RIB-45 - Stand van zaken vroegsignalering en schuldhulpverlening

Bezoekadres:

aan de raad

Burgemeester Lodderstraat 20, Opheusden Postadres: Postbus 20, 4043 ZG Opheusden Telefoon: 14 0488 Telefax: (0488) 44 99 99

uw brief van: uw kenmerk: ons kenmerk: behandeld door: bijlage(n):

E-mail:

Z/17/051272/UIT/21/156024

info@nederbetuwe.nl

Website: www.nederbetuwe.nl BNG IBAN: NL83 BNGH 0285094955 KvK: 30276311 BTW: NL810162593B01

Onderwerp:

Stand van zaken Vroegsignalering en schuldhulpverlening Opheusden, 21 juli 2021 Geachte raad, Aanleiding: In 2020 heeft de rekenkamercommissie een rapport uitgebracht over schuldhulpverlening in NederBetuwe onder de titel “problemen voorkomen is beter dan genezen”. Daarin zijn aanbevelingen gedaan aan raad en college. Hoofdconclusie was dat de gemeentelijke schuldhulpverlening goed verloopt, maar enkele verbeterpunten resteren. In haar bestuurlijke reactie gaf het college aan deze hoofdconclusie te onderschrijven. Een aantal vervolgstappen zijn aangekondigd. De toezegging is gedaan dat de raad middels de reguliere P&C cyclus op de hoogte gehouden zou worden over de voortgang. Afgelopen voorjaar heeft de raad verzocht daarnaast een stand van zaken weer te geven, onder andere in verband met de wijziging van de Wet gemeentelijke schuldhulpverlening van dit jaar. Daarover gaat deze Raadsinformatiebrief. Tevens staat er een college informatieavond gepland in november 2021. Vroegsignalering betalingsachterstanden Onderdeel van het meerjarenbeleidsplan uit 2018 was vroegsignalering van schulden. Door inwoners met betalingsproblemen in een eerder stadium in beeld te hebben, is schuldhulpverlening eenvoudiger, zo is de gedachte.

Daarbij loopt de gemeente tegen grenzen aan: • De gemeente heeft geen inzicht in de financiële situatie van inwoners (voor zover zij geen bijstandsuitkering ontvangen), tenzij inwoners actief aan de bel trekken. • In verband met privacywetgeving kan de gemeente bij inwoners die een hulpvraag hebben op andere leefgebieden, formeel pas ingaan op eventuele financiële problemen, als de inwoner dit zelf aankaart. • Ook als andere partijen financiële problemen signaleren bij inwoners, dient de gemeente privacywetgeving in acht te nemen. In de praktijk zijn consulenten dikwijls wel degelijk op de hoogte van problemen in overige leefgebieden en wordt actief samengewerkt tussen bijvoorbeeld Kernpuntmedewerkers, consulenten Werk en inkomen en consulenten Schuldhulpverlening. Met partners, zoals de woningbouwvereniging

*ZA8E8AF7ADF*

en Vitens, bestonden reeds afspraken rondom vroegsignalering. Maar toch vormt de wetswijziging Vroegsignalering een significante uitbreiding van de wettelijke taak en mogelijkheden van de gemeente. Vandaar dat in de P&C cyclus en beantwoording van raadsvragen, is aangegeven dat deze wetswijziging voornemens uit het oorspronkelijke beleidsplan in een ander kader zou plaatsen. Wat is er concreet veranderd? • Sinds 1 januari jl zijn de zogenaamde “signaalpartners” verplicht betalingsproblemen bij de gemeente te melden. Het gaat om woningbouwverenigingen, nutsbedrijven en zorgverzekeraars. • De gemeente is vervolgens verplicht deze signalen op te pakken en dit terug te koppelen richting de signaalpartner. • Daarbij heeft de gemeente een wettelijke grondslag om een brede uitvraag te doen: een consulent die na een signaal in het kader van de Wgs een inwoner benadert, mag vragen naar eventuele problemen in andere leefgebieden. Deze wijzigingen hebben in potentie een positieve impact. Maar brengen ook risico’s met zich mee: Mogelijke risico’s en werkwijze: “Vervuiling” van signalen voorkomen: Uitgebleven betalingen wijzen meestal niet op (ernstige) financiële problemen. Een factuur kan ook over het hoofd gezien zijn. Of het banksaldo kan door omstandigheden net te laag zijn geweest voor een automatische incasso.

