2021-06-08 10. Bijlage 1 - Regionale Energie Strategie Noord- en Midden Limburg 1.0.pdf
Tekst van het document
Maar op sommige plekken, zoals in wegbermen, langs greppels en sloten groeien nog typische planten van het landschap van voor de ontginning. In de regel hebben deze landschappen echter een lage biodiversiteit. Daar tegenover zijn ze voor bepaalde soorten juist van belang. Soorten van open agrarische landschappen, zoals haas en akker- en weidevogels kunnen profiteren van de openheid, rust en het landgebruik. In het bijzonder zijn deze landschappen van belang voor pleisterende en foeragerende trekvogels (zoals kraanvogel) en hier overwinterende soorten, zoals diverse soorten ganzen. Toekomstwaarde Door de grootschalige opwek zon-op-land, zoals beoogd in deze RES 1.0 zal de belevingswaarde en gebruikswaarde van de projectgebieden veranderen. Om te zorgen voor een nieuwe en meervoudige gebruikswaarden van het landschap is het van belang om andere ruimtelijke opgaven te verbinden aan de ontwikkeling (zie koppelkansen). Voor de ruimtelijke kwaliteit is het van belang deze nieuwe gebruikswaarden vorm te geven vanuit de herkomstwaarde en gericht op nieuwe belevingswaarden. Om dit concreet te maken voor de geschikte gebieden in de ontginningslandschappen zijn leidende principes opgesteld.
2.2 Specifieke karakteristieken van ontginningslandschappen Ontwikkelperspectief 3.1 Effecten van zonneparken De aanleg van zonnevelden brengt altijd grote veranderingen in verschijningsvorm, gebruik en aard van het landschap met zich mee. Niet alleen de totale planopzet maar ook de constructie, tussenruimte, richting en hoogte van de opstellingen spelen een grote rol op de kwaliteit en het functioneren van het landschap. Doel is om verlies aan functies en kwaliteiten te minimaliseren en kansen voor verbetering of andere ruimtelijke opgaven te benutten. Uitgangspunt voor een grootschalige ontwikkeling is minimaal het behoud van de waarde van het landschap, zoals beschouwd vanuit de verschillende invalshoeken in het voorgaande hoofdstuk. Het ene landschap kan eenvoudiger een grootschalige ontwikkeling herbergen dan een ander landschap (draagvermogen). Het Daarmee is het ene landschap geschikter dan het andere landschap. Analoog aan de zonneladder geven we in de Ontwikkelingsladder gradatie aan de geschiktheid van het landschap voor een grootschalige ontwikkeling. De aanleg van zonneparken brengt dus altijd veranderingen in verschijningsvorm en het functioneren van het landschap met zich mee. De effecten worden sterk bepaald door de schaalgrootte van het landschap en van de oppervlakte van de ontwikkeling zelf.
De verhouding tussen beide bepaald in sterke mate wat dit betekent voor beide en is een belangrijk uitgangspunt voor de invulling van de ontwikkelingsladder. Ontwerpend onderzoek biedt mogelijkheden in de zoektocht naar het draagvermogen van een ontwikkellocatie en kan de omgeving en bestuurders meenemen in het proces. 179 Samen werken aan een duurzame regioConcept RES | Noord- en Midden Limburg 3.2 Ontwikkelingsladder voor grootschalige ontwikkelingen In onderstaande tabel is de ontwikkelingsladder weergegeven. De ontwikkelingsladder kan worden gebruikt in het afwegingsproces rondom de ontwikkeling, gepland in een van de eerder genoemde ontginningslandschappen (zie onder paragraaf 2.1 en 2.2). Indien de geschiktheid van het landschap (zie 1.2) afdaalt richting niet geschikt, dient strikter overwogen te worden om het initiatief aan te passen of niet op die plek toe te laten. Geschiktheid landschap voor grootschalige opwek zon-op-land Omschrijving Zeer geschikt De ruimtelijke maatvoering is groot genoeg om de grootschalige ontwikkeling op te vangen, opschaling van kavelmaten is niet nodig. Het gebied heeft de geschikte landschapskenmerken (volgens 1.2 ) Grotendeels geschikt Landschappelijk ruimtelijke maatvoering is bijna groot genoeg om de grootschalig ontwikkeling op te vangen. Opschaling van kavelmaten is nauwelijks aan de orde.
De karakteristieke structuren en patronen blijven behouden. Het gebied heeft de geschikte gebiedskenmerken, maar de grootschaligheid is plaatselijk te beperkt. Nauwelijks geschikt Aanpassing van landschappelijke structuren zijn noodzakelijk voor de grootschalige ontwikkeling. Het gebied is te kleinschalig en heeft in beperkte mate de geschikte gebiedskenmerken. Niet geschikt De gebiedskenmerken zijn niet of nauwelijks aanwezig. Een grootschalige ontwikkeling vergt een dermate grote aanpassing van het landschap dat de identiteit (herkomstwaarde) en de karakteristiek landschapsstructuren verdwijnen of te sterk aangetast worden. 3.3 Uitwerking ontwikkelingsladder In onderstaande paragraaf zijn de categorieën uit de ontwikkelingsladder nader toegelicht. Zeer geschikt Deze Initiatieven zijn mogelijk binnen de potentiegebieden. Het gaat hierbij om doorgaans grote tot middelgrote Initiatieven die binnen de kavelmaat passen en in aantal dermate zijn, dat ze zich schikken in het landschap waarbij het beeld van het landschap wel veranderd maar de patronen en karakteristiek behouden blijven. De maat en schaal van het betreffende landschapstype is bepalend voor de maximale omvang van de ontwikkeling. Koppelkansen, zoals versterken van de groen - blauwe dooradering, zijn in de regel ook binnen de bestaande patronen te realiseren.
Initiatieven dragen bij aan de versterking van het landschap met het oog op de toekomstwaarde. Handvat voor gemeenten bij beoordeling en ter toetsing: De ruimtelijke maatvoering is groot genoeg om de grootschalige ontwikkeling op te vangen Opschaling van kavelmaten is niet nodig. Het gebied heeft de geschikte landschapskenmerken (zie par. 1.2 ) waardoor de karakteristiek behouden blijft. 180 Samen werken aan een duurzame regioConcept RES | Noord- en Midden Limburg De kernkwaliteiten van het landschap (zie ook paragraaf 2.2) worden niet aangepast (denk hierbij aan bv. aan laanstructuren en watergangen.) maar op een goede manier ruimtelijk ingepast en versterkt. De Leidende ontwerpprincipes voor grootschalig opwek zon op land zijn van toepassing (hfdst. 4). Een SWOT analyse geënt op het betreffende landschapstype vormt het vertrekpunt van het ruimtelijke proces. Inzet van koppelkansen is een vereiste om invulling te geven aan meervoudig doelbereik (basis uitgangspunt van de RES) Grotendeels geschikt Deze Initiatieven zijn mogelijk binnen de potentiegebieden. De schaal van het initiatief vergt op plekken aanpassingen van landschappelijke structuren, maar de huidige opzet van het landschap blijft goed herkenbaar. De geschiktheid is beperkt omdat de ontwikkeling leidt tot een aanpassing van het landschap.
Derhalve dient de aanpassing te worden vergezeld van een onderbouwing waarin is weergegeven op welke wijze de kwaliteiten van het landschap minimaal behouden blijft. . Handvat voor gemeenten bij beoordeling en ter toetsing: Landschappelijk/ ruimtelijke maatvoering is bijna groot genoeg om de grootschalig ontwikkeling op te vangen. Opschaling van kavelmaten is mogelijk aan de orde en vraagt om een onderbouwing. De karakteristieke structuren en patronen blijven ten allen tijden behouden. De kernkwaliteiten1 van het landschap (zie paragraaf 2.2) worden beperkt aangepast (denk hierbij aan bv. aan laanstructuren en watergangen bv.) Leidende ontwerpprincipes voor grootschalig opwek zon op land zijn van toepassing (hadt. 4). Een SWOT analyse2 geënt op het betreffende landschapstype vormt het vertrekpunt van het ruimtelijke proces. Inzet van koppelkansen is een vereiste om invulling te geven aan meervoudig doelbereik (basis uitgangspunt van de RES). Nauwelijks geschikt Deze initiatieven passen niet binnen de huidige landschapsstructuur. Aanpassingen van landschappelijke structuren zijn noodzakelijk voor de grootschalige ontwikkeling. Het gebied is bijvoorbeeld te kleinschalig voor de ontwikkeling en heeft in beperkte mate de geschikte gebiedskenmerken.
