Bijlage 11 Gebiedsontwikkeling Gutjesweg Budschop - Nederweert_Bijlagen bij de toelichting (deel 6)
Tekst van het document
Indien er in (delen van) het plangebied sprake is van een intacte bodemopbouw vanaf welke diepte t.o.v. het maaiveld kunnen archeologische waarden dan worden verwacht? Is er sprake van meerdere archeologische lagen die potentieel archeologische waarden kunnen bevatten? Zo ja, op welke diepte t.o.v. maaiveld bevinden deze zich? 7. Indien er in (delen van) het plangebied sprake is van een verstoorde bodemopbouw tot welke diepte t.o.v. maaiveld is deze verstoord en wat zegt dit over de gaafheid van eventueel aanwezige archeologische waarden? 8. Kan de gespecificeerde verwachting zoals geformuleerd in het archeologisch bureauonderzoek aan de hand van de resultaten van het IVO‐O verkennende fase door middel van boringen worden gehandhaafd of dient deze (in delen van het plangebied) worden bijgesteld? Zo ja waaruit bestaat de bijstelling en waarom? 9. Wat is de invloed van de toekomstige inrichting op eventueel aanwezige archeologische waarden? 10.
Is in het plangebied archeologisch vervolgonderzoek noodzakelijk en zo ja welke onderzoeksmethode wordt aanbevolen? 1.3 Beleidskader Sinds 1 juli 2016 is de Erfgoedwet van kracht. De Erfgoedwet bundelt bestaande wet‐ en regelgeving voor behoud en beheer van het cultureel erfgoed in Nederland. De uitgangspunten uit het Verdrag van Valletta (Malta) blijven in de Erfgoedwet de basis van de Nederlandse omgang met archeologie. Het verdrag van Valletta (Malta), beoogt het cultureel erfgoed dat zich in de bodem bevindt beter te beschermen. Gemeenten hebben een belangrijke rol in het archeologische stelsel. In bestemmingsplannen houden ze rekening met (te verwachten) archeologische waarden.
In het vigerende beheersverordening “Nederweert, Budschop, Eind en Ospeldijk” onherroepelijk vastgesteld op 18‐4‐2017 heeft het plangebied grotendeels een dubbelbestemming “Waarde – Archeologie 2 hoog” en deels “Waarde – Archeologie 3 middelhoog”, waarvoor archeologisch onderzoek noodzakelijk wordt geacht bij ingrepen dieper dan 40 cm en met een oppervlakte groter dan 250 m2 (hoge verwachting) en 2.500 m2 (middelhoge verwachting.5 Volgens de archeologische beleidskaart van de gemeente Nederweert6 heeft het plangebied deels een hoge verwachtingswaarde, deels een middelhoge verwachtingswaarde en ligt het plangebied deels in een gebied van archeologische waarde. Voor deze beleidscategorieën geldt dat archeologisch onderzoek noodzakelijk is bij ingrepen dieper dan 40 cm ‐mv en een oppervlakte groter dan respectievelijk 250 m2, 2.500 m2 en 250 m2. 5 www.ruimtelijkeplannen.nl 6 Kortlang & Van der Weele, 2017.
9 van 40 AA230027.R01v2.0.ARG512 2 Bureauonderzoek 2.1 Algemeen Het doel van het bureauonderzoek is het verwerven van informatie, aan de hand van bestaande bronnen, over bekende of verwachte archeologische waarden, binnen het bureau onderzoeksgebied, om daarmee te komen tot een gespecificeerde, archeologische verwachting van het plangebied. Met de afbakening van het bureau onderzoeksgebied wordt het gebied aangeduid, waarvan de gegevens over de historische situatie, bekende archeologische waarden en verwachtingen gebruikt gaan worden in het bureauonderzoek. Dit gebied kan groter zijn dan het plangebied. Voor onderhavig onderzoek is een straal van circa 500 m om het plangebied aangehouden als bureau onderzoeksgebied. Dit gebied sluit bodemkundig, geomorfologisch en cultuurhistorisch aan bij het plangebied zodat op een verantwoorde manier het verwachtingsmodel kan worden bepaald.
In het kader van het bureauonderzoek zijn de volgende werkzaamheden uitgevoerd waarvan de resultaten zijn opgenomen in onderstaande paragrafen: bepaling van het onderzoekskader (aanleiding onderzoek en begrenzing plangebied); vaststelling van het huidige en historische gebruik van het plangebied en naaste omgeving door het raadplegen van de door de opdrachtgever overgedragen gegevens; vaststelling van de toekomstige inrichting van het plangebied; bepaling van de landschappelijke (geologische en bodemkundige) kenmerken aan de hand van bestudering van de bodem‐, geologische en geomorfologische kaarten; bestudering van historische kaarten; raadpleging van literatuur en luchtfoto’s; inventarisatie van gegevens uit het ARCHeologisch Informatie Systeem (ARCHIS) van de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE) te Amersfoort; raadpleging van de gemeentelijke verwachtings‐ en beleidskaart; vaststelling van de aan/afwezigheid van ondergrondse bouwhistorische waarden.
2.2 Situering plangebied Het plangebied ligt in aan de oostelijke rand van Nederweert en bestaat uit de Gutjesweg, de Gutjeszijweg, huisnummers 1, 2, 3, 5 6 en 7 en de gemeentewerf die aan de Gutjesweg 2 gelegen is (afb. 1). Het plangebied maakt deel uit van de, gemeente Nederweert, provincie Limburg en staat afgebeeld op kaartblad 58A van de topografische kaart van Nederland. 10 van 40 AA230027.R01v2.0.ARG512 Afbeelding 1:Situering plangebied. Inzet: Situering plangebied in Nederland. Bron: Opentopo. 2.3 Huidig gebruik Voor de uitkomst van het bureauonderzoek en de bepaling van het (eventuele) vervolg van het voortraject (inventariserend veldonderzoek) is het van belang de huidige situatie vast te stellen. Bodemverontreiniging, gebruik, bebouwing, maar ook de aanwezigheid van bijvoorbeeld een hoogspanningsleiding kunnen de onderzoeksstrategie van vervolg activiteiten (mede) bepalen. Daarnaast kan dit mede bepalend zijn voor de archeologische verwachting. Historisch waardevolle bouwwerken die binnen het plan‐ en onderzoeksgebied liggen worden vermeld.7 Het terrein is momenteel deels bebouwd, het betreffen loodsen en bijgebouwen van de gemeentelijke werf (afb. 2). In het noordwestelijke deel van het plangebied staan enkele woonwagens. Het westelijke deel van het
plangebied bestaat uit het verharde wegdek van de Gutjesweg en de hieraan grenzende grasrijke bermen, Ter plaatse van de gemeentewerf is het terrein grotendeels verhard (asfalt), met uitzondering van het noordoostelijke en zuidoostelijke deel en de uiterst oostelijke rand van het plangebied. 7 KNA versie 4.1, Protocol 4002
11 van 40 AA230027.R01v2.0.ARG512 Afbeelding 2: Luchtfoto plangebied. Bron: PDOK. 2.4 Toekomstige inrichting Het mogelijk toekomstig gebruik van het onderzoeksgebied kan bepalend zijn voor het eventuele navolgende onderzoek (inventariserend veldonderzoek, fysiek beschermen of opgraven). De wijze waarop het gebied wordt ingericht, kan bijvoorbeeld betekenen dat bekende en/of verwachte archeologische waarden (deels of geheel) onaangetast (kunnen) blijven. Ook kan besloten worden de inrichting dusdanig aan te passen, dat de bekende en/of verwachte archeologische waarden alsnog (deels of geheel) onaangetast (kunnen) blijven.8 In het plangebied zullen de huidige bebouwing en verharding op de gemeentewerf en ter plaatse van de woonwagens verwijderd worden en plaats maken voor nieuwbouw (bijlage 1). Er zullen ca. 50 woningen gerealiseerd worden, evenals tuinen, groenvoorziening, parkeervakken en een speelplek. Ten tijde van uitvoering van onderhavig onderzoek zat het project nog in de ontwerpfase, waarbij slechts één voorkeursvariant geselecteerd was. De exacte omvang en diepte van de uit te voeren ingrepen in het plangebied waren daarom nog niet bekend.