Het is daarom belangrijk dat signaalpartners niet direct een signaal afgeven als een betaling niet is gedaan, maar pas als duidelijk is dat er echt niet is of wordt betaald. Hiertoe zijn o.a. afspraken gemaakt in een landelijk convenant van de branchevereniging voor schuldhulpverleners, de NVVK. Gemeente Neder-Betuwe heeft dit convenant getekend en vraagt signaalpartners dit ook te doen. Het (digitale) proces van ondertekenen was niet eenvoudig. De indruk bestaat dat de grootste leveranciers (nutsbedrijven en zorgverzekeraars) het convenant hebben getekend, maar nog niet álle signaalpartners lijken dit te hebben gedaan. Inwoners kunnen “bemoeienis” als onprettig ervaren: Bijna iedereen overkomt het wel eens dat een factuur te laat wordt betaald. Nieuw is dat de gemeente nu weet dat niet tijdig (een deel van de) vaste lasten zijn betaald, inwoners actief benadert en zelfs mag vragen naar verdere omstandigheden. Dat gaat, in vergelijking tot kort geleden, ver. Vooraf bestond dan ook vrees dat sommige inwoners deze “bemoeienis” als vervelend zouden beschouwen. Om die reden is de gemeente bewust terughoudend bij het reageren op een enkelvoudig signaal van een betalingsachterstanden. In eerste instantie wordt de inwoner schriftelijk benaderd.

Bij meervoudige signalen (gemiste betalingen bij meerdere signaalpartners en/of over een periode van minimaal twee maanden) wordt de inwoner persoonlijk bezocht en/of gebeld door een consulent. Impact op de uitvoeringsorganisatie: In diverse pilots “vroeg erop af” die in het land uitgevoerd werden voorafgaand aan de wetswijziging, werd goede ervaring opgedaan met het actief en persoonlijk benaderen van inwoners met betalingsproblemen. Er werden huisbezoeken afgelegd en/of gebeld. Belangrijk verschil met de uiteindelijke wetgeving is wel, dat in deze pilots meervoudige signalen opgepakt werden. Dat wil zeggen dat een enkele gemiste betaling niet werd opgepakt. Inmiddels zijn gemeenten verplicht deze enkele signalen wel te behandelen. Vooraf was daardoor, op basis van ervaringen, geen inschatting te geven van de hoeveelheid signalen die maandelijks opgepakt moeten worden en de uitvoeringslast die deze nieuwe taak met zich meebrengt. Mede op basis van de ervaring in pilots ligt de focus dan ook op persoonlijke benaderen van inwoners waarvan meervoudige signalen zijn ontvangen. In de loop van 2021 en 2022 wordt bezien of deze focus aanpassing behoeft. Signaleringssysteem: Betalingsachterstanden worden door gemeenten verzameld in een digitaal signaleringssysteem. Hierdoor is met name terugkoppeling aan signaalpartners bij enkelvoudige signalen administratief Pagina 2 van 4

eenvoudig af te handelen, waardoor in de uitvoering gefocust wordt op benadering van de inwoners. Ook maakt het systeem inzichtelijk of het gaat om een enkelvoudige of meervoudige melding en de omvang van de achterstand. Dit maakt de afweging welke inwoners een eerste schriftelijke uitnodiging ontvangen en welke inwoners persoonlijk worden benaderd, eenvoudiger. Potentiele impact: Vereenvoudiging brede uitvraag: Zoals in de bestuurlijke reactie op het Rekenkamerrapport in 2020 werd aangegeven, vormde privacywetgeving een belangrijke beperking voor het vragen naar eventuele problemen op andere leefgebieden, als de inwoner heeft aangeklopt met een schuldhulpvraag. Doordat de Wgs nu de mogelijkheid biedt om bij gemelde betalingsachterstanden een brede uitvraag te doen, zijn de mogelijkheden hulpvragen integraal te benaderen, verbeterd. In een aantal casussen kan daarmee een ondersteuningsvraag op het terrein van welzijn, jeugd en/of Wmo worden gesignaleerd en opgepakt. Daarbij dient wel opgemerkt te worden dat, anders dan het rekenkamerrapport suggereerde, hieruit geen besparing op uitvoeringskosten dan wel voorzieningen te verwachten valt. In zowel de ambtelijke reactie als de bestuurlijke reactie op het rekenkamerrapport is hierop reeds ingegaan.

Wij zien in deze integrale benadering op casusniveau kansen drempelverlagend te werken, maar op gemeentelijk niveau verwachten wij geen gevolgen voor de uiteindelijke ondersteuningsbehoefte. Schulden lopen minder hoog op voordat ondersteuning wordt geboden: De ervaring leert dat mensen met financiële problemen lang wachten met hulp vragen. Vaak klopt men pas aan bij instanties als gemeente, als er een flinke schuld is ontstaan (tienduizenden euro’s). Dat kan veroorzaakt worden door een beperkt inzicht in de eigen financiële situatie, maar ook door een gevoel van schaamte. Doordat inwoners actief worden benaderd als één of meerdere vaste lasten niet zijn betaald, loopt de schuld minder hoog op voordat een (formeel of informeel) hulpaanbod ter sprake komt. Stand van zaken Vroegsignalering na de eerste 6 maanden: Er is nu ongeveer een half jaar ervaring opgedaan met deze nieuwe taak. Er is nog geen compleet beeld van de impact van de wetswijziging, waardoor wij hopen u hier in november tijdens de college informatieavond een duidelijker beeld van te kunnen schetsen. Een aantal eerste punten: Huisbezoek: Het voornemen was, op basis van goede ervaringen in pilots, inwoners persoonlijk te benaderen middels een huisbezoek. Het bereik onder met name inwoners die moeite hebben hun post te lezen (zoals laaggeletterden) wordt daarmee sterk vergroot.