Door de maat en schaal van het initiatief worden verkavelingspatronen en bestaande landschapsstructuren dermate aangetast dat er geen sprake meer is van behoud van de kernkwaliteiten. Het landschap wordt als het ware voor een deel “uitgegumd” en de karakteristiek van het landschap wordt sterk aangetast. De geschiktheid is zeer beperkt omdat de ontwikkeling leidt tot een sterke aanpassing van het landschap. Derhalve dient de aanpassing te worden vergezeld van een onderbouwing waarin is weergegeven op welke wijze de kwaliteiten van het landschap minimaal behouden blijft. Leidende ontwerpprincipes voor grootschalig opwek zon op land wegen zwaar om het verlies van landschapskwaliteit zoveel mogelijk te beperken. Handvat voor gemeenten bij beoordeling en ter toetsing: Het gebied is in de meeste gevallen te kleinschalig voor de ontwikkeling en heeft in beperkte mate de geschikte gebiedskenmerken. De kernkwaliteit1 van het landschap wordt aangetast. Een SWOT2 analyse geënt op het betreffende landschapstype vormt het vertrekpunt van het ruimtelijke proces.
181 Samen werken aan een duurzame regioConcept RES | Noord- en Midden Limburg Leidende ontwerpprincipes voor grootschalig opwek zon op land wegen zwaar om het verlies van landschapskwaliteit zoveel mogelijk te beperken (hoofdstuk 4) Stevige inzet van koppelkansen is een vereiste om invulling te geven aan meervoudig doelbereik, Niet geschikt Geschikte landschapskenmerken onder 1.2 genoemd, zijn niet of nauwelijks aanwezig. Een grootschalige ontwikkeling vergt een dermate grote aanpassing van het landschap dat de identiteit (herkomstwaarde) en de karakteristiek landschapsstructuren verdwijnen of te sterk aangetast worden. Leidende ontwerpprincipes / adviezen voor grootschalig opwek zon op land De genoemde geschiktheidsindeling in de ontwikkelingsladder zijn in dit hoofdstuk verder uitgewerkt in leidende principes. In de nader toelichting bij de principes wordt onderbouwd en richting gegeven aan de ontwerpen. De principes dragen bij aan behoud en / of waarde versterking van het landschap, maar bieden ook ruimte voor koppelkansen. Deze leidende principes zullen in de vervolgfase worden uitgewerkt in ontwerpprincipes. Zet alleen in op de geschikte gebieden(1.2) binnen de potentiekaart grootschalige opwek. De kaart potentiegebieden grootschalige opwek, is gebaseerd op een meervoudige analyse van de landschappen.
Gebieden die door grootschalige ontwikkelingen belangrijke waarden en functie zouden verliezen, zijn uitgesloten. In de geschiktheidsladder (3.2) vallen deze gebieden in de lage trede 3 en 4. Voorkom dat kleinschalige initiatieven, toekomstige grootschalige kansrijke projecten belemmeren. Indien binnen de geschikte gebieden zich kleine initiatieven aanmelden, wordt aangeraden om te bezien of dergelijke initiatieven tot grootschalige ontwikkelen omgezet kunnen worden. In ieder geval zouden ze grootschalige initiatieven op termijn niet mogen belemmeren. Binnen de regio zijn geschikte landschappen voor grootschalige opwek namelijk schaars. Voorkom stapeling van kleinere initiatieven, waardoor het draagvermogen van het landschap overschreden wordt Houd rekening met stapeling van initiatieven die de kernkwaliteiten van een gebied op termijn kunnen verminderen. Stel en hanteer een norm of regel het op een andere wijze. Omdat landschappen niet ophouden bij gemeentegrenzen is een regionale afstemming aanbevolen. Durf hierbij duidelijke keuzes te maken. Onderzoek herkomstwaarde en gebruik deze als basis voor de toekomstwaarde Met dit onderzoek kan de herkomstwaarde en de identiteit behouden, versterkt of hersteld worden. Betrek bewoners en lokale heemkunde verenigingen en doe zo nodig archiefonderzoek.
Probeer vat te krijgen op de context van een gebied en probeer met het project het verhaal van de plek te vertellen (narratief ontwerp). Respecteer en maak gebruik van de oriëntatie van percelen en lijnen in het landschap. Respecteer en maak gebruik van de ruimtelijke structuur in het landschap en versterk het raamwerk van ontginning structuren. 182 Samen werken aan een duurzame regioConcept RES | Noord- en Midden Limburg Gebruik de natuurlijke gesteldheid voor blauw - groene koppelkansen Historische situatie van het reliëf, waterhuishouding en begroeiing van voor de ontginning is op oude kaarten en met veldonderzoek in de regel te herleiden. Voor koppelkansen zoals areaal uitbreiding bebossing, herstel waterhuishouding, aanleg van natuur- en recreatie zones is het van belang dat dit op plekke gebeurt waar de natuurlijke gesteldheid hier het meest geschikt voor is. Houd of maak het landschap aantrekkelijk voor recreatief medegebruik. Zorg voor voldoende aantrekkelijke wandel- en fietspaden. Door de grofmazigheid van de infrastructuur, zijn de grootschalige ontginningslandschappen minder aantrekkelijk voor wandelaars. In de grootschalige landschappen zijn extra doorsteekjes voor de wandelaar van toegevoegde waarde. Ze kunnen gecombineerd worden langs aan te leggen doorzichten, houtwallen of ecologische (bos-) verbindingen.
Langs wegen en paden ligt de nadruk op de visuele ruimtelijke kwaliteit. Landschappelijke beleving vindt voor een belangrijk deel plaats langs lijnen waar mensen zich over verplaatsen. Door de massa-ruimte verhouding, hoogte en de aard van de omgevingsobjecten hebben zonnepanelen van vrijeveldopstellingen grote invloed op die beleving. Met open groene flanken langs wegen en paden, waarbij de hekwerken en constructies op afstand staan, kunnen de aantrekkelijkheid behouden. Die zones kunnen benut worden voor (duurzame) landbouw, recreatie en natuurverbindingszones eventueel gekoppeld aan waterretentie. Houd bestaande markante groene randen of lijnen vrij van nieuwe groene massa. Bosranden, bijvoorbeeld van stuifzandgebieden of steil randen, vormen markante begrenzingen van open landschappen. Juist deze scherpe grenzen brengen contrast en de afwisseling. Door open zones te behouden langs deze groene grenzen, blijft die kwaliteit behouden. Ontwerp de aanhakende tracés ondergrondse infra (kabelstroken) mee in het plan. Kabeltracés maken onderdeel uit van de ruimtelijke structuur/ontwerp. Laanstructuren mogen bijvoorbeeld niet aangetast worden. Herstel of verbeter zoveel mogelijk de waterhuishouding Veel intensieve landbouwgebieden zijn in de loop der tijd sterk ontwaterd.
De aanleg van een zonnepark kan peilopzet, of herstel oude watersystemen mogelijk maken Ontwerp natuur inclusief en versterk natuurverbindingen Zorg dat het energielandschap tevens leefgebied kan zijn voor wilde planten en dieren. Naast inrichting is de wijze waarop het beheer uitgevoerd van grote invloed op de natuurwaarde die ontstaat. De landschappelijke inpassing sluit aan bij de landschapskarakteristiek Groene aankleding door houtige winter kale gewassen hebben vooral seizoensmatig effect. In de winter zijn deze beplantingen transparant, zeker als ze smal zijn. Wintergroene struiken en bomen kunnen die verminderen. Grondlichamen met grasland of struik- en boombeplantingen zijn daar ook voor geschikt. 183 Samen werken aan een duurzame regioConcept RES | Noord- en Midden Limburg Verdere uitwerking – de P.M. posten 5.1 Matrix Middels de matrix grootschalige opwek wordt duidelijk waar en op welke wijze een initiatief voor grootschalige energie opwekking middels Zon-PV kan plaatsvinden. De matrix vormt de eerste ‘zeef’ om te komen tot initiatieven die te verantwoorden zijn vanuit het oogpunt van landschap en ruimtelijke kwaliteit. De uitwerking van de matrix wordt in een later stadium toegevoegd aan de RES 1.0 of wordt opgenomen in de RES 2.0.
