Bijlage 25 - Bijlage 11 bij MER Cultuurhistorische rapportage

Willemspolder (verkort RAAP rapport)

Heerlijkheid op moderne leest

Cultuurhistorische rapportage voor de herinrichting van de Oostelijke Willemspolder

Willemspolder (verkort RAAP rapport)

Cultuurhistorie De rijke riviergeschiedenis is gevormd door zowel de natuur

uit de periode 50 tot 0 vóór Chr en dit zijn de Bataven. Er zijn

als de mens. De relatie tussen de rivier en de bewoners is

namelijk opgravingen gedaan van een grote Bataafse neder-

niet altijd even goed geweest maar ze zijn onlosmakelijk aan

zetting in het nieuwbouwplan Tiel-Passewaaij. Daarbij zijn

elkaar verbonden. We nemen u graag mee terug in de tijd om

veel kostbare details over leefgewoonten van de Bataven in

te kijken hoe de rivier zichzelf gevormd heeft, wie allemaal

deze regio aan het licht gekomen. Veel Bataafse woonlocaties

woonde en werkte en welke spannende avonturen zich af-

vallen samen met de iets jongere Romeinse nederzettings-

speelde in de Midden Waal. Reis mee naar andere tijden en

terreinen.

ontdek de historie van de Midden Waal.

Romeinen in het Waal gebied Periode voor de bedijking De legioenen van Gaius Julius Caesar kwamen hierna en In het gebied is er een hechte relatie tussen de Waal, de uit-

toen begon de Romeinse tijd. De Neder-Rijn werdt formeel de

erwaarden en de dijk. De dijk vormt hierbij de belangrijkste

Rijksgrens en een stelsel van grensforten, ook wel castella

mijlpaal in de ontwikkeling van het Ijzendoornse landshap.

genoemd, en die moest de grens bewaken. Ijzendoorn lag

Die zorgde ervoor dat de bewoners meer ruimte hadden om er

circa 10 km ten zuiden van deze Limes oftewel Rijksgrens.

te wonen en gebruik te maken van het land. Ijzendoorn ligt in

Hierna kwam er een periode van vrede, rust en welvaart en

het hart van de Betuwe. De ondergrond van die streek wordt

groeide de bevolking. Veel archeologische vondsten uit deze

gekenmerkt door een complex stelsel van voormalige rivier-

periode bestaan uit typisch Romeinse producten (zoals ge-

lopen van de Rijn.

draaid aardewerk, mantelspelden en munten) Deze vondsten kunnen op alle oude woongronden in en rond Ijzen-

Prehistorische meandergordels

doorn voorkomen. Voorbeelden hiervan zijn bij De Hof van Ijzendoorn(in het centrum van Ijzendoorn), bij Den Hul(ten

De voormalige rivierlopen van de Rijn zijn twee prehistorische

westen van het dorp) en bij ’t Spijker (ten westen van Ijzen-

meandergordels. De eerste is de meandergordel van Ochten,

doorn, tegen de Waalbandijk) en in de uiterwaarden. Hier

ontstaan in de Midden Neolithicum tijd en en de tweede is de

zijn een stuk van een bronzen ketel en een ijzeren paal-

meandergordel van Echteld die ontstaan is in de Late Brons-

schoen gevonden. Er kwam een versmelting tussen inheemse

tijd. Vanaf circa 190 werden de meerdere kleine meandergor-

en Romeinse godsverering toen de Bataven en de Romeinen

dels bij elkaar gevoegd tot een hoofdaanvoer: de Waal.

bij elkaar kwamen. Dit is te zien aan de aanwezigheid van Gallo-Romeinse tempels in het rivierengebied. Daarnaast zijn

De Waal als afvoer van de Rijn

er ook sommige wegen die verwijzen naar de Romeinse tijd (Koningweg, Heersweg). Er werdt op de stroomruggen veel

In het midden-rivierengebied (omgeving Tiel) volgde de Waal

akkerbouw gedaan en de Waal vormde in die tijd een be-

daarbij in eerste instantie een westelijke koers in de vorm van

langrijke transportroute. Er werden dan ook resten van een

de Lingestroomgordel. In de Middeleeuwen en de Nieuwe tijd

Romeinse platbodem gevonden bij Druten.

(circa 1500-1800 na Chr.) werd de Waal nog belangrijker als afvoer van de Rijn. Tot heden vormt de Waal feitelijk de enige

De Waal vormde ook een fysieke barrière binnen het Bataafse

actieve afvoer van de Rijn. De overige afvoeren (Neder-Rijn en

eiland (land tussen de Neder-Rijn en de Maas), waarvan

IJssel) fungeren alleen als zodanig door menselijk toedoen.