2.5 Aardkundige waarden Kennis van de geologie, bodem en hydrologie van het onderzoeksgebied is noodzakelijk om inzicht te krijgen in de gebruiksmogelijkheden van het landschap voor de mens. Door inzicht te krijgen in deze gegevens kan het verwachtingsmodel nader worden bepaald.9 8 KNA versie 4.1, Protocol 4002 9 KNA versie 4.1, Protocol 4002
12 van 40 AA230027.R01v2.0.ARG512 2.5.1 Geologie & geomorfologie De ondergrond binnen het plangebied bestaat uit Maasafzettingen, zoals zand en grind, welke worden gerekend tot de Formatie van Beegden. Deze zijn met name tijdens het Vroeg‐ en Laat Pleniglaciaal met eolische afzettingen afgedekt toen er als gevolg van koude en droge klimatologische omstandigheden op grote schaal verstuivingen optraden van zand uit beek‐ en rivierbeddingen en zelfs vanuit het toen drooggevallen Noordzeebekken (respectievelijk 73.000 tot 55.000 en 28.000 tot 12.500 jaar geleden). Onder meer in Noord‐ Brabant en Limburg werden sedimenten met een zwaardere fractie afgezet, zoals zand. Met name tijdens het Laat‐Pleniglaciaal (30.500 ‐ 12.500 jaar geleden) ontstonden op deze wijze dekzandruggen, dekzandvlaktes en dekzandwelvingen. Dit gebied wordt dan ook aangeduid als het dekzandgebied. Deze zandafzettingen worden gerekend tot de Formatie van Boxtel.10 Vanaf het Holoceen warmde het klimaat op, waardoor het landijs begon te smelten, met als gevolg stijgingen van de zeewaterspiegel en grondwaterspiegel. Het landschap werd natter en vegetatie begon weer te groeien.
Vanwege de vernatting ontstonden veen‐ en moerasgebieden. Het veen wordt gerekend tot het Laagpakket van Griendtsveen, Formatie van Nieuwkoop. Het veen is vooral in de middeleeuwen en nieuwe tijd ontgonnen ten behoeve van ruimte voor landbouw en veenplaggen. Tevens vonden in het Holocene landschap zandverstuivingen plaats als gevolg van ontbossingen. Hierdoor ontstonden landduinen. De stuifzandpakketten worden gerekend tot het Laagpakket van Kootwijk van de Formatie van Boxtel en worden gekenmerkt als reliëfrijke zones in het landschap.11 Volgens de geomorfologische kaart van Nederland ligt het plangebied grotendeels op dekzandwelvingen (kaartcode 3L51yc; afb. 3) en het noordoostelijke deel ligt op een dekzandrug (kaartcode 3B53yc). Het zuidwestelijke deel van het plangebied (ter plaatse van de Gutjesweg) is niet gekarteerd op de geomorfologische kaart vanwege ligging in de bebouwde kom van Nederweert. 10 Berendsen, 2005. 11 Berendsen, 2005. 13 van 40 AA230027.R01v2.0.ARG512 Afbeelding 3: Uitsnede geomorfologische kaart van Nederland. Bron: Koomen & Maas, 2004.
2.5.2 Bodem Volgens de bodemkaart van Nederland komen in het plangebied hoge zwarte enkeerdgronden voor, ontwikkeld in lemig fijn zand (kaartcode zEZ23; afb. 4) met grondwatertrap VI en VII. Dit bodemtype wordt gerekend tot de dikke eerdgronden. Dit zijn gronden met een humushoudende bovengrond die dikker is dan 50 cm en ter plaatse bestaand uit zand (materiaal met minder dan 8% lutum). Deze gronden zijn ontstaan door eeuwenlange bemesting met potstalmest dat bestond uit een mengsel van stalmest, huisafval, bosstrooisel, heideplaggen en vaak ook vrij veel zand, waardoor de bouwlanden geleidelijk werden opgehoogd en er een dikke humushoudende bovengrond ontstond. De enkeerdgronden worden verdeeld in zwarte en bruine enkeerdgronden, waarbij het kleurverschil wordt veroorzaakt door de aard van het gebruikte materiaal in de poststal. Zo zouden de zwarte enkeerdgronden zijn ontstaan door het gebruik van heideplaggen en de bruine door het gebruik van bosstrooisel. Dit opgebracht bemestingspakket wordt ook wel aangeduid als een esdek, alhoewel deze term van oorsprong in Drenthe gehanteerd wordt. Naast esdek worden ook termen als enk, plaggendek, akkerdek, eerdlaag en eerdgronden gebruikt.
Naar de diepte waarop het grondwater voorkomt zijn de gronden verdeeld in lage enkeerdgronden, deze hebben een gemiddelde laagste grondwaterstand ondieper dan 120 cm (grondwatertrap III en lager) en hoge enkeerdgronden die een gemiddelde laagste grondwaterstand hebben dieper dan 120 cm (Grondwatertrap IV, V en hoger). De hoge enkeerdgronden worden verder onderverdeeld naar de kleur van de humushoudende bovengrond in bruin en zwart en op verschillen in textuur. De ter plaatse van het plangebied voorkomende zwarte enkeerdgronden, ontwikkeld in lemig fijn zand (zEZ23) bestaan uit een circa 30 cm dikke zeer donkerbruine tot zwarte, matig humeuze, zeer sterk lemige, zeer fijn zandige bouwvoor (Aanp‐horizont). Hieronder bevindt zich een circa 25 cm dikke, donker grijsbruine, matig humeuze, zeer sterk lemige, zeer fijn zandige Aan‐horizont. Vervolgens wordt een circa 15 cm dikke, bruine, matig humusarme, zeer sterk lemige, zeer fijn zandige B‐horizont aangetroffen, gevolgd door een licht
14 van 40 AA230027.R01v2.0.ARG512 grijsbruine, zeer humusarme, zeer sterk zandige, zeer fijn zandige C‐horizont, waarin vanaf circa 80 cm ‐ mv roest voorkomt.12 Uit de onderzoeken uitgevoerd in de onmiddellijke nabijheid van het plangebied blijkt dat er een opmerkelijk is verschil is in dikte van het plaggendek. Dit varieert ik dikte tussen 80 en 60 cm. Plaatselijk is zelfs geen sprake van een plaggendek. Uit een booronderzoek uitgevoerd in twee percelen (plangebied Budschop en plangebied Gutjesweg) grenzend aan onderhavig plangebied bleek in het plangebied Budschop de bodem afgetopt en verstoord te zijn tot in het dekzand. Vrijwel overal was een humeuze bovengrond (Aap en Aa) aanwezig, die bestond uit matig fijn tot zeer fijn grijsbruin of donkergrijsbruin humeus matig tot sterk siltig zand. In alle boringen was de humushoudende bovenlaag over het gehele profiel verstoord met gele leemklonten. Dit houdt waarschijnlijk verband met de egalisatie van het terrein na het slopen van de bebouwing. Bijmengingen bestonden uit baksteen, glas, houtskool, koolas, leisteen en puin. De dikte van de humeuze bovengrond varieerde tussen 60 en 140 cm. Hieronder ging de bodem direct over in het moedermateriaal of de C‐horizont.