5.1.1 Ontwerpprincipes In de hierboven genoemde matrix wordt een grootschalig initiatief gestuurd in de richting van een positie in het landschap. De kennis over de landschappelijke kenmerken van de diverse landschapstype worden ontsloten en middels leidende beginselen en koppelkansen verfijning in het sturen naar de juiste plek en de juiste wijze van invulling. Een verdere verfijning van dit sturingsmechanisme gebeurd aan de hand van ontwerpprincipes. Met de ontwerpprincipes krijgt het initiatief een handreiking voor de wijzen waarop een zonneweide ingericht kan. De ontwerpprincipes maken dus onderdeel uit van de Matrix zoals onder 5.1 beschreven. 5.2 Ontwerpproces In het ontwerpproces wordt een handreiking gedaan in de richting van een te doorlopen proces van een initiatief in samenspraak met omgeving, ambtenarij en openbaar bestuur. In een ontwerpproces zal een compleet, integraal proces doorlopen moeten worden om te komen tot een gedragen en vergunbaar initiatief.
Onderstaande onderdelen zullen deel gaan uitmaken van dit proces: Hanteren van de RES Beleidsverkenningen Bepaling van positie in het landschap Regionale afstemming Gesprek met gemeentelijke specialisten Ontwerpproces naar het draagvermogen van het landschap, Bruto-/ Netto verhoudingen van blauw en groen; tekenen en rekenen Afstemming met infra bedrijven Bestuurlijke afstemming en beslismomenten Betrekken van coöperaties Uitrekenen van revenuen Vervolgontwerpen Ruimtelijke onderbouwing Verguningstraject Etc. In de uitwerking van het ontwerpproces zal een beeld gegeven worden van het cyclische proces om te komen tot de realisatie van een initiatief. 5.5 Planologisch instrumentarium Uitwerken van het instrumentarium om de afweging te kunnen maken. 184 Samen werken aan een duurzame regioConcept RES | Noord- en Midden Limburg 5.6 Energieopwekking met windturbines Naast zonneweides biedt windenergie mogelijkheden voor grootschalige energieopwekking. Door allerlei regelgeving zijn de geschikte locaties voor windturbines beperkt. Vanuit het effect op de locaties zou plaatsing windturbines in grootschalige zonneparken passend kunnen zijn. Maar windturbines hebben niet alleen effecten op de plek waar ze staan, maar vooral ook op de omringende landschappen, waar ze op de horizon verschijnen.
Ook de effecten voor mens en natuur nabij de locatie zijn van belang om in beeld te hebben. 185 Samen werken aan een duurzame regioConcept RES | Noord- en Midden Limburg Bijlage 10 Uitsluitingsgronden zon Zon Categorie Sub-categorie Effect Conditie Bron Opmerking Bebouwing Kassen Uitsluiten geen TOP10 Warenhuizen vallen in deze categorie als kassen Bebouwing Woonkernen (stedelijk gebied) Uitsluiten buffer 475 m TOP10 Cultuur Werelderfgoed (Unesco) Uitsluiten geen Rijksdienst Cultureel Erfgoed Cultuur Beschermd stad en dorpsgezicht Uitsluiten geen Rijksdienst Cultureel Erfgoed Cultuur Monument Uitsluiten Rijksdienst Cultureel Erfgoed Punt geometriën, hier moet indien nodig een buffer om heen Infra - structuur Buisleidingen Uitsluiten buffer 10 m Risicokaart (INSPIRE) Natuur Natura2000 Uitsluiten geen Beschermde gebieden (INSPIRE) Natuur Provinciale landschappen (goud, zilver, brons) Uitsluiten geen Provincie Limburg (WFS POL) Natuur NNN (Natuur Netwerk Nederland) Uitsluiten geen Beschermde gebieden (INSPIRE) Lan - dgebruik Bodemgebruik Uitsluiten glas- tuinbouw Bestand- bodem gebruik 2015 Beleid Tuinbouw plangebieden Uitsluiten geen Provincie Limburg (WFS POL) Water Wateren in beheer Rijkswaterstaat Uitsluiten geen Rijks water- staat Water Uiterwaarden in beheer Rijkswaterstaat Uitsluiten geen Rijks water- staat Water Waterwin- gebieden Uitsluiten 186 Samen werken aan een
duurzame regioConcept RES | Noord- en Midden Limburg Bijlage 11 Uitsluitingsgronden wind Wind Categorie Sub-categorie Effect Conditie Bron Opmerking Bebouwing Kwetsbare bebouwing Uitsluiten buffer 400 m Risicokaart Bebouwing Woonkernen (stedelijk gebied) Uitsluiten buffer 400 m TOP10 Bebouwing Uitsluiten buffer 400 m TOP10 Bebouwing Uitsluiten geen TOP10 Cultuur Wereld erf goed (Unesco) Beperkt geen Rijksdienst Cultureel Erfgoed Infra- structuur Wegen Uitsluiten buffer 45 m TOP10 Infra- structuur Spoorwegen Uitsluiten buffer 53 m BGT Infra- structuur Waterwegen Uitsluiten buffer 50 m TOP10 Infra- structuur Risico-inrichting Uitsluiten geen Risicokaart (INSPIRE) Infra- structuur Buisleidingen Uitsluiten buffer 198 m Risicokaart (INSPIRE) Infra- structuur Hoog spannings- leidingen (spannings niveau) Uitsluiten buffer 198 m NetbeheerNL Infra- structuur Primaire water- keringen Uitsluiten buffer 50 m Water schappen en Informatie huis Water Luchtvaart Luchthaven Uitsluiten geen Risicokaart (INSPIRE) Luchtvaart Radar, Bouw hoogte- beperkingen, Laag- vlieg zones Rijksdienst voor Ondernemend Nederland Moet nog worden verwerkt Natuur Natura 2000 Uitsluiten geen Beschermde gebieden (INSPIRE) Natuur Stiltegebieden geen Beschermde gebieden (INSPIRE) Natuur Provinciale landschappen (goud, zilver, brons) Uitsluiten geen Provincie Limburg (WFS POL) Water Stroomgebied Maas Uitsluiten geen
Provincie Limburg (WFS POL) Beleid Uitsluitings- gebieden Wind- turbines Uitsluiten geen Provincie Limburg (AGOL) Beleid Water winning uitsluiting Uitsluiten geen Provincie Limburg (WFS POL) Beleid Grond water beschermings- gebieden Beperkt geen Provincie Limburg (WFS POL) 187 Samen werken aan een duurzame regioConcept RES | Noord- en Midden Limburg Bijlage 12 Potentiegebieden zon - kaart 2030 Bergen (L): In het gemeentelijk beleid is ook opgenomen dat het energielandgoed de voorkeurslocatie is en dat andere gebieden eventueel pas een vergunning kunnen krijgen na 2030. Roerdalen: Onderzoek naar eerste zonneweide op afvalstortlocatie. Maasgouw: Onderzoek naar kansen voor zon op water. Venlo: In Venlo zien we een sterke toename in het benutten van het dak oppervlak bij logistieke hallen. Beesel: Beesel verkent op dit moment de mogelijkheden voor grootschalige opwekking. Echt-Susteren: Binnen de gemeente is een uitvraag voor 5 (grootschalige) zonneprojecten gedaan met een verwachte uitspraak medio 2020. Venray: Het aangrenzende gebied in de provincie Noord-Brabant wordt ook aangewezen voor grootschalige opwekking. In het gemeentelijke beleid zijn nog aanvullende potentiegebieden weergegeven. Gennep: Samenwerking met als doel: grootschalige opwekking in combinatie met behoud en bescherming van het unieke landschap van de Maasduinen in de regio.
