regio- programma opgezet. Hierbij wordt gewerkt met een bestuurlijk duo van gezaghebbende Rijk- en regiobestuurders. Op rijksniveau is de meest betrokken minister een aanspreekput voor bestuurders in het gebied. Zo nodig zorgt deze minister voor het instellen van een ministeriële regiegroep. Per gebied is er ook een gebiedsambassadeur die vanuit de maatschappelijke partijen aansluit bij de bestuurlijke regiegroep. Rijksrol De rijksrol in de NOVI-gebieden is afhankelijk van de opgaven in het desbetreffende gebied. De rol kan zowel samenwerkend en faciliterend, als sturend en kaderstellend zijn. Samenwerkend en faciliterend kan bijvoorbeeld inhouden dat het Rijk allianties bij elkaar brengt en zorgt voor opgavegerichte (tijdige) interdepartementale samenwerking en afstemming, maar ook let op de samenhang met omliggende gebieden en of (nationale) opgaven, bijvoorbeeld met behulp van het Rad van de Leefomgeving dat is gebruikt bij het PlanMER.
Als het nationale belang niet alleen door samenwerken en faciliteren effectief kan worden opgepakt, kan de rol van het Rijk ook meer sturend en kaderstellend zijn. Bij transities van nationaal belang en strijdige ruimteclaims waarbij de overheden er gezamenlijk niet uitkomen, kan het Rijk – op basis van een integrale afweging – zorgen voor keuzes tussen strijdige belangen en voorwaar- den stellen aan de inrichting van de fysieke leefomgeving. Nationale Omgevingsvisie | 169 Samenhang met lopende projecten en programma’s Essentieel is dat de NOVI-gebieden de bestuurlijke drukte niet vergroten, maar de samenwerking juist vormgeven, verbeteren, stroomlijnen en daarmee bijdragen aan resultaten. Dat betekent dat bijvoor- beeld de relatie duidelijk moet worden met de bereikbaarheidsprogramma’s, de woningbouwimpuls dan wel Woondeals, Regio Deals, verstedelijkingsstrategieën, de RES’en, de Interbestuurlijke Programma’s, Erfgoed Deal-projecten, de Gebiedsagenda’s Grote Wateren, uitwerking van het Deltaprogramma en verschillende lopende MIRT-projecten. Specifieke toevoegingen aan deze lopende trajecten zijn denkbaar. Ook is denkbaar dat zo’n traject geheel of gedeeltelijk de status van NOVI-gebied krijgt. De toekenning van de status NOVI-gebied kan de politiek-bestuurlijke aandacht en zichtbaarheid vergroten, maar ook anderszins meerwaarde hebben of krijgen.
Voor de status wordt toegekend, zal expliciet helder moeten worden gemaakt hoe dit meerwaarde oplevert en hoe de aansturing het beste kan worden vormgegeven, zonder onnodig te tornen aan de bestaande bestuurlijke afspraken en zonder de ’bestuurlijke drukte’ te vergroten. In de Uitvoeringsagenda bij deze NOVI werken we de aanpak van de NOVI-gebieden verder uit. Belangrijk is dat, waar nodig, nauw wordt afgestemd met lopende programma’s, zonder de verantwoordelijkheden voor de verschillende programma’s te veranderen. De status NOVI-gebied geeft extra zichtbaarheid aan de gezamenlijk inspanningen, resultaten en knelpunten. Hiermee geven we als één overheid concreet uitvoering aan de NOVI. Als onderdeel van de permanente NOVI-cyclus kunnen eventueel nieuwe gebieden worden toegevoegd of kan de aanpak beëindigd worden als gewenste resultaten zijn behaald. | Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties 170 De meerwaarde van ontwerpend onderzoek; Stad van de toekomst (2019)118 Amsterdam Haven-Stad. Utrecht Stadsrand Oost. Fellenoord of the future | Water: a problem turned into a value Urban Arcipelago Rotterdam Alexanderknoop. Eindhoven Fellenoord. De NOVI-opgaven vragen om nieuwe manieren van werken. Om deze opgaven te begrijpen, kan ontwerpend onderzoek behulpzaam zijn.
Ontwerpend onderzoek kan inspireren, helpen innoveren en integreren, doordat meerdere toekomsten in kaart worden gebracht. Enerzijds levert dit oplossingsrichtingen die kunnen helpen bij het richting geven binnen integrale en complexe opgaven, anderzijds kan dit opgaven aanscherpen door schuurpunten te identificeren. Bijvoorbeeld door nationale opgaven op een lokale schaal tastbaar te maken. Bij het project ‘Stad van de Toekomst’ hebben 10 teams onderzoek gedaan naar vijf Nederlandse steden. De vraag was: “Hoe komen de verstedelijkings- en transitieopgaven bij elkaar op een vierkante kilometer?” Hier gebruikten team CIAM XXL en team Socio-Technical City ‘een tweede maaiveld’ om mobiliteit te verbinden met verstedelijking en klimaatadaptatie. Of team ‘All Inclusive’, dat laat zien hoe hoge dichtheden gepaard kunnen gaan met een hoge kwaliteit van leven. Ontwerpend onderzoek kan ook een verbindende rol hebben. Het verbindt ministeries, gemeenten, kennisinstituten, marktpartijen en burgers. Een ontwerpteam kan hiermee de verschillende belangen integreren in haar benadering, ontwerp of strategie. Zo’n voorbeeld is team Triangel, dat een op monopoly gebaseerd spel maakte, waarmee verschillende belangen afgewogen kunnen worden, en de conclusies gebruikt kunnen worden als inbreng voor een ontwerp. 118 BNA onderzoek, De stad van de toekomst. Tien ontwerpvisies voor vijf locaties.