In verband met de coronamaatregelen is in de eerste maanden van dit jaar afgezien van huisbezoeken. In plaats daarvan zijn inwoners gebeld. Reacties: Inwoners tonen zich tot op heden soms verbaasd, maar doorgaans positief als zij worden benaderd Zowel op de schriftelijke uitnodigingen als de telefoontjes wordt positief gereageerd. Aantal signalen: Zoals gezegd was vooraf nauwelijks in te schatten hoeveel signalen de gemeente maandelijks te verwerken zou krijgen. Schattingen liepen uiteen van tientallen tot honderden. Tot op heden is met name het aantal meervoudige signalen lager dan verwacht. Daardoor was het mogelijk iedereen waarover meervoudige signalen zijn ontvangen, persoonlijk te benaderen. Er bestaat echter nog enige twijfel of het een compleet beeld betreft: nog niet iedere signaalpartner lijkt ook signalen door te geven of hiervoor het signaleringssysteem te benutten. Nieuwe taak =extra werk: Vooraf zijn verwachtingen uitgesproken over mogelijke besparingen door vroegsignalering op uitvoering van schuldhulpverlening. Zoals aangegeven in beantwoording van eerdere raadsvragen, Pagina 3 van 4

deelt de gemeente deze verwachting voor de komende jaren niet. Integendeel. Doordat meer mensen met financiële problemen (sneller) in beeld komen, komen ook meer ondersteuningsvragen op financieel gebied binnen. In deze groep zijn weliswaar een deel van de inwoners relatief eenvoudig weer op pad te helpen, maar nog steeds heeft een groep inwoners financiële moeilijkheden waarbij bijvoorbeeld schuldhulpverlening aan de orde is. Voor de uitvoering van een schuldregeling is het niet gezegd dat lagere schulden door vroegsignalering leiden tot besparing op uitvoeringscapaciteit: een schuldregeling treffen voor €20.000 neemt evenveel tijd in beslag als een regeling voor €40.000. Dezelfde stappen worden doorlopen. De wetswijziging levert daarmee vooral maatschappelijke winst op, voor zowel schuldenaar als schuldeiser. Stand van zaken overige verbeterpunten uit “Problemen voorkomen is beter dan genezen” Hoofdconclusie uit het onderzoek van de Rekenkamercommissie was, dat de schuldhulpverlening in Neder-Betuwe goed verloopt. Wel resteren verbetermogelijkheden. Het college heeft deze conclusie onderschreven en ook aangegeven waar zij de verbetermogelijkheden ziet. De wetswijziging vroegsignalering heeft zoals gezegd een positieve bijdrage gegeven aan het tijdig in beeld krijgen van financiële problemen.

Daarmee kan invulling worden gegeven aan een aantal beleidsvoornemens zoals deze reeds waren opgenomen in het Meerjaren beleidsplan Schuldhulpverlening uit 2018 en enkele aanbevelingen die de rekenkamercommissie meegaf op basis van onderzoek in 2019. Kansen tot verbetering zijn: de verdere intensivering van de samenwerking tussen de Kernpunten en Schuldhulpverlening Buren, de intensivering van de samenwerking met informele (schuldhulp)verlening zoals van de kerken en scholen, bredere inzet van ondersteunende instrumenten zoals de cursus Rondkomen. Het eerste punt is inmiddels in samenwerking met de collega’s Schuldhulpverlening in Buren opgepakt en ingericht. Met maatschappelijke partners, zoals het in 2019 opgerichte Diaconaal Platform en de OVNB, zijn gesprekken gevoerd over financiële problemen bij inwoners en mogelijke samenwerking met formele ondersteuning. Ook inzet van instrumenten zoals een cursus, het financieel spreekuur (welke in corona-jaar 2020 vanzelfsprekend beperkt werden door de coronamaatregelen) of de digitale Geldplannen van Startpunt Geldzaken van het Nibud (beschikbaar voor alle inwoners), is onderzocht. Deze punten bieden nog doorlopend kansen tot verbetering en zullen in het Meerjaren beleidsplan Schuldhulpverlening dat volgend jaar geactualiseerd wordt, dan ook zeker terugkeren.

Zoals toegezegd wordt u zowel in de P&C cyclus als in de college informatieavond in november geïnformeerd over de laatste stand van zaken.

Met vriendelijke groet, Burgemeester en wethouders van Neder-Betuwe, de loco-secretaris de burgemeester, N. de Geus - de Bruijn

Pagina 4 van 4

A.J. Kottelenberg

Pagina 5 van 2