Mook en Middelaar: Samenwerking met als doel: grootschalige opwekking in combinatie met behoud en bescherming van het unieke landschap van de Maasduinen in de regio. Esri Nederland, Community Map Contributors \\NLAMSFS004\Project\490\370881\2. Do Work\2.01 Advies en Onderzoek\GIS\mxd\RES N-Limburg Resultaten.aprx 16-4-2020 14:50 © Sweco Nederland B.V. Alle rechten voorbehouden Opdrachtgever: provincie Limburg Projectnummer: 370881 Status: Concept Datum: 16-4-2020 Schaal: 1: 250.000 Formaat: A3 Getekend: JP- Gecontroleerd: SV RES NM Limburg Potentiegebieden zon (2030) 0 100 200 300 400 500 600 meter Weert: Buiten aangeduide potentiegebieden kleinschalige mogelijkheden bijvoorbeeld binnen Bronsgroen. Bergen (L): In het gemeentelijk beleid is ook opgenomen dat het energielandgoed de voorkeurslocatie is en dat andere gebieden eventueel pas een vergunning kunnen krijgen na 2023. Horst aan de Maas: Zonneparken op landbouwpercelen op dit moment niet mogelijk. Nederweert: Beleid zon in voorbereiding (2020). Roerdalen: Onderzoek naar eerste zonneweide op afvalstortlocatie. Roermond: Beleid zon in voorbereiding (2020). Maasgouw: Onderzoek naar kansen voor zon op water. Peel en Maas: Nieuwe initiatieven voor zonneparken worden aangehouden per Raadsbesluit 17-12-2019. Venlo: In Venlo zien we een sterke toename in het benutten van het dak oppervlak bij logistieke hallen.
Beesel: Beesel verkent op dit moment de mogelijkheden voor grootschalige opwekking. Echt-Susteren: Binnen de gemeente is een uitvraag voor 5 (grootschalige) zonneprojecten gedaan met een verwachte uitspraak medio 2020. Venray: Het aangrenzende gebied in de provincie Noord-Brabant wordt ook aangewezen voor grootschalige opwekking. In het gemeentelijke beleid zijn nog aanvullende potentiegebieden weergegeven. Leudal: Beleid zon in voorbereiding (2020). Gennep: Samenwerking met als doel: grootschalige opwekking in combinatie met behoud en bescherming van het unieke landschap van de Maasduinen in de regio. Mook en Middelaar: Samenwerking met als doel: grootschalige opwekking in combinatie met behoud en bescherming van het unieke landschap van de Maasduinen in de regio. Esri Nederland, Community Map Contributors \\NLAMSFS004\Project\490\370881\2. Do Work\2.01 Advies en Onderzoek\GIS\mxd\RES N-Limburg Resultaten.aprx 16-4-2020 14:50© Sweco Nederland B.V. Alle rechten voorbehouden Opdrachtgever: provincie Limburg Projectnummer: 370881 Status: Concept Datum: 16-4-2020 Schaal: 1: 250.000 Formaat: A3 Getekend: JP- Gecontroleerd: SV RES NM Limburg Potentiegebieden zon (2030) 0 100 200 300 400 500 600 meter Legenda Energielandgoed Wells Meer Potentiegebieden Weert: Buiten aangeduide potentiegebieden kleinschalige mogelijkheden bijvoorbeeld binnen Bronsgroen.
Bergen (L): In het gemeentelijk beleid is ook opgenomen dat het energielandgoed de voorkeurslocatie is en dat andere gebieden eventueel pas een vergunning kunnen krijgen na 2023. Horst aan de Maas: Zonneparken op landbouwpercelen op dit moment niet mogelijk. Nederweert: Beleid zon in voorbereiding (2020). Roerdalen: Onderzoek naar eerste zonneweide op afvalstortlocatie. Roermond: Beleid zon in voorbereiding (2020). Maasgouw: Onderzoek naar kansen voor zon op water. Peel en Maas: Nieuwe initiatieven voor zonneparken worden aangehouden per Raadsbesluit 17-12-2019. Venlo: In Venlo zien we een sterke toename in het benutten van het dak oppervlak bij logistieke hallen. Beesel: Beesel verkent op dit moment de mogelijkheden voor grootschalige opwekking. Echt-Susteren: Binnen de gemeente is een uitvraag voor 5 (grootschalige) zonneprojecten gedaan met een verwachte uitspraak medio 2020. Venray: Het aangrenzende gebied in de provincie Noord-Brabant wordt ook aangewezen voor grootschalige opwekking. In het gemeentelijke beleid zijn nog aanvullende potentiegebieden weergegeven. Leudal: Beleid zon in voorbereiding (2020). Gennep: Samenwerking met als doel: grootschalige opwekking in combinatie met behoud en bescherming van het unieke landschap van de Maasduinen in de regio.
Mook en Middelaar: Samenwerking met als doel: grootschalige opwekking in combinatie met behoud en bescherming van het unieke landschap van de Maasduinen in de regio. Esri Nederland, Community Map Contributors \\NLAMSFS004\Project\490\370881\2. Do Work\2.01 Advies en Onderzoek\GIS\mxd\RES N-Limburg Resultaten.aprx 16-4-2020 14:50© Sweco Nederland B.V. Alle rechten voorbehouden Opdrachtgever: provincie Limburg Projectnummer: 370881 Status: Concept Datum: 16-4-2020 Schaal: 1: 250.000 Formaat: A3 Getekend: JP- Gecontroleerd: SV RES NM Limburg Potentiegebieden zon (2030) 0 100 200 300 400 500 600 meter Legenda Energielandgoed Wells Meer Potentiegebieden Peel en Maas: geeft op grond van de Duurzaam- heidsagenda ruimte voor maximaal 60 ha aan zonnepanelen. De zon- neladder Peel en Maas vormt het kader en geeft voorwaarden. Weert: Buiten aangeduide potentiegebieden kleinschalige mogelijkheden bijvoorbeeld binnen Bronsgroen. Bergen (L): In het gemeentelijk beleid is ook opgenomen dat het energielandgoed de voorkeurslocatie is en dat andere gebieden eventueel pas een vergunning kunnen krijgen na 2023. Horst aan de Maas: Zonneparken op landbouwpercelen op dit moment niet mogelijk. Nederweert: Beleid zon in voorbereiding (2020). Roerdalen: Onderzoek naar eerste zonneweide op afvalstortlocatie. Roermond: Beleid zon in voorbereiding (2020). Maasgouw: Onderzoek naar kansen voor zon op water.
Peel en Maas: Nieuwe initiatieven voor zonneparken worden aangehouden per Raadsbesluit 17-12-2019. Venlo: In Venlo zien we een sterke toename in het benutten van het dak oppervlak bij logistieke hallen. Beesel: Beesel verkent op dit moment de mogelijkheden voor grootschalige opwekking. Echt-Susteren: Binnen de gemeente is een uitvraag voor 5 (grootschalige) zonneprojecten gedaan met een verwachte uitspraak medio 2020. Venray: Het aangrenzende gebied in de provincie Noord-Brabant wordt ook aangewezen voor grootschalige opwekking. In het gemeentelijke beleid zijn nog aanvullende potentiegebieden weergegeven. Leudal: Beleid zon in voorbereiding (2020). Gennep: Samenwerking met als doel: grootschalige opwekking in combinatie met behoud en bescherming van het unieke landschap van de Maasduinen in de regio. Mook en Middelaar: Samenwerking met als doel: grootschalige opwekking in combinatie met behoud en bescherming van het unieke landschap van de Maasduinen in de regio. Esri Nederland, Community Map Contributors \\NLAMSFS004\Project\490\370881\2. Do Work\2.01 Advies en Onderzoek\GIS\mxd\RES N-Limburg Resultaten.aprx 16-4-2020 14:50© Sweco Nederland B.V.
Alle rechten voorbehouden Opdrachtgever: provincie Limburg Projectnummer: 370881 Status: Concept Datum: 16-4-2020 Schaal: 1: 250.000 Formaat: A3 Getekend: JP- Gecontroleerd: SV RES NM Limburg Potentiegebieden zon (2030) 0 100 200 300 400 500 600 meter Legenda Energielandgoed Wells Meer Potentiegebieden De kaart is opgesteld op basis van bepaalde landschapstypen. Deze kunnen mogelijk niet geheel overeenstemmen met het huidige gemeentelijke beleid en zijn ook nog niet gecommuniceerd met omwonenden. 188 Samen werken aan een duurzame regioConcept RES | Noord- en Midden Limburg DROGE LANDBOUWGRONDEN In de concept-RES is meervoudig ruimtegebruik als voorwaarde genoemd voor nieuwe ontwikkelingen voor duurzame energieopwek. Enkelvoudig ruimtegebruik is aangemerkt als ongewenst. Meervoudig ruimtegebruik is efficient en lost meerdere opgaven in een gebied op. Om de spelende opgaven te identificeren zijn verschillende bouwstenen beschreven die de afzonderlijke koppelkansen beschrijven. Ook in de publicatie De energietransitie, een nieuwe dimensie in ons landschap (WUR en ECN) wordt geconstateerd dat het de moeite loont naar manieren te zoeken om functies te koppelen. Onder meer valt te denken aan waterberging met drijvende zonnepanelen, nieuwe energiefuncties in vrijkomende boerderijen en natuurontwikkeling in samenhang met de aanleg van kunstmatige zoneilanden.