Uit de boringen in het plangebied Gutjesweg bleek dat de bodem in dit plangebied in belangrijke mate afgetopt en verstoord was tot in het moedermateriaal. In boring 4 werd een esdek van 80 cm dikte aangetroffen. Het bestond uit donkergriisbruin tot grijs humeus matig siltig zand en bevatte baksteen en houtskool als bijmengingen. Daaronder bevond zich een circa 10 cm dikke geelbruine B/C‐horizont. Deze laag was, net als de onderzijde van het esdek, sterk door planten en dieren doorwoeld. Uit boring 5 bleek de bodem tot op grote diepte verstoord. Tot op 70 cm ‐ mv deed zich hier een donkergrijsbruine matig siltige humeuze bovengrond voor, gemengd met baksteen. Daaronder ging de bodem tussen 70 en 140 cm ‐mv over in grijsbruin matig tot sterk siltig zand dat verstoord was met gele en donkergrijze 'vettige' grond. Daaronder bevond zich het geelgrijze dekzand.13 Uit een booronderzoek uitgevoerd op circa 80 m ten oosten van het plangebied is gebleken dat slechts bij één boring een enkeerdgrond werd aangetroffen met een esdek van 60 cm. Bij deze boring werd een recente donkergrijze Ap‐horizont en een onderliggende oudere ploegvoor of Aan‐horizont aangetroffen. De overige boringen waarin een esdek is aangetroffen hebben een te gering plaggendek om tot de enkeerdgronden gerekend te worden. Ze
vallen binnen de gooreerdgronden. De bodemopbouw bestaat uit een donkergrijze sterk humeuze Ap‐horizont heeft een dikte van ca. 25 tot 40 cm en bestaat uit matig fijn, matig siltig zand. In de Ap‐horizont komt (recent) antropogeen materiaal voor zoals sporen baksteen (boringen 1, 2, 3, 4 ), resten baksteen (boring 5) en sporen houtkool (boring 5). In de boringen is onder de Ap‐horizont een overgangslaag tussen de Ap‐horizont en de C‐horizont aangetroffen. In dit materiaal bevindt zich zowel materiaal van de bovenliggende recente bouwvoor (Aphorizont), als Aan‐materiaal (opgebrachte bemestingsgrond), als delen van de oorspronkelijke podzolgrond zoals de E‐ en de B‐horizont. Ook materiaal van de C‐horizont bevindt zich in dit verstoorde pakket. Ook in deze overgangslaag komt (recent) antropogeen materiaal voor, dat afkomstig is uit de bovenliggende Ap‐horizont: resten kolengruis of steenkool (boringen 1, 4), sporen baksteen (boringen 1, 2, 4), resten baksteen (boringen 3, 5), resten glas (boring 3) en sporen houtskool (boring 5). De geelbruine C‐ horizont bestaat uit matig fijn zwak siltig zand, dat is geïnterpreteerd als dekzand dat tot de Formatie van Boxtel gerekend kan worden. De verstoring reikt bij de meeste boringen tot een diepte van ca. 60 tot 80 cm beneden maaiveld.14 12 Stiboka 1972, p. 87‐90.
13 B. Debunne en N. Krekelbergh, 2004 14 Rondags, 2007 15 van 40 AA230027.R01v2.0.ARG512 Afbeelding 4: Uitsnede bodemkaart van Nederland. Bron: Bodemkaart van Nederland. Grondwater Bij het bepalen van het grondwaterregime van de bodem wordt gewerkt met grondwatertrappen (zie tabel 1). Deze trappen geven een klassenindeling weer van ten eerste de verschillende grondwaterstanden naar diepte en ten tweede de seizoensvariatie in de grondwaterstanden. De trappen worden vastgesteld op een schaal van I tot VII (van respectievelijk extreem nat tot extreem droog). Gebiedsdelen met een goede ontwatering (Grondwatertrap VI en VII) zijn zeer geschikt voor landbouw en vormden mede daarom, met name in het verleden een aantrekkelijk vestigingsgebied. In droge bodems wordt onverbrand organisch materiaal slecht bewaard gebleven als gevolg van oxidatie. Anorganische resten en verbande organische resten kunnen wel goed geconserveerd zijn gebleven. In gebieden met een hoge grondwaterstand kunnen daarentegen organische archeologische resten wel goed geconserveerd worden aangetroffen. Voor het plangebied zijn op de bodemkaart van Nederland grondwatertrappen VI en VII aangegeven. Tabel 1: Grondwatertrappen.
Grondwatertrap I II III IV V VI VII VIII GHG in cm beneden maaiveld ‐ ‐ <40 >40 <40 40‐80 >80 >140 GLG in cm beneden maaiveld <50 50‐80 80‐120 80‐120 >120 >120 >120 >160 2.5.3 Actueel Hoogtebestand Op afbeelding 5 is het AHN4 afgebeeld in zogenaamd maaiveld perspectief (Dynamische opmaak). Op deze uitsnede is te zien dat het noordelijke deel van het plangebied op een relatief hooggelegen dekzandrug ligt en de rest van het plangebied zich op lager gelegen dekzandwelvingen bevindt. Binnen het plangebied bevinden
16 van 40 AA230027.R01v2.0.ARG512 zich enkele storthopen, die het gevolg zijn van het gebruik van het terrein als gemeentewerf en de ophoping van groenafval en grofvuil. De hoogte van het maaiveld varieert: in het zuidoosten bedraagt deze circa 31,81 m + NAP en in het noordwesten is deze ongeveer 32,61 m + NAP. Ter plaatse van de storthopen bedraagt het maaiveld circa 33,79‐35,24 m + NAP. Afbeelding 5: Uitsnede Actueel Hoogtebestand Nederland. Bron: ArcGIS. 2.5.4 Interpretatie archeologie Het plangebied maakt deel uit van het Brabantse dekzandgebied dat gefaseerd tussen 73.000 en 12.500 jaar geleden is ontstaan. In de top van het dekzand is een hoge zwarte enkeerdgrond ontstaan. Mogelijk aanwezige archeologische resten kunnen worden aangetroffen vanaf het maaiveld. Deze resten zullen bestaan uit losse vondsten die niet in situ liggen. Vanaf 30 cm (onder de bouwvoor) kunnen archeologische resten worden aangetroffen welke dateren van na het ontstaan van het plaggendek (denk hierbij onder andere aan sporen daterend uit WO2).
Archeologische sporen ouder dan het ontstaan van het plaggendek (vanaf het Mesolithicum) worden vanaf de top van de B‐horizont verwacht, onderkant van het plaggendek. Op grond van de bodemkaart is dat op circa 55 cm ‐ mv. Door inspoeling zullen sporen in de B‐horizont naar verwachting vervaagd zijn en daardoor niet tot niet goed zichtbaar. Een goed sporenniveau is dan waarschijnlijk pas zichtbaar vanaf de C‐horizont die op 70 cm ‐mv wordt verwacht. Indien archeologische sporen ouder dan het ontstaan van het plaggendek voorkomen zullen deze naar verwachting goed bewaard zijn gebleven. Door het plaggendek zijn deze beschermd tegen de moderne bodembewerking, behoudens bij diepere grondbewerking zoals aspergeteelt en diepploegen. Aan de basis van het dekzandpakket kunnen resten uit het Paleolithicum voorkomen.
17 van 40 AA230027.R01v2.0.ARG512 2.6 Historische situatie en mogelijke verstoringen Het beschrijven van de historische situatie dient meerdere doelen. Er wordt archeologisch inhoudelijk gekeken of eventueel sprake is van historische bebouwing, mogelijke vaarwegen en/of subrecent gebruik, waarbij vastgesteld moet worden of sprake is van verstoringen (bijvoorbeeld ontgrondingen, stortingen en verhardingen).15 2.6.1 Bewoningsgeschiedenis De oudste menselijke activiteiten in Nederland dateren uit het (Midden‐)Paleolithicum. In het Paleolithicum, Mesolithicum en het Neolithicum (deels) leefden de bewoners van jagen/verzamelen en visvangst. De jager‐ verzamelaars trokken door het landschap met name achter het wild aan. Vanuit grotere basiskampen werden jachtexpedities opgezet waarbij de jagers langere tijd onderweg waren en tijdelijke kleine kampen inrichten waar ze een beperkt aantal dagen verbleven, zogenaamde extractiekampen. Archeologisch onderzoek heeft aangetoond dat deze kampen voornamelijk worden aangetroffen in de omgeving van water op overgang van hoog en droog naar laag en nat, de zogenaamde gradiënt situaties. In de omgeving van water was namelijk de grootste kans op het aantreffen van wild, kon eventueel worden gevist en konden vruchten worden verzameld
(met name hazelaars gedijen goed in deze omgeving). Tevens voorzag het water aan de drinkwater behoefte. De meeste kans op het aantreffen van nederzettingen uit de steentijd is dan ook in de buurt van water. In de gemeente Nederweert zijn tijdens de grootschalige opgravingen aan het Rosveld ook enkele vuurstenen werktuigen uit het Midden‐Paleolithicum aangetroffen in het Oud Dekzand. Dit is opvallend want dit dekzand is later afgezet dan de ouderdom van de werktuigen. Vermoedelijk zijn deze bij het graven van bijvoorbeeld waterkuilen uit dieper gelegen sedimenten omhoog gekomen. Ook in het laat‐paleolithicum werd deze omgeving bezocht (noordzijde Nederweert). De Mesolithische vindplaatsen bevinden zich allemaal aan de westzijde van de gemeente nabij het Weerterbosch.
Landbouw en daarmee het neolithicum begon in Nederland ongeveer 5300 voor Chr. op de Zuid‐Limburgse lössgronden. De zandgronden meer naar het noorden werden pas in het laat‐neolithicum gebruikt als landbouwgronden. Tot deze tijd bestonden zowel het jagen‐verzamelen als de landbouw naast elkaar. Door de introductie van de landbouw werden de woonplaatsen meer sedentair en ging de mens de natuur naar zijn hand zetten. De boeren bewerkten kleine akkers te midden van uitgestrekte bossen, wanneer deze akkers waren uitgeput werden nieuwe akkers aangelegd en de boerderijen verplaatst. Voor deze regio waren zeker vanaf het Midden‐Neolithicum boeren aanwezig van de Michelsbergcultuur. Op het Rosveld zijn hiervan enkele artefacten aangetroffen. Op grotere afstand van het plangebied zijn ook kampementen van jager‐verzamelaars aangetroffen uit deze periode.
In de Bronstijd werd het areaal landbouwgrond uitgebreid waardoor een grote druk kwam te staan op de eiken‐berkenbossen. De introductie van metalen werktuigen maakte het mogelijk om de landbouw meer intensief te gaan bedrijven. De Bronstijd was in Zuid‐Nederland lange tijd slecht vertegenwoordigd. Met de opgravingen in Son‐Ekkersrijt (nabij Eindhoven) werd de kennis plots met 28 huisplattegronden en een groot aantal bijgebouwen uitgebreid. Grafheuvels uit deze periode zijn bekend maar vooral bewaard op plaatsen waar ze niet geëgaliseerd zijn. In de bronstijd deponeerde men ook opzettelijk bepaalde voorwerpen (rituele deposities) vermoedelijk met een spirituele achtergrond. Dit gebeurde over het algemeen in de nattere, gebieden zoals moerassen. In deze regio is een groot aantal vindplaatsen bekend uit de periode late bronstijd tot en met de Late IJzertijd. Deze vindplaatsen zijn zowel bekend op het hoger gelegen dekzandeiland, als op de lagere heide gebieden er 15 KNA versie 4.1, Protocol 2004 18 van 40 AA230027.R01v2.0.ARG512 omheen. Alle landschappelijke delen werden gebruikt. Tijdens grootschalige opgravingen aan het Rosveld zijn bewoningsporen uit de Late Bronstijd aangetroffen.
In de IJzertijd nam het eiken‐berkenbos sterk af en veengroei in de lagere delen nam sterk toe. In deze periode was de bewoning in Zuid‐Nederland zeer verspreid en ontstond een ander landbouwsysteem: de Celtic Fields, kleine, ongeveer vierkante percelen die door wallen waren omgeven. De Vroege IJzertijd staat bekend om de uitgestrekte urnenvelden. In de Midden‐ en Late IJzertijd werden deze verlaten en maakte men gebruik van kleinere grafvelden. Binnen de gemeentegrenzen zijn meerdere urnenvelden bekend, waarvan Weert‐Boshoverheide de bekendste is aangezien het de grootste is in Noordwest‐Europa. Ook in Nederweert‐Rosveld en Nederweert‐Eind‐Houtsberg was een urnenveld aanwezig. Sporen van huisplattegronden uit de Vroege‐ en Midden IJzertijd ontbreken maar dit is karakteristiek voor de regio. Kuilen en spiekers uit deze tijd zijn wel aangetroffen.
Met de komst van de Romeinen vond een ingrijpende verandering in de samenleving plaats. De belangrijkste economische ontwikkeling was de introductie van villa’s: grote agrarische bedrijven (50‐100 ha). Sommige villa’s ontwikkelden zich uit omheinde inheemse nederzettingen. Het grootste deel van de bevolking bleef wonen in traditionele boerderijen en was meer gericht op zelfvoorziening. De omvang van nederzettingen zal net als later hebben gevarieerd van een enkele boerderij tot een dorp. Vanaf de eerste eeuw na Chr. lijkt zich echter een concentratie van de bevolking in grotere nederzettingen te hebben voorgedaan. Buiten de woonkernen, vaak aan wegen, lagen de begraafplaatsen. De meeste villa’s zijn gevonden in een smalle strook aan weerszijden van de Maas. De grotere nederzettingen waren met elkaar verbonden door brede rechte wegen van waaruit lokale wegen richting de villa’s leiden. Een aantal plaatsen in Limburg zijn nog terug te voeren tot de Romeinse tijd. Het vertrek van de Romeinen in het begin van de 5e eeuw leidde tot een economische instorting die een eind maakte aan de villa’s. Op het Rosveld zijn een nederzetting (19 huisplattegronden, diverse bijgebouwen en waterputten) en verschillende begravingen aangetroffen.
Met het vertrek van de legioenen lijkt ook een belangrijk deel van de inheemse bevolking naar zuidelijker streken te zijn geëmigreerd waarmee de bevolkingsomvang in het huidige Nederland rond de 5e en 6e eeuw een dieptepunt bereikte. Pollenanalytische gegevens wijzen op een verlaten cultuurlandschap en uitbreiding van bossen. Uit deze periode zijn maar weinig nederzettingen en grafvelden ontdekt. In de Merovingische tijd begon een langzaam herstel. De bevolking groeide weer, nederzettingen en cultuurland werden uitgebreid. Kenmerkend voor de Vroege Middeleeuwen is de grote dynamiek van het nederzettingspatroon, met nederzettingen die regelmatig werden verplaatst. Net als in de Romeinse tijd waren nederzettingen en begraafplaatsen ruimtelijk gescheiden. Vanaf de Karolingische periode lijkt de grootste dynamiek voorbij en kregen nederzettingen een vaste locatie.
Van de Vroegmiddeleeuwse landbouw in Midden‐ en Noord‐Limburg is vrijwel niets bekend. Verondersteld wordt dat er net als in Zuid‐Limburg sprake was van het domaniale stelsel: een bedrijfstype waarbij het land van grootgrondbezitters werd bewerkt door onvrijen (horigen) die in ruil voor hun arbeid een stuk land kregen waarmee ze in hun onderhoud konden voorzien. Het stelsel was gebaseerd op betaling in natura. Met name door het grootgrondbezit wordt het ontstaan van de dorpen verklaard, die ontstonden in de directe omgeving van grondheerlijke centra. Ook kerkstichtingen zullen stimulerend hebben gewerkt op de dorpsvorming. In de 8e tot de 10e eeuw lijken de nederzettingen een vaste locatie te hebben gekregen en ontstonden mogelijk ook de eerste grotere agrarische dorpen en de velden.16 De grondslagen voor het huidige cultuurlandschap zijn dan 16 Er is sprake van een veld wanneer aan de volgende drie essentiële kenmerken wordt voldaan: 1; er zijn verschillende eigenaren en/of gebruikers, 2; visuele openheid en 3; het gebruik van bouwland met de nadruk op graanteelt. 19 van 40 AA230027.R01v2.0.ARG512 ook in de Vroege Middeleeuwen gelegd.17 Vindplaatsen uit deze periode bevinden zich op het dekzandeiland, tussen Weert en Nederweert.
De Volle en Late Middeleeuwen (1000‐1500) zijn van groot belang geweest voor het cultuurlandschap. In de grote ontginningsperiode van de 10e tot het begin van de 14e eeuw, als gevolg van de toename van de bevolkingsomvang, werd de basis gelegd voor een belangrijk deel van het huidige cultuurlandschap. Tussen de 10e eeuw en het begin van de 14e eeuw groeide het aantal nederzettingen als ook het cultuurland. Ook ontstonden in deze periode de meeste steden. De toenemende ontginningen leidden tot een sterke inkrimping van de weidegronden waardoor een tekort ontstond aan weidegronden. Als gevolg werden de moerasbossen in de beekdalen omgezet in graslanden. De moerasbossen werden gekapt en ontwateringssloten werden gegraven. In de tweede helft van de 14e eeuw namen de ontginningen af ten gevolge van een bevolkingsdaling.