Deze bouwsteen beschrijft de koppelkans droge landbouwgronden. Koppelkans - Droogte door klimaatverandering De laatste jaren hebben we al te maken met steeds drogere zomers. De voorspelling is dat deze trend de komende jaren ook door zal zetten. De droogte door minder neerslag leidt tot dalende (grond)waterstanden. Hierdoor worden de van nature al droge zandgronden steeds droger. Boeren krijgen steeds vaker te maken met beregeningsverboden. Tel daarbij op de steeds strenger wordende stikstofeisen en het grote aantal stoppende boeren is al voor een deel verklaard. De landbouw maakt een doorgaande ommekeer door en dit maakt de droge gronden steeds moeilijker bruikbaar. Bijlage 13 Koppelkansen grootschalige opwek 189 Samen werken aan een duurzame regioConcept RES | Noord- en Midden Limburg De koppelkans droge landbouwgronden beoogt een alternatief te bieden voor deze gronden. Het inzetten van droge landbouwgronden voor de opwek van duurzame energie kan deze gronden een nieuw perspectief bieden. Zo wordt voorkomen dat ze op termijn nutteloos en onbruikbaar worden. Met alle negatieve economische en maatschappelijke consequenties van dien. Op grotere schaal kan een energielandschap gerealiseerd worden op deze gronden. Daarbij kan ook wisselwerking worden gezocht met de bouwstenen stoppende agrariërs en natuurontwikkeling.
Ook op kleinere schaal kan deze bouwsteen worden ingezet om perspectief te bieden aan een of enkele ondernemers. Deze bouwsteen is niet onderscheidend voor de keuze groot of kleinschalig. Werkwijze Voor duurzame energieopwek zal de komende decennia veel grond nodig zijn. Grond is Nederland altijd schaars, gelet op de vele andere ruimteclaims die er al liggen. Al snel wordt dan naar landbouwgrond gekeken, daar is immers ruimte, nog niets anders gebouwd. Echter, deze gronden zijn bestemd voor de voedselproductie en hebben dus wel degelijk een eigen functie. “Zomaar” landbouwgrond opofferen is dus geen goed idee. Gelet op bovengeschetste ontwikkelingen is het zaak goed te onderzoeken welke landbouwgronden nog perspectief hebben voor de landbouw in de toekomst en welke niet. Door deze verfijning te maken hoeft niet kostbare vruchtbare grond aan het landbouwareaal onttrokken te worden en tegelijkertijd kunnen gronden zonder toekomstperspectief een perspectief krijgen. Bij de uitwerking van de bouwstenen, op zoek naar voorkeurslocaties, is de inzet van een GIS-systeem met daarin de diverse kaartlagen (droge gronden, natuurontwikkelpotentie, stoppende boeren, nertsenfarms etc) essentieel en kansrijk om snel inzicht te krijgen. Uitsnede uit de droogtekaart Slimme combinaties De problematiek van de droge landbouwgronden staat dus niet op zichzelf.
In vrijwel alle gevallen zal er een link gelegd kunnen worden naar andere maatschappelijke problemen, lees: koppelkansen. 190 Samen werken aan een duurzame regioConcept RES | Noord- en Midden Limburg De meest voor de hand liggende combinatie is de bouwsteen stoppende agrarische bedrijven. Als de gronden geen betekenis meer hebben voor het agrarisch bedrijf, betekent dit in de meeste gevallen dat ook het agrarisch bedrijf stopt. Het betrekken van de bedrijfskavel/VAB bij de transformatie naar energielandschap (in welke omvang dan ook) geeft de ondernemer een nieuw perspectief. Verwezen wordt naar de bouwsteen stoppende agrariërs. Een andere link die denkbaar is, is die met natuurontwikkeling. Zeker voor de grootschalige energielandschappen zou een link gelegd moeten worden met de bouwsteen natuurontwikkeling. Uiteraard zal niet elke locatie hiervoor geschikt zijn of geschikt te maken zijn. Toch loont het de moeite om te onderzoeken waar dwarsverbanden gelegd kunnen worden. Door de verschillende kaartlagen over elkaar te leggen is snel inzichtelijk te krijgen waar natuurontwikkeling kansrijk is in de buurt van verdrogende gronden. Wellicht biedt de koppeling met zon op water ook perspectief. Het is een extra uitdaging deze vorm aan de droge gronden te verbinden. Hier zal een gedegen en grootschalig plan aan ten grondslag moeten liggen.
Dit biedt kansen tevens een oplossing te bieden voor het watertekort in de grond en de directe omgeving. Samenwerken Het moge duidelijk zijn dat niet alle aangestipte oplossingsrichtingen eenvoudig te realiseren zijn. Veel partijen en belanghebbenden spelen een rol en moeten samenwerken om de doelen te bereiken. Uiteindelijk is de energieopgave van ons allemaal, dus er ligt voor een ieder een belangrijke uitdaging om een steentje bij te dragen. Partijen die bij bouwsteen zeker een rol spelen zijn: bewoners, ondernemers in het gebied/agrariërs, Waterschap Limburg, provincie, natuur beherende instanties en de lokale overheid. Hoe verder na en met de bouwstenen? De bouwstenen van de benoemde koppelkansen hangen samen. Een kansrijk eindplan verenigt alle koppelkansen in zich. We kunnen er dan ook niet omheen dat de RES en het daadwerkelijk realiseren van de opgave een enorme impact op het landschap en dus de maatschappij gaat hebben. Het is daarom van belang niet te lang te wachten met participatie. Laat bewoners kennismaken met de opgave en meedenken in de oplossingsrichting. Misschien kan ontwerpend onderzoek ingezet worden als instrument om de mogelijkheden beter te verkennen. 191 Samen werken aan een duurzame regioConcept RES | Noord- en Midden Limburg NIEUWE NATUUR Het Nederlandse landschap verandert continu en zal ook de komende decennia verder veran- deren.
Zo vragen niet alleen de noodzakelijke energietransitie en klimaatadaptatie ruimte, maar ook de voortgaande verstedelijking en de beoogde natuurontwikkeling. Daarnaast staat de landbouw, de traditionele drager van het Nederlandse landschap, voor een omvangrijke tran- sitie: naar een duurzame, circulaire en ‘natuurinclusieve’ bedrijfsvoering en daarmee naar een aangepast ruimtegebruik. Er is sprake van een combinatie van grote transitieopgaven. Koppelkans In twee van de drie scenario’s voor grootschalige opwek van duurzame energie in de concept- RES is het uitgangspunt om één of meerdere clusters ter creëren van 100-250 ha. Een omvang die met recht getypeerd kan worden als nieuwe energielandschappen. In het gebied is voor- alsnog een combinatie van zonnevelden en windturbines voorzien, maar wordt ook rekening gehouden met een scenario zonder windturbines. De mogelijkheden zijn in Noord- en Midden- Limburg zeer beperkt door diverse wettelijke restricties en om het aantrekkelijke beeld van het landschap over grotere afstanden zo min mogelijk te verstoren. In het advies Verbindend Landschap beveelt de Raad voor leefomgeving en infrastructuur (Rli 2016) aan om het landschap centraal te stellen bij de ruimtelijke vormgeving van duurzaam- heidstransities en die transities te benutten om waardevol landschap en daarmee meer omge- vingskwaliteit te creëren.
Ook de ECN en WUR stellen in een verkenning in 2017 dat het voor een succesvolle energietransitie nodig is om nu al na te denken over de vormgeving van nieuwe energielandschappen naast en in het bestaande landschap.1 Het creëren van één of meerdere n ieuwe energielandschappen vraagt om een goede inpassing en verweving met het omringende landschap. Door het energielandschap slim te positioneren kan deze inpassing en verweving tegelijkertijd meerdere doelen dienen. De zone kan een eco- logische verbindingszone vormen tussen twee of meerdere bestaa nde natuurgebieden. Maar kan tegelijkertijd ook zelf nieuwe natuur vormen en daarmee CO2 vastleggen. Een driedubbele winst: verbinding voor flora en fauna, nieuwe natuur en vastleggen CO2. Afhankelijk van het landschapstype en de ondergrond waar het betreffende cluster wordt ont- wikkeld, kan deze inpassingszone de vorm aannemen van een stuifduinen- en heidelandschap tot een meer bosrijk - of coulisselandschap. Uitgangspunt is dat de kern van het gebied een functionele en effectieve energieproductiefunctie krijgt met respect voor het behoud van ge- zond bodemleven. Indien op de bepaalde locaties alleen zou worden ingezet op windturbines, dan is ook daar met nieuwe natuur een goede koppeling te maken in de vorm van een wind- bossen.
Alleen al Staatsbosbeheer heeft zich ten doel gesteld om tot 2030 tenminste 5.000 ha bos aan te leggen.2 De koppelkans is ook op kleinere schaal toepasbaar voor de inpassing van een zonneveld of enkele windturbines. Al zal de investeringsruimte hiervoor, gezien de omvang veel beperkter zijn. Het is uitdrukkelijk niet bedoeld als het bekende ‘schaamgroen’, zoals vaak rond nieuwe 1 Bron: Transities, ruimteclaims en landschap, PBL, 15 februari 2019 2 Bron: Veerkracht en verbinding, Ondernemingsplan Staatsbosbeheer 2020-2025 192 Samen werken aan een duurzame regioConcept RES | Noord- en Midden Limburg gebouwde ontwikkelingen in het buitengebied wordt aangelegd onder de noemer ‘landschap- pelijke inpassing’. In deze bouwsteen ligt de focus op de gr ootschalige clusters, oftewel de energielandschappen. Werkwijze De initiële locatiekeuze voor één of meerdere nieuwe energielandschappen zal worden geba- seerd op een analyse van de locatie specifieke identiteit van de omgeving in een regionale context. Belangrijke aspecten hierbij zijn de ondergrond, reliëf, waterhuishouding, schaal- grootte, inrichting, gebruik, cultuurhistorie en natuur. De beleving en waardering van deze as- pecten duiden de landschappelijke kwaliteit. Zowel voor wind als zonne -energie vallen grote delen van het grondg ebied als onges chikte ruimte af.
Dit heeft bijvoorbeeld te maken met conflicten met andere ruimtelijke opga ven, te behouden landschappelijke waarden of beperkingen vanuit wet- en regelgeving. Op basis van deze analyse zijn bi nnen de regio Noord- en Midden -Limburg enkele landschapstypen als meest geschikt beoordeeld voor nieuwe energielandschappen, omdat de grootschalige opzet het beste te verenigen is m et de karakteristiek van dit type landschap. De droge- en natte heideontginningen, (een deel van de) veeno ntginningen en plateauontginningen voldoen het meest aan de vereiste kwaliteitskenmerken om een energielandschap goed in te passen . Dit kan nog aangevuld worden met gebieden die oorspronkelijk tot een ander landschapstype behoren. Echter door de ruimtelijke ontwikkelingen in de laatste decennia niet meer als zodanig herkenbaar zijn en niet meer de oorspronkelijke waarde vertegenwoordigen. In en om deze landschapstypen zijn diverse grote en kleine natuurgebieden gelegen, be- staande gebieden en voorziene uitbreidingen. Zie bijgevoegde provinciale Ambitiekaart Natuur 2020 met in donkergroen de bestaande natuurgebieden. Om natuurontwikkeling als koppel- kans in te zetten dienen als vertrekpunt de volgende twee nadere analyse te worden gemaakt.
Het identificeren van de gewenste en/of noodzakelijke ecologische verbindingen te op basis van specifieke kennis van flora en fauna in de betreffende gebieden en de bijbehorende doelstellingen op het gebied van natuurbeheer. Het identificeren van de kansen en bedreigingen voor natuurontwikkeling op de be- treffende gronden. Voor welk type natuur is de bodem en waterhu ishouding ge- schikt en draagt dit bij aan de doelstellingen op het gebied van natuurbeheer. In deze stap ligt een d irecte verband met de Werkgroep Landschap. De nadere afbakening van in potentie geschikte gebieden binnen de benoemde landschapstypen en eventuele aan- vullingen richt de nadere analyse voor het identificeren van de koppelkans natuurontwikkeling. Open eindjes Het koppelen van een andere opgave of kans kent natuurlijk ook valkuilen en leidt tot aanvul- lende vragen. Het identificeren van deze open eindjes aan de voorzijde van het proces kan stagnatie in een latere fase voorkomen en geeft tijd en ruimte om deze waar mogelijk te neu- traliseren. Niet limitatief en in willekeurige volgorde betreffen het de volgende open eindjes: • Een landschappelijke inpassing middels nieuwe natuur leidt mogelijk tot extra ruimte- beslag in vergelijk met traditionele landschappelijke inpassing met ‘schaamgroen’.
193 Samen werken aan een duurzame regioConcept RES | Noord- en Midden Limburg 194 Samen werken aan een duurzame regioConcept RES | Noord- en Midden Limburg • De ontwikkeling van nieuwe natuur op de grens tussen het energielandschap en agra- rische gronden leidt tot beperkingen voor de agrarische productiefunctie. • Het exacte effect van een intensief energielandschap op de bodem en waterhuishou- ding is nog relatief onbekend, zo ook de mogelijke effecten op het aangrenzend gebied en gebruik als nieuwe natuur. • Het omzomen van het energielandschap met nieuwe natuur leidt mogelijk tot beperkin- gen om de gronden in het energielandschap multifunctioneel te gebruiken. Tegelijker- tijd biedt het ook kansen voor meer extensieve vormen van agrarisch gebruik. Bij de uitwerking van een integraal concept voor een energielandschap dienen tenminste de bovenstaande open eindjes nader onderzocht te worden en slimme combinatie te worden ver- kend. Het extra ruimtebeslag kan bijvoorbeeld worden verevend door op een andere locatie een minder waardevolle nieuwe natuurontwikkeling te schrappen, zodat per saldo geen extra ruimte nodig is. Koppelkans² De ontwikkeling van nieuwe natuur biedt vanzelfsprekend weer nieuwe koppelkansen, die te- gelijkertijd tot extra (financieel) draagvlak kunnen leiden en/of andere maatschappelijke opga- ven kunnen dienen.
Het een en ander natuurlijk passend bij de pr imaire doelen en waarden vanuit ecologisch perspectief. In de nieuwe natuur kunnen diverse vormen van passieve recreatie een plek krijgen. Onder andere door de aanleg van wandel-, fiets- en paardenroutes, maar ook meer moderne vormen van sport en buitenactiviteit. Natuur- en (nieuwe) landschapsbe- leving staat centraal en kan gecombineerd worden met bijpassende horeca. Een natuurrijke omgeving heeft logischerwijs ook potentie voor verblijfsrecreatie. Gezien de natuurdoelstellingen in het gebied staan kleinschaligheid, rust en natuur- beleving centraal. Een aanbod dat goed aansluit bij de ontwikkeling in de sector, waarin korte vakanties, dichtbij bij huis en weg van de hectiek van alle dag steeds meer aan populariteit winnen. De realisatie van nieuwe natuur biedt ook kansen om natuurlijke retentiebekkens voor regenwater te creëren voor droge periodes . De klimaatver andering leidt tot langere en intensievere droge periodes. Zowel voor de agrariërs als de natuur is het vasthouden van regenwater in de toekomst van toenemend belang. Een nieuw landschap biedt vele mogelijk heden. Niet alleen voor het primaire doel van ener- gieproductie maar ook andere gebruiksvormen en beleving. Bovenstaand perspectief is een eerste globale verkenning en zal in de verdere uitwerking nader vorm moeten krijgen en wor- den aangevuld.