In de 15e eeuw volgen dan weer nieuwe, minder grootschalige ontginningen. Vanaf deze tijd ging men de minder gunstige gronden ontginnen. De bewoning verplaatst zich in de loop van de Middeleeuwen naar de lagere delen van het landschap. Na de 13e eeuw vindt bewoning in Zuid‐Nederland, in tegenstelling tot voorgaande perioden niet meer plaats op de hoger gelegen vruchtbare delen. Op het dekzandeiland van Weert‐Nederweert zijn geen beken aanwezig waardoor gehuchten vanaf de Late Middeleeuwen niet aan de rand van een beekdal liggen maar juist op de laaggelegen terreinen tussen de zandkoppen.18 Uit deze periode zijn in de nabijheid van het verschillende vindplaatsen bekend. Aan het Rosveld zijn verschillende bootvormige huisplattegronden met bijgebouwen opgegraven.
De Nieuwe tijd (vanaf 1500 na Chr.) was een dynamische periode waarin de bevolking groeide, het aantal nederzettingen als ook het cultuurlandschap werd uitgebreid en het bodemgebruik veranderde. Hierdoor heeft het cultuurlandschap op veel plaatsen een grote dynamiek gekend waarbij bijvoorbeeld nederzettingsvormen, kavelvormen en opgaande begroeiing in de loop der tijd ingrijpend kunnen zijn veranderd. De lagere delen van het landschap werden nu ook sterk beïnvloed door de mens: elzenbossen werden ontgonnen ten behoeve van weidegronden en veen werd gestoken ten behoeve van turfwinning. Binnen de gemeente zijn meerdere vindplaatsen uit deze periode bekend. Opvallend is de grote hoeveelheid schansen die binnen de gemeente is aangetroffen: dit zijn vluchtplaatsen waar mens en vee zich voor plunderende bendes kon terugtrekken. Ze dateren met name uit de periode van de Tachtigjarige Oorlog.
In de Tweede Wereldoorlog liep de Peelraamstelling door Weert en Nederweert via Meijel naar het noorden, deze stelling overlapt met het uiterst noordwestelijke deel van het plangebied.19 Uit het verliesregister zijn geen meldingen bekend van neergestorte vliegtuigen in de directe nabijheid van het plangebied.20 2.6.2 Historische ontwikkeling plangebied Volgens de Cultuurhistorische Waardenkaart Provincie Limburg21 zijn over het plangebied de volgende gegevens bekend: Daarnaast was het plangebied in het verleden in gebruik als bouwland en cultuurlandschap met enkeerdgronden. Op het kadastrale minuutplan (1832‐1845; afb. 6) is het plangebied vrijwel geheel onbebouwd en in gebruik als bouw‐ en weiland. Langs zuidwestelijke zijde grenst het plangebied aan oude bebouwing, op historische kaarten vanaf 1850 lijkt deze bebouwing mogelijk binnen de begrenzing van het plangebied te vallen. 17 Renes, 1999. 18 Verhoeven et al., 2005. 19 www.ikme.nl 20 Auwerda, 2008. 21 https://portal.prvlimburg.nl/viewer/app/default 20 van 40 AA230027.R01v2.0.ARG512 Afbeelding 6: Uitsnede kadastraal minuutplan. Bron: Beeldbank RCE.
Vanaf 1899 wordt op historisch kaartmateriaal een gebouw in het zuidelijke deel van het plangebied gekarteerd, aan de noordzijde van de Budschop (afb. 7). In de hierop volgende jaren verandert weinig binnen het plangebied. Aan het begin van de jaren ’70 wordt een van de twee gebouwen in/grenzend aan het zuidwestelijke deel van het plangebied gesloopt. De huidige bebouwing in het plangebied wordt vanaf het begin van de jaren ’80 op topografische kaarten gekarteerd (bouwjaar volgens BAG‐register is 1973), het resterende gebouw in/grenzend aan het zuidwestelijke deel van het plangebied is op deze kaarten ook gesloopt en heeft plaats gemaakt voor nieuwe bebouwing (afb. 7). In 1999 zijn in het centraal‐noordelijke deel van het plangebied twee bijgebouwen gerealiseerd (afb. 7), waarvan het linker gebouw in 2001 weer gesloopt is en het rechter gebouw vanaf 2004 uitgebreid lijkt te zijn in oostelijke richting. Dit gebouw is tot op heden aanwezig in het plangebied. Vanaf 2016 worden de woonwagens in het plangebied afgebeeld op de topografische kaarten.
21 van 40 AA230027.R01v2.0.ARG512 Afbeelding 7: Uitsneden topografische kaarten 1899, 1970, 1980 en 1999. Bron: TopoTijdreis. Bestudering van de historische kaarten heeft uitgewezen dat het plangebied in het verleden voor zover bekend in gebruik is geweest als bouw‐ en hooiland. In de zuidwestelijke hoek van het plangebied heeft (deels) historische bebouwing gestaan die gedurende de tweede helft van de 20e eeuw gesloopt is. In het zuidelijke deel van het plangebied heeft daarnaast bebouwing gestaan die aan het begin van de jaren ‘80 plaats heeft gemaakt voor de huidige bebouwing aan de Gutjesweg 2. In het centraal‐noordelijke deel van het plangebied werden aan het einde van de 20e eeuw twee bijgebouwen gerealiseerd, waarvan één relatief snel weer gesloopt is en het ander uitgebouwd en tot op heden aanwezig is binnen het plangebied. 2.6.3 Mogelijke verstoringen Uit de hierboven vermelde bronnen zijn geen aanwijzingen voor grootschalige verstoringen naar voren gekomen. In het gebied zijn diverse kabels en leidingen bekend.22 Het betreffen hoofdzakelijk huisaansluitingen langs de Gutjesweg en Gutjeszijweg. Als gevolg van de bouw en sloop van diverse gebouwen zal de bodem 22 KLIC‐melding 23G0448896
22 van 40 AA230027.R01v2.0.ARG512 plaatselijk eveneens verstoord zijn. Bij het bodemloket zijn geen aanwijzingen voor verstorende saneringen bekend.23 2.6.4 Ondergrondse bouwhistorische gegevens Voor de uitkomst van het bureauonderzoek en de bepaling van het (eventuele) vervolg van het voortraject (inventariserend veldonderzoek), is het van belang de bekende archeologische waarden en ondergrondse bouwhistorische waarden (al dan niet volledig onderzocht) te beschrijven. Hiertoe is de Atlas Leefomgeving geraadpleegd.24 Hierbij zijn geen aanvullende gegevens verzameld.
2.7 Bekende archeologische waarden Voor de uitkomst van het bureauonderzoek is het van belang de bekende archeologische waarden te beschrijven. Kennis daaromtrent bepaalt mede de onderzoeksstrategie van vervolgactiviteiten.25 2.7.1 Archeologische monumentenkaart De AMK is een digitaal bestand van alle bekende behoudenswaardige archeologische terreinen in Nederland dat door de RCE in samenwerking met de desbetreffende provincie is opgesteld. Sinds 2014 is dit een statische kaart die niet meer wordt bijgewerkt. Op de kaart staan terreinen met archeologische status aangegeven. De kaart baseert zich op gegevens uit ARCHIS. Statustoekenning vindt plaats nadat het terrein is getoetst aan een aantal door de RCE gehanteerde criteria (kwaliteit, zeldzaamheid en contextwaarde). Het plangebied maakt deel uit van twee AMK‐terreinen. In de directe omgeving van het plangebied bevinden zich aanvullend nog twee AMK‐terreinen (afb. 8; tab. 2). Tabel 2: Overzicht AMK‐terreinen. AMK nr. Afstand t.o.v. plangebied [m] Datering Status monument en omschrijving 16664 285 m ten N LME‐NT Terrein van hoge archeologische waarde. Het betreft de oude bebouwing van Nieuw‐ en Winnerstraat, hier worden bewoningssporen uit de Late Middeleeuwen tot en met Nieuwe tijd verwacht.