Samenwerken Een nieuw landschap creëren doet niemand alleen. Het vraagt om een brede sam enwerking met het vizier op de lange termijn. Ieders belang groot of klein dient een plek te krijgen en niet alleen het doel van duurzame energie en natuurontwikkeling. Dit betekent niet dat alle belan- gen en wensen inpasbaar zijn, maar wel dat ze allemaal op tafel komen. Gezamenlijk en in een open proces worden de belangen geanalyseerd en gewogen, en waar mogelijk ingepast. Zo 195 Samen werken aan een duurzame regioConcept RES | Noord- en Midden Limburg niet, dan moet er wel alternatieven in beeld komen. De stip op de horizon is duidelijk en onver- mijdbaar, de koers er naar toe staat nog open en kan samen worden bepaald. In de planvorming dienen tenminste de volgende belanghebbenden te worden betrokken: be- woners, grondeigenaren , agrariërs, natuurorganisaties -waaronder Staatsbosbeheer, Lim- burgs Landschap en Natuurmonumenten-, de recreatieve sector, Enexis, het Waterschap Lim- burg en de lokale overheid. 196 Samen werken aan een duurzame regioConcept RES | Noord- en Midden Limburg STOPPENDE AGRARIËRS Het Nederlandse landschap verandert continu en zal ook de komende decennia verder veran- deren. Zo vragen niet alleen de noodzakelijke energietransitie en klimaatadaptatie ruimte, maar ook de voortgaande verstedelijking en de beoogde natuurontwikkeling.
Daarnaast staat de landbouw, de traditionele drager van het Nederlandse landschap, voor een omvangrijke tran- sitie: naar een duurzame, circulaire en ‘natuurinclusieve’ bedrijfsvoering en daarmee naar een aangepast ruimtegebruik. Er is sprake van een combinatie van grote transitieopgaven. Koppelkans In twee van de drie scenario’s voor grootschalige opwek van duurzame energie in de concept- RES is het uitgangspunt om één of meerdere clusters ter creëren van 100-250 ha. Een omvang die met recht getypeerd kan worden als een nieuw energielandschap en tegelijkertijd slechts 0,11 - 0,27% van de agrarische grond in Noord- en Midden-Limburg1. In het gebied is voorals- nog een combinatie van zonnevelden en windturbines voorzien, maar wordt ook rekening ge- houden met een scenario zonder windturbines. De mogelijkheden voor windenergie zijn in Noord- en Midden-Limburg zeer beperkt door diverse wettelijke restricties en de wens om het aantrekkelijke beeld van het landschap over grotere afstanden zo min mogelijk te verstoren. In het advies Verbindend Landschap beveelt de Raad voor leefomgeving en infrastructuur (Rli 2016) aan om het landschap centraal te stellen bij de ruimtelijke vormgeving van duurzaam- heidstransities en die transities te benutten om waardevol landschap en daarmee meer omge- vingskwaliteit te creëren.
Ook de ECN en WUR stellen in een verkenning in 2017 dat het voor een succesvolle energietransitie nodig is om nu al na te denken over de vormgeving van nieuwe energielandschappen naast en in het bestaande landschap. 2 De transities zullen een grote impact hebben op de bestaande gebruikers van het landelijke gebied. In het bijzonder voor de agrariërs in de akkerbouw en melkveeteelt, maar hier zit ook een kans en perspectief.. Het opwekken van duurzame energie via zonnepanelen in het landelijk gebied zal anders dan in het stedelijk gebied grotendeels in de plaats moeten komen van het huidige gebruik. Om de impact op gezonde agra- rische bedrijven te minimaliseren moeten we maximaal inzetten op de landbouwgronden van stoppende agrariërs. Uit onderzoek van het CBS in 2016 blijkt immers dat nog geen 30% van de akkerbouwers van 55+ in Limburg een opvolger heeft en ook ruim éénderde van de melkveehou- ders geen opvolger heeft3. De landbouwgronden van stoppende agrariërs worden nu veelal ingezet ten behoeve van een ‘duurzaam ontwikkelperspectief’ voor bestaande agrarische bedrijven middels schaalvergro- ting. In Nederland zijn we steeds beter in staat gebleken en zelfs wereldwijd koploper gewor- den om zelfs onder (de meest) ongunstige omstandigheden toch de agrarische productie te verhogen en de teelten te optimaliseren.
Dit kost veel energie, bewerkingen en hulpmiddelen van de bodem -zoals water, meststoffen en diesel- met diverse neveneffecten op andere ge- bruik, flora en fauna. Echter met de sterk oplopende kort - en langtermijn schuldenlast van agrarische bedrijven en de sterk stijgende grondprijs4 is dat geen houdbaar bedrijfsmodel naar 1 Bron: CBS 2019 2 Bron: Transities, ruimteclaims en landschap, PBL, 15 februari 2019 3 Bron: Op meeste boerderijen geen bedrijfsopvolger, CBS, 21 november 2016 4 Bron: Wageningen Economic Research Agrimatie uit ‘Naar een wenkend perspectief in de landbouw’, PBL, 2018 197 Samen werken aan een duurzame regioConcept RES | Noord- en Midden Limburg de toekomst. Het ‘oogsten van energie’ is daarmee een welkome aanvulling als ontwikkelper- spectief (en aanvullend verdienmode)l voor stoppende agrariërs. Ook kan met deze opbreng- sten de vrijkomende agrarische bebouwing verder worden gesaneerd zonder publieke midde- len. Waarmee tevens de voedingsbodem voor ondermijnende drugscriminaliteit in leegstaande schuren en loodsen wordt gereduceerd. Werkwijze De locatie van een stoppende agrariër heeft geen geografisch determinatie en kan dus overal in Noord- en Midden-Limburg aan de orde zijn.
Het is niet vanzelfsprekend -ondanks het grote aantal stoppers- dat omvangrijke en aaneensluitende gebieden ontstaan, zoals beoogd in twee van de drie scenario’s in de concept -RES. Het ontwikkelen v an zonnevelden op deze land- bouwgronden zal dan snel leiden tot een willekeurige spreiding van zonnevelden -en eventueel windmolens- in het landschap. De ontwikkeling zal een grote impact hebben op het aanzien en de beleving van het landschap en een ongunstige uitwerking op het maatschappelijk draagvlak voor duurzame opwek. Een zeer grote spreiding is daarnaast op infrastructureel vlak inefficiënt en kostenverhogend. Een oplossingsrichting ligt niet zozeer in een innovatieve aanpak, maar de doorontwikkelin g van eerdere regionale en provinciale regelingen. Naar voorbeeld van de Glasbankregeling voor de geclusterde ontwikkeling van glastuinbouw kan het instellen van een Zonneveldenregeling de clustering van landbouwgronden van stoppende agrariërs bewerkstelli gen. De landbouw- gronden van stoppende agrariërs worden aangeboden als ruilgrond voor voortgaande agrari- ers met landbouwgrond in een beoogd energielandschap. De stoppende agrariër kan dan deel- nemen aan een collectief in het energielandschap ter grootte van de hem/haar ingebrachte gronden en een voortgaande agrariër neemt de gronden van de stoppende agrariër over.
Hier kan voor de voortgaande agrariër een belangrijke meerwaarde inzitten als de gronden van de stoppende agrariër een hogere landbouwkundige waard e vertegenwoordigen. Hetgeen met name van toepassing zal zijn als de nieuwe energielandschappen kunnen worden gerealiseerd op de sterk verdroogde en voedselarme delen van de zandgronden, zie de betreffende kop- pelkansen en landschapsanalyse. De beperking van deze werkwijze is natuurlijk de fysieke afstand. De ruilgrond moet binnen een acceptabele afstand liggen van het voortgaande agrarisch bedrijf. Voor iedere agrariër zal deze afweging anders kunnen uitpakken, maar het betekent wel dat de Zonneveldregeling met name in de directe nabijheid van de energielandschappen kansrijk is. En voor de kleinschali- gere zonnevelden op lokaal of intergemeentelijk niveau. Om stoppende agrariërs als koppelkans in te zetten dienen als vertrekpunt de volgende twee nadere analyse te worden gemaakt. Het onderzoeken op welke wijze de Zonneveldregeling nader vorm kan krijgen in procedurele, organisatorische, juridisch en financiële zin. Waarbij een regeling op regionaal niveau voor een grootschalig energielandschap het vertrekpunt vormt, maar rekening houdend met mogelijkheden voor afschalen naar het lokale ni- veau. Een eerste analyse van gebieden met (in potentie) een groot aandeel stoppende agrariërs.