16662 305 m ten NO LME‐NT Terrein van hoge archeologische waarde. Het betreft de oude bebouwing van Klaarstraat, hier worden bewoningssporen uit de Late Middeleeuwen tot en met Nieuwe tijd verwacht. 16666 0 m LME‐NT Terrein van hoge archeologische waarde. Het betreft de oude bebouwing van Kreyel, hier worden bewoningssporen uit de Late Middeleeuwen tot en met Nieuwe tijd verwacht. 16644 0 m LME‐NT Terrein van hoge archeologische waarde. Het betreft de oude dorpskern van Nederweert, hier worden bewoningssporen uit de Late Middeleeuwen tot en met Nieuwe tijd verwacht. 2.7.2 ARCHIS Vondstlocaties ARCHIS is het geautomatiseerde Archeologisch Informatiesysteem voor Nederland. Het bestaat uit een databank waarin allerlei gegevens over archeologische vindplaatsen en terreinen in Nederland zijn opgeslagen, daterend van de Prehistorie tot de Nieuwe Tijd. In ARCHIS staat geen vondstlocatie geregistreerd binnen de begrenzing van het plangebied. 23 www.bodemloket.nl 24 www.atlasleefomgeving.nl 25 KNA versie 4.1, Protocol 4002 23 van 40 AA230027.R01v2.0.ARG512 Uit de directe omgeving van het plangebied (binnen een straal van 500 m) zijn twee vondstlocaties bekend (afb. 8; tab. 3). Tabel 3: Overzicht ARCHIS‐vondstlocaties. Zaakidentificatie nr. Afstand t.o.v.
plangebied [m] Datering Aard van de melding 2154976100 285 m ten N IJZ‐ME Tijdens een proefsleuvenonderzoek uitgevoerd door ADC in 2007 aan het Merenveld Winnerstraat, Ospelseweg en Kanaaldijk werden resten van een bootvormige huisplattegrond uit de (Volle) Middeleeuwen aangetroffen. Daarnaast werden twee greppels uit de IJzertijd aangetroffen. Er werd aanbevolen de resten in situ te behouden, indien dit niet mogelijk blijkt te zijn dienen de resten ex situ opgegraven te worden. 2379995100 240 m ten N Opgraving Merenveld uitgevoerd door Archol in 2012. Tijdens de opgraving zijn enkele prehistorische sporen aangetroffen die op basis van vondstmateriaal in de Vroege IJzertijd gedateerd zijn. Daarnaast zijn twee plattegronden uit de Volle Middeleeuwen (10e‐11e eeuw) aangetroffen, het betreffen twee bijgebouwen, waarvan één bootvormige plattegrond. Rondom de plattegronden werden geen hoofdgebouw of waterput gevonden. 2.7.3 Onderzoeksmeldingen In de directe omgeving van het plangebied zijn acht onderzoeksmeldingen bekend (afb. 8; tab. 4). Tabel 4: Overzicht onderzoeksmeldingen. Zaakidentificatie nr. Afstand t.o.v. plangebied [m] Uitvoerder + jaar Aard en resultaten van het onderzoek 2426009100 0 m ArchAeO (2010) Bureauonderzoek t.b.v. opstellen Nota Archeologiebeleid gemeenten Weert & Nederweert.
2122226100 30 m ten N Oranjewoud BV (2006) Bureau‐ en booronderzoek Winnerstraat te Nederweert. Op basis van het bureauonderzoek werd vastgesteld dat binnen het plangebied een grote kans was op het aantreffen op archeologie vanaf het Laat‐Paleolithicum. Op basis van het veldonderzoek bleek de bodem ter plaatse van het zwembad sterk vergraven te zijn. Ter plaatse van het akkerperceel werden echter aardewerkfragmenten aangetroffen uit de Volle Middeleeuwen, in combinatie met een onder het plaggendek aanwezige oude akkerlaag. Op basis van deze bevindingen werd vervolgonderzoek in de vorm van proefsleuven aanbevolen. 2140321100 0 m BILAN (2004) Bureau‐ en booronderzoek Budschop en Gutjesweg te Nederweert. Voor het plangebied gold een hoge archeologische verwachting. Uit het booronderzoek bleek de bodem in de plangebieden afgetopt te zijn en tot grote diepte verstoord te zijn. Er werd geen vervolgonderzoek aanbevolen. 2140338100 13 m ten O BILAN (2004) Bureau‐ en booronderzoek Budschop en Gutjesweg te Nederweert. Voor het plangebied gold een hoge archeologische verwachting. Uit het booronderzoek bleek de bodem in de plangebieden afgetopt te zijn en tot grote diepte verstoord te zijn. Er werd geen vervolgonderzoek aanbevolen. 2154976100 158 m ten N ADC (2007) Proefsleuvenonderzoek Merenveld te Nederweert. Zien ZIN 2154976100, tabel 3 voor aanvullende informatie.
2166697100 80 m ten O Synthegra (2007) Bureau‐ en karterend booronderzoek te Budschop. De natuurlijke bodem bleek tot 30‐50 cm ‐mv verstoord te zijn, er werden geen archeologische indicatoren 24 van 40 AA230027.R01v2.0.ARG512 Zaakidentificatie nr. Afstand t.o.v. plangebied [m] Uitvoerder + jaar Aard en resultaten van het onderzoek aangetroffen. Op basis hiervan werd geen vervolgonderzoek aanbevolen. 2379995100 163 m ten NW Archol (2012) Opgraving Merenveld te Nederweert. Zie ZIN 2379995100, tabel 3 voor aanvullende informatie. 5126614100 378 m ten W Geonius (2021) Bureau‐ en booronderzoek N275/N266 te Nederweert. Deelgebied 7 ligt op relatief korte afstand van onderhavig plangebied. Voor dit deelgebied is geen vervolgonderzoek aanbevolen. Afbeelding 8: Overzicht AMK‐terreinen, onderzoeksmeldingen en ARCHIS‐vondstlocaties. Bron: ARCHIS 3. 2.7.4 Gemeentelijke beleidskaart Op de gemeentelijke beleidskaart heeft het plangebied deels een hoge verwachtingswaarde, deels een middelhoge verwachtingswaarde en ligt het plangebied deels in een gebied van archeologische waarde. Voor deze beleidscategorieën geldt dat archeologisch onderzoek noodzakelijk is bij ingrepen dieper dan 40 cm ‐mv en een oppervlakte groter dan respectievelijk 250 m2, 2.500 m2 en 250 m2.
25 van 40 AA230027.R01v2.0.ARG512 Afbeelding 9: Uitsnede archeologische beleidskaart gemeente Nederweert. Bron: Kortlang & Van der Weele, 2017. 2.7.5 Provinciaal aandachtsgebied Eiland van Weert Het plangebied grenst aan en valt deels binnen het provinciaal aandachtsgebied Eiland van Weert (Weert‐ Noord). De Provincie Limburg heeft in maart 2008 besloten haar verantwoordelijkheid voor archeologie te gaan beperken tot waarden van provinciaal belang. Daartoe heeft ze een aantal zogenaamde archeologische aandachtsgebieden aangewezen. Dit zijn representatieve en relatief gave delen van de verschillende Limburgse cultuurlandschappen met een groot potentieel aan archeologische waarden. De Provincie wil zich inzetten voor het behoud en onderzoek van archeologische waarden in deze gebieden. Het betreft zes soorten gebieden, verspreid over zestien verschillende gemeenten. Eén van die gebieden betreft het Provinciaal Archeologisch Aandachtsgebied ‘Eiland van Weert’ (dekzandeiland van Weert‐Nederweert). Het uitgangspunt hierbij is niet de bescherming van het gehele aandachtsgebied. Het is immers niet van te voren bekend welke waarden aanwezig zijn en waar de vindplaatsen exact liggen. Basisprincipe voor het beleid is een hoge kwaliteit
van het archeologisch onderzoek. Daarmee wordt impliciet gevolg gegeven aan de intentie van de Wet op de Archeologische Monumentenzorg, namelijk een betere bescherming van archeologische waarden door onderzoek in een vroegtijdig stadium. Door het archeologisch onderzoek in Limburg te concentreren in aandachtsgebieden kan de kwaliteit en het rendement van het onderzoek verbeterd worden en kunnen verkeerde keuzes worden voorkomen. De Provincie kan dit onderzoek coördineren. Enkele gebieden die als aandachtsgebied worden aangewezen zijn gebieden waar voor de provincie belangrijke ontwikkelingen zijn gepland. Door hier de regie naar de Provincie toe te trekken, kunnen eigen keuzes worden gemaakt over tijdpad (vroeg in het traject), omvang van het onderzoek, kosten, alternatieve locaties e.d. Tevens kan door het aanwijzen van provinciale aandachtsgebieden samenhang worden gebracht in het onderzoek dat in deze gebieden zal worden uitgevoerd. Op provinciaal
26 van 40 AA230027.R01v2.0.ARG512 niveau kan sturing worden gegeven aan het onderzoek van thema’s en perioden die in de verschillende archeologische aandachtsgebieden bij uitstek kunnen worden bestudeerd. Het provinciaal aandachtsgebied Eiland van Weert is aangewezen omdat de aard, datering en dichtheid van archeologische resten en de onderzoeksintensiteit de microregio Weert‐Nederweert tot een van de archeologisch meest interessante gebieden van Zuid‐Nederland maken. De Archeologische Monumentencommissie van de RACM (tegenwoordig RCE) heeft daarom op 21 juni 2005 vastgesteld dat de archeologische microregio Weert‐Nederweert van nationaal belang is. De Provincie deelt die mening en wil zich samen met de gemeenten en de RACM inzetten voor het behoud en onderzoek van archeologische waarden in deze microregio. Om invulling te geven aan het belang dat de Provincie aan dit gebied hecht, wordt het gehele oude bouwlandcomplex als een provinciaal aandachtsgebied aangewezen. De inzet van de Provincie Limburg zal complementair zijn aan die van beide gemeenten en de RACM.
Omdat niet alle vindplaatsen even belangrijk zijn en niet alle waardevolle vindplaatsen behouden kunnen blijven, zullen in het gehele archeologische onderzoekstraject keuzes gemaakt moeten worden. Ruimtelijke ontwikkelingen kunnen dus wel plaatsvinden in de geselecteerde gebieden, maar alleen als er in een vroegtijdig stadium adequaat archeologisch onderzoek wordt verricht. Er worden immers waarden verwacht die van provinciaal belang zijn. De te hanteren ondergrenzen en onderzoeksmethoden voor archeologisch onderzoek zijn verantwoord in hoofdstuk 8 en 9 van het Archeologisch Selectiedocument; Provinciale Archeologische Aandachtsgebieden. In 2014 zijn de archeologische aandachtsgebieden verankerd in het Provinciaal Omgevingsplan Limburg (POL).
2.8 Gespecificeerde verwachting Op basis van de, in de vorige stappen, verworven informatie over de huidige situatie, de aardwetenschappelijke en historische situatie en de bekende archeologische en ondergrondse bouwhistorische waarden, vindt een proces plaats van analyse en interpretatie t.b.v. het opstellen van een gespecificeerde verwachting. Hiertoe is achtergrondkennis vereist van de landschapsontwikkeling en de geschiedenis van de archeo‐regio. Om tot een juiste keuze van de onderzoeksmethode van het inventariserend veldonderzoek te komen zijn, voor zover mogelijk, de volgende eigenschappen aangegeven: datering; minimaal in hoofdperioden (zoals Paleolithicum, Mesolithicum, etc.); complextype (zoals nederzetting, grafveld, akkerlaag etc.); omvang; diepteligging (ook zichtbaar/niet‐zichtbaar); locatie (met eventueel aanduiding in welk deelgebied); uiterlijke kenmerken (artefacten en type indicatoren); mogelijke verstoringen.26 Op basis van de hiervoor beschreven landschappelijk, archeologische en historische informatie is het mogelijk een archeologische verwachting op te stellen. Op grond van het gebruik van het landschap door de mens kan er een tweedeling worden gemaakt in jagers‐verzamelaars (Paleo‐ en Mesolithicum) enerzijds en landbouwers
(Neolithicum, Bronstijd, IJzertijd, Romeinse tijd, Middeleeuwen en Nieuwe tijd) anderzijds. De gespecificeerde verwachting is hierop afgestemd. 26 KNA versie 4.1, Protocol 4002 27 van 40 AA230027.R01v2.0.ARG512 Jager‐verzamelaars Jager‐verzamelaars trokken door het landschap en verbleven tijdelijk op een verblijfplaats. Vanuit grotere basiskampen werden jachtexpedities opgezet waarbij de jagers langere tijd onderweg waren en tijdelijke kleine kampen inrichtten waar ze een beperkt aantal dagen verbleven, zogenaamde extractiekampen. De grootste kans voor het aantreffen van jachtbuit was in de buurt van water. Tevens konden hier veel vruchten worden aangetroffen. Zowel basiskampen als extractiekampen waren dan ook geconcentreerd in de buurt van water. De oudste bewoningsresten zijn dan ook te verwachten in de buurt van water, op de overgang van hoog en droog naar laag en nat, de zogenaamde gradiëntsituatie.
Het plangebied ligt deels op een dekzandrug en deels op dekzandwelvingen, er zijn bij uitvoering van het bureauonderzoek geen aanwijzingen aangetroffen voor de aanwezigheid van oppervlaktewater in de directe nabijheid van het plangebied. Dekzandruggen worden over het algemeen als aantrekkelijke vestigingslocaties voor jager‐verzamelaars gezien, echter zal het plangebied door het ontbreken van oppervlaktewater en dus een gradiëntsituatie een minder geschikte locatie voor jager‐verzamelaars zijn geweest. In de directe omgeving van het plangebied zijn ook geen vindplaatsen bekend uit de perioden Laat‐Paleolithicum en Mesolithicum. Bewoningssporen van jager‐verzamelaars zijn echter slecht op te sporen. Het zijn over het algemeen relatief ondiepe sporen, die door ploegwerkzaamheden verstoord kunnen worden. Door de verwachte aanwezigheid van een esdek binnen het plangebied, kunnen vindplaatsen van jager‐verzamelaars echter goed bewaard zijn gebleven. Complextype: Nederzettingsresten kunnen aangetroffen worden in het plangebied. Naar verwachting zullen deze voorkomen op de hoger gelegen dekzandrug (noordelijke deel van het plangebied). Omvang: Onbekend. De omvang van locaties waar deze kortstondige activiteiten zullen hebben plaatsgevonden zullen beperkt zijn.
Diepteligging: Op basis van het hier voorkomende bodemtype (hoge zwarte enkeergronden) kunnen archeologische vondsten aangetroffen worden onder de Aan‐horizont. Locatie: Onbekend. Naar verwachting zullen eventuele vindplaatsen zich op de hoger gelegen dekzandrug bevinden (noordelijke deel van het plangebied). Uiterlijke kenmerken: Vindplaatsen uit deze periode kenmerken zich voornamelijk door een strooiing van vuursteen. Het is echter niet uitgesloten dat ook grondsporen (haardkuilen) kunnen worden aangetroffen. Mogelijke verstoringen: Om zoveel mogelijk informatie uit de vuursteenvindplaats te krijgen, is het van belang dat de interne structuur van de vindplaats (de verticale en horizontale spreiding) zo min mogelijk is verstoord. Volgens de verzamelde gegevens is het plangebied voor zover bekend in gebruik geweest als bouw‐ en weiland. In het zuidwestelijke, zuidelijke en centraal‐noordelijke deel van het plangebied heeft bebouwing gestaan, waardoor plaatselijk diepe verstoringen voor kunnen komen. Specifieke verwachting jager‐verzamelaars: middelhoge verwachting.
Landbouwers Landbouw vond in Limburg plaats vanaf het neolithicum. Uit pollenanalytisch onderzoek is gebleken dat vanaf het begin van de bronstijd een sterke ontbossing heeft plaatsgevonden wat wijst op een toename van het cultuurland. Deze ontwikkeling heeft zich voortgezet in de ijzertijd en Romeinse tijd. Vanaf het laatste kwart van de derde eeuw neemt de bevolkingsomvang af. De meest vroeg middeleeuwse nederzettingen liggen op de dekzandruggen, op de grens van bouw‐ en grasland. Wel kunnen verspreid in het landschap solitaire hoeves voorkomen welke buiten de begrenzing van de bekende nederzettingen hebben gelegen. Tussen 1300 en 1800 werd de bevolkingsgroei voornamelijk opgevangen door uitbreiding van de bestaande kernen. Na 1800 nam de omvang van de steden toe. 28 van 40 AA230027.R01v2.0.ARG512 De eerste landbouwers legden hun akkers waarschijnlijk alleen aan op hoge en goed ontwaterde gronden. Door middel van plaggenmest werden de akkers bemest. Op de lager gelegen gebieden liep het vee, dat daar kon grazen en bij het water kon drinken.