Deels bekend op basis van aanmeldingen voor bestaande regelingen en lokale kennis van individuele gemeenten. De potentie kan worden bepaald door het combineren van demografische met bedrijfseconomische data om een beeld te krijgen van de geografische positionering van agrariërs met een bedrijfs- hoofd van 55+ zonder kinderen. 198 Samen werken aan een duurzame regioConcept RES | Noord- en Midden Limburg In deze stap ligt een directe verband met de Werkgroep Landschap . De nadere afbakening van in potentie geschikte gebieden binnen de benoemde landschapstypen en eventuele aan- vullingen bepaalt de kansrijkheid van de koppelkans stoppende agrariërs gezien de fysieke afstand als inperkende factor. Open eindjes Het koppelen van een andere opgave of kans kent natuurlijk ook valkuilen en leidt tot aanvul- lende vragen. Het identificeren van deze open eindjes aan de voorzijde van het proces kan stagnatie in een latere fase voorkomen en geeft tijd en ruimte om deze waar mogelijk te neu- traliseren. Niet limitatief en in willekeurige volgorde betreffen het de volgende open eindjes: • Een Zonneveldregeling komt niet vanzelf tot stand. Wie is bereidt om welke rol te spelen en het initiatief van een startkapitaal en bedrijfsvoeringsmodellen te voorzien. • Eventuele notariële, juridische en financiële belemmeringen en wellicht ook kansen van een Zonneveldenregeling in de uitvoering.
De ontwikkeling van nieuwe natuur op de grens tussen het energielandschap en agrarische gronden leidt tot beperkingen voor de agrarische productiefunctie. • De uitwisselbaarheid van landbouwgronden zal niet altijd en voor iedere bedrijfsvoering haalbaar zijn. Een nadere analyse van kansen en valkuilen met de agrariërs is noodza- kelijk en voorwaardelijk. Bij de uitwerking van een integraal concept voor een energielandschap dienen tenminste de bovenstaande open eindjes nader onderzocht te worden en slimme combinatie te worden ver- kend. Samenwerken Een nieuw landschap creëren doet niemand all een. Het vraagt om een brede samenwerking met het vizier op de lange termijn. Ieders belang groot of klein dient een plek te krijgen en niet alleen het doel van duurzame energie en de stoppende agrariër. Dit betekent niet dat alle be- langen en wensen inpasbaar zijn, maar wel dat ze allemaal op tafel komen. Gezamenlijk en in een open proces worden de belangen geanalyseerd en gewogen, en waar mogelijk ingepast. Zo niet, dan moeten er wel alternatieven in beeld komen. De stip op de horizon is duidelijk en onvermijdbaar, de koers er naar toe staat nog open en kan samen worden bepaald. In de planvorming dienen tenminste de volgende belanghebbenden te worden betrokken: be- woners, grondeigenaren, agrariërs, agrarische belangenorganisaties en de provinciale en lo- kale overheid.
199 Samen werken aan een duurzame regioConcept RES | Noord- en Midden Limburg Zon op water Om te komen tot een definitieve RES voor Noord- en Midden Limburg analyseert de werkgroep ‘grootschalige opwekking’ de mogelijkheden om 1,2 TWh grootschalige elektriciteitopwekking te realiseren. Bij het uitwerken van deze ambitie is de ruimtelijke kwaliteit een belangrijk onderdeel, waarbij het landschap, koppelkansen en innovaties een belangrijke plek hebben binnen potentiegebieden. Het onderdeel koppelkansen kan een grote bijdrage leveren aan de ruimtelijke kwaliteit, omdat meerdere ruimtelijke opgaves zo optimaal mogelijk worden geïntegreerd en zo de ruimteclaim beperkt kan blijven. In het kader van de Concept RES is een brainstormsessie reeds uitgevoerd waarbij verschillende koppelkansen zijn benoemd en zijn verdeeld in verschillende tijdsvakken. Verschillende van deze koppelkansen moeten nog nader uitgewerkt worden. In deze projectopdracht wordt de koppelkans ‘Zon- PV op water’ nader beschouwd. Hierbij wordt gekeken naar de mogelijkheden en de haalbaarheid van zon op water. Diverse initiatieven spelen al regiobreed. Aan de hand van ruimtelijke criteria wordt in deze bouwsteen inzicht verkregen in hoeverre het wenselijkheid en mogelijk is om zon-pv opweklocaties te realiseren op water en welke koppelkansen hieraan verbonden kunnen worden.
Koppelkansen Zon op water De ruimte in Nederland is schaars, maar kent daarentegen veel ruimteclaims. Ook duurzame opwek in de vorm van zonnepanelen is een van deze ruimteclaims. Bij zonneprojecten kan onderscheid gemaakt worden tussen zon op land en zon op water. Zon op land is de meest voorkomende en bekende vorm. Zon op water is minder bekend. Vanuit de ruimtevraag dient derhalve ook gekeken te worden naar zon op (oppervlakte)water. Bij zon op water kan naast duurzame opwek invulling worden gegeven aan meerdere kansen. Er kan bijvoorbeeld een koppeling gemaakt worden met waterbeheerdoelen of de ecologische kwaliteit van water. Zon op water kan dus invulling geven aan meerdere opgaven dan slechts duurzame opwek. Vanuit dit perspectief kan zon op water gekwalificeerd worden als koppelkans. Om inzicht te krijgen of zon op water mogelijk is, zal in eerste instantie onderzocht moeten worden welke wateren geschikt zijn voor het plaatsen van drijvende zonnepanelen. Vervolgens zal aan de hand van ruimtelijke criteria de wenselijkheid van een bepaald water beoordeeld moeten worden. Bij ruimtelijke criteria kan gedacht worden aan: grootte van het water, kwaliteit van het water, functies of doelen van het water, landschap en stakeholders.
Figuur 1: kansen voor ecologie 200 Samen werken aan een duurzame regioConcept RES | Noord- en Midden Limburg Werkwijze Onderstaand worden de hierboven beschreven criteria op hoofdlijnen beschreven. Het doorlopen van deze stappen dient als handvat of processchema om de wenselijkheid en mogelijkheid te onderzoeken van een project. Iedere stap behoeft in het verdere traject nog een nadere inventarisatie en onderbouwing. 1. Type water Naast gebieden waar al water aanwezig is zoals bijvoorbeeld plassen of vennen, dient ook rekening gehouden te worden met potentieel te ontwikkelen wateren. Hierbij kan bijvoorbeeld gedacht worden aan grindgaten als gevolg van ontgrondingen. Een watergebied met veel stroming lijkt in eerste opzicht minder geschikt dan een watergebied met weinig tot geen stroming. Bij een nader onderzoek van zon op water wordt daarom onderscheid gemaakt in verschillende type wateren in Noord- en Midden-Limburg: 1. Water zonder of beperkte stroming. a. Plassen en meren b. Vennen c. Wadi’s d. Beken (langzaam stromend) 2. Mogelijk te ontwikkelen wateren zonder of beperkte stroming a. Grindgaten b. Retentiebekken 3. Water met stroming. a. Rivieren b. Kanalen c. Beken (snel stromend) In de Concept-RES is een fasering aangebracht voor wat betreft de koppelkansen tot 2025, 2025 tot 2030 en 2030 tot 2050.
Voor de verdere uitwerking van dit projectvoorstel zal in eerste instantie de focus moeten liggen op wateren zonder stroming. Hiervan wordt aangenomen dat realisatie eenvoudiger is en daarom minder tijd vraagt om te onderzoeken en te ontwikkelen. Zon-pv op stromend water is nu niet mogelijk of zeer complex. Als technieken zich ontwikkelen en bijvoorbeeld scheepvaart niet wordt gehinderd, kunnen deze wateren als potentiegebied worden gezien. 2. Grootte water In het kader van de RES is een significante omvang van water van belang om een rendabel zonneveld te creëren. Voor zon op land is een ondergrens van 7 hectare gesteld. Een inventarisatie dient uitgevoerd te worden welke wateren hiervoor geschikt zijn. 3. Kwaliteit van het water Met de realisatie van een zonneweide op water kan een bijdrage geleverd worden aan de kwaliteit van het water. Hierbij moet gedacht worden aan het verrijken van de biodiversiteit die vervolgens de kwaliteit van het water kan verbeteren. Een uitgangspunt voor onderzoek is daarom om vooraf vast te stellen wat de kwaliteit van het water is. Vervolgens kan worden bepaald in hoeverre het verbeteren van de biodiversiteit als koppelkans kan worden gezien bij realisatie van een zonneweide. 201 Samen werken aan een duurzame regioConcept RES | Noord- en Midden Limburg 4.