Op basis van bekende archeologische waarden in de nabijheid van het plangebied en bevindingen uit eerder uitgevoerd archeologisch onderzoek in de regio kan gesteld worden dat het dekzandeiland van Weert‐ Nederweert een zeer aantrekkelijke vestigingslocatie is geweest vanaf het Neolithicum. Uit deze onderzoeken is naar voren gekomen dat men zich niet alleen op de hoogste delen van het landschap vestigde, maar dat ook de randzones van lager gelegen delen in trek waren. Het plangebied ligt deels op een dekzandrug en deels op dekzandwelvingen, waardoor hier archeologische waarden verwacht kunnen worden. Op basis van vindplaatsen in de directe omgeving van het plangebied en de ligging van het plangebied nabij en in vier historische kernen, kunnen hoofdzakelijk vindplaatsen uit de IJzertijd en Volle Middeleeuwen tot en met Nieuwe tijd verwacht worden. Complextype: nederzettingsresten en/of grafvelden, met name uit de perioden IJzertijd en Volle Middeleeuwen tot en met Nieuwe tijd. Omvang: Onbekend. De omvang van mogelijke nederzettingsresten kan sterk variëren. Diepteligging: Op basis van de verwachte hoge zwarte enkeerdgronden in het plangebied kunnen archeologische waarden uit de Nieuwe tijd vanaf het maaiveld voorkomen en oudere archeologische waarden zullen afgedekt zijn met een Aan‐horizont.
Locatie: Onbekend. Uiterlijke kenmerken: Vindplaatsen (huisplaatsen) uit deze perioden kenmerken zich door een spreiding van aardewerkresten en het voorkomen van grondsporen (paalsporen, afvalkuilen, greppels). Mogelijke verstoringen: Volgens de verzamelde gegevens is het plangebied voor zover bekend in gebruik geweest als bouw‐ en weiland. In het zuidwestelijke, zuidelijke en centraal‐noordelijke deel van het plangebied heeft bebouwing gestaan, waardoor plaatselijk diepe verstoringen voor kunnen komen. Specifieke verwachting landbouwers: hoge archeologische verwachting, met name voor de perioden IJzertijd en Volle Middeleeuwen tot en met Nieuwe tijd.
29 van 40 AA230027.R01v2.0.ARG512 3 Veldonderzoek 3.1 Algemeen Het doel van inventariserend veldonderzoek (IVO) is het aanvullen en toetsen van de gespecificeerde archeologische verwachting, zoals geformuleerd in het bureauonderzoek. Het IVO gebeurt door middel van waarnemingen in het veld, waarbij (extra) informatie wordt verkregen over bekende en/of verwachte archeologische waarden binnen een onderzoeksgebied. Cruciaal voor de uitvoering van een IVO is de keuze voor een bepaalde onderzoeksmethode, waarmee de gespecificeerde archeologische verwachting, zoals gesteld in het bureauonderzoeksrapport, op een correcte wijze getoetst kan worden in het veld. Indien de onderzoeksmethode niet is voorgeschreven, kan het aan de deskundigheid van de uitvoerende instantie overgelaten worden de meest effectieve en efficiënte methode te selecteren. Bij een IVO kan een onderscheid aangebracht worden in een verkennende, karterende en waarderende vorm: Het verkennende IVO heeft tot doel inzicht te krijgen in de vormeenheden van het landschap, voor zover deze van invloed zijn op de locatiekeuze in het verleden. Een eenvoudige terreininspectie, maar ook geo‐archeologisch booronderzoek behoren tot de middelen. Het doel is kansarme zones uit te
sluiten en kansrijke zones te selecteren voor de volgende vormen van onderzoek. Tijdens een karterend IVO wordt het terrein systematisch onderzocht op de aanwezigheid van vondsten en/of sporen. In een waarderend IVO kan het waarnemingsnet verdicht worden om de aard, omvang, datering, gaafheid, conservering en inhoudelijke kwaliteit van de archeologische resten vast te stellen. 27 Het IVO‐O verkennende fase bestond uit een verkennend booronderzoek dat er op was gericht om het aanwezige bodemtype en de intactheid van de bodem vast te stellen. Het uitgevoerde booronderzoek is niet geschikt voor het opsporen van archeologische vindplaatsen. Het booronderzoek is gelijktijdig met een milieukundig booronderzoek uitgevoerd op 20 en 24 juli 2023. Voor het uitvoeren van een verkennend booronderzoek worden in de regel 4 boringen per ha. aangehouden.
Het plangebied heeft een omvang van circa 2,5 ha. In totaal zijn dertien boringen uitgevoerd, daarmee is het aantal boringen ruim dekkend om een goed inzicht te krijgen in de bodemopbouw van het plangebied. De boringen zijn uitgevoerd met een edelman boor met een diameter van 7 cm waarvan één tot een diepte van 50 cm, één tot 60 cm, één tot 120 cm, twee tot 130 cm, drie tot 150 cm, één tot 170 cm, twee tot 200 cm, één tot 210 cm, en één tot 270 cm beneden maaiveld werden uitgevoerd. De boringen die tot 50 en 60 cm ‐mv werden uitgevoerd stuikten op een harde laag (B102 en B118). Vanwege de aanwezige grondwallen in het noordoostelijk deel van het plangebied kon hier slechts één boring worden uitgevoerd. Het boorresidu is geïnspecteerd op de aanwezigheid van archeologische indicatoren echter op basis hiervan kunnen geen conclusies worden getroffen inzake de aan‐ of afwezigheid van een archeologische vindplaats. De boorpunten zijn middels GPS ingemeten.
27 KNA versie 4.1, Protocol 4003 30 van 40 AA230027.R01v2.0.ARG512 3.2 Resultaten 3.2.1 Bodem De bodem in het plangebied bleek als gevolg van aftopping en verstoringen niet meer intact te zijn. Twee van de dertien boringen stuikten op dieptes van respectievelijk 50 en 60 cm ‐ mv, het betroffen boringen 102 en 118. In deze boringen werd de natuurlijke ondergrond niet aangeboord en werden enkel geroerde lagen waargenomen. In de overige boringen werd onder stollagen en/of geroerde lagen enkel nog de C‐horizont, bestaande uit (licht)geel, (licht)geelroestig, geelbruin, lichtgrijs(roestig), roestgeel of licht geelgrijs, matig tot sterk siltig fijn zand. Plaatselijk kwam een spoortje grind of roest voor. De stollagen werden gekenmerkt door sterke bijmenging van baksteen, beton, grind, stenen en asfalt. De geroerde lagen bestonden hoofdzakelijk uit matig stiltig, fijn zand, dat plaatselijk zwak humeus was. De verstoringen varieerden in kleur tussen (licht/donker)grijs(bruin), licht grijsgeel, roestgeel, lichtgeel/grijs(roest), roestbruin of ‐oranje of geelbruin zand, wat erop wijst dat de C‐horizont vermengd is met de bovenliggende geroerde laag. Plaatselijk waren de pakketten donkergrijs(bruin), lichtgrijs, oranje of bruin gevlekt en kwam bijmenging van mangaanconcreties, roest, brokjes
siltig lichtgrijs zand, kalksteen, grind, baksteen, beton, asfalt, glas, teer, steenkool en/of aardewerk voor. De verstoringen in het plangebied reikten tot dieptes variërend tussen 63 en 250 cm – mv (29,50 – 31,69 m + NAP). 3.2.2 Archeologie Indicatoren welke duiden op de aanwezigheid van een archeologische vindplaats zijn tijdens het booronderzoek niet aangetroffen. Mochten archeologische sporen (sporenniveau) voorkomen worden deze verwacht in de top van de C‐horizont. Deze varieert tussen 63 en 250 cm – mv (29,50 – 31,69 m + NAP). 3.2.3 Synthese Uitgaande van de bodemkaart kunnen archeologische sporen (sporenniveau) ouder dan het ontstaan van het plaggendek (vanaf het Mesolithicum) vanaf de top van de B‐horizont voorkomen. Op grond van de bodemkaart is dat op circa 55 cm ‐ mv. Op deze diepte zou de B‐horizont moeten voorkomen. Een goed sporenniveau is echter waarschijnlijk pas zichtbaar vanaf de C‐horizont die op 70 cm ‐mv wordt verwacht.