Julius Civilis met de Bataafse opstand tegen de Romeinen vergeefs gebruik maakte. Tegen het eind van de 2e eeuw na

De eerste bewoners van IJzendoorn

Chr, werden er herhaaldelijk invallen gedaan door Germaanse stammen. De Romeinse overheersing eindigde hiermee in 406

De vroegste sporen van bewoning in de omgeving van IJzen-

na Chr. In de 6e eeuw na Chr. stichtte het Frankisch geslacht

doorn gaat terug tot de IJzertijd. Op een moment dat de be-

van de Merovingen het Merovingische Rijk. Daarbij werd de

volkingsaanwas het sterkste was bevonden zich her en der ook

oude Romeinse Limes gehanteerd als de Rijksgrens. In de 8e

nederzettingen, Die bestonden uit boerenerven. De grootste

eeuw werd het Karolingishce Rijk gesticht. Hierbij groeide

prehistorische nederzettingen in het rivierengebied stammen

de bevolking weer sterk en de eerste dorpen ontstonden. In

Willemspolder (verkort RAAP rapport) IJzendoorn gebruikte de Romeinen strookvormige percelen

der-Betuwse waterkering en lossing. Hoofdonderdeel van die

voor een doelmatige afwatering. Bij gecompliceerde vormen

waterlossing was de Linge, die nog bestond uit een Rijn- en

van relief legde men waarschijnlijk verschillende akkerblok-

Waal-Wetering. Ijzendoorn vormde een ministaatje met aller-

ken aan, waarbinnen elke ontginner een of meer stroken

lei voorrechten. Het had een eigen dijkstoel en rechtbank en

kreeg. Hierdoor ontstonden omvangrijke akkercomplexen.

de heer van Ijzendoorn had het recht om de plaatselijke dijkgraaf en rechter aan te stellen en de buurmeesters die waak-

Periode sinds de bedijking

ten over de lokale dammen, sloten en wegen. Hij benoemde ook de dijkschrijver van de lokale dijkstoel, de secretaris van

Al in de 9e eeuw na Chr. werd gerept van Ijzendoorn als

de heerlijkheid, de schutters en de schoolmeester, Daarbij

een nederzetting op een ingeslapen stroommeander uit de

kreeg hij in 1350 van hertog Reinoud III het recht om een wind-

Prehistorie. Deze stroomgordel boodt een grote kans op droge

en rosmolen op te richten. De inwoners van Echteld moesten

voeten. Voor de inwoners van Ijzenddoorn werd het aantrek-

daar hun graan laten malen. Verder bezat de heer plaatselijke

kelijk om hun akkers en weiden op de stroomrug door beka-

monopolie op de jacht en visserij in de Waal. Zelfs bij de kerk

ding te beschermen tegen het van opzij stromende water.

bepaalde hij wie zielenherder, kerkmeester of koster werd.

Mogelijk werd daarmee al in die Vroege Middeleeuwen ge-

Hij inde ook landpachten en windgelden die de bezitter van

start. Maar voor de bekading was samenwerking nodig en

de korenmolen op de Broekdijk betaalt moest worden. Op-

een lokaal bestuur zoals een buurschap. Bij het ontstaan van

merkelijk is dat Ijzendoorn al zo vroeg, namelijk in 1332, om-

zo’n bestuur kwam een plaatselijk kasteelheer goed van pas.

dijkte uiterwaarden bezat en hierdoor zijn er nog middeleeu-

Als grondbestuurder had hij alle belang bij het voldoende be-

wse sporen van het gedrag van de Waal aan de verkaveling af

scherming van de dorpsgronden tegen wateroverlast. In de

te lezen. Die sporen verraadden dan ook dat de Waal vanuit

13e eeuw blijkt een groot deel van Ijzendoorn in handen te

Druten kwam toestromen. Het oudhoevige land werd Runnen

zijn van de familie van Ochten. Maar in 1281 droegen de ge-

genoemd wat ook wel rennen of rijnen is oftewel stromen en

broeders Hendrik en Godfried van Ochten al hun IJzendoornse

weglopen. Het land eromheen werd Kreiiten of kwellen en

goederen over aan hun zwager ridder Rudolf de Cock die bij

treiteren genoemd. Een rivierstroom dus die de dijk zo kwel-

de huidige Molensteeg Huis Weerdenburg stichtte, later her-

de dat deze begon weg te lopen. Het terugleggen van de dijk

doopt tot De Hof van Ijzendoorn. Bewijs van het bestaan van

vond al in de 13e eeuw na Chr. plaats. Mogelijk gebeurde dat

een heuse heerlijkheid in Ijzendoorn dateert pas van Sint

al rond 1250, toen de rivieren weer bruter geweld lieten zien.

Maarten 1345. Ene Willem de Cock, haast zeker een kleinzoon

IJzendoorn kreeg het daarbij zwaar te verduren. In het bui-

van Rudolf, werd toen door hertog Reinoud III beleend met het

tendijkse deel van het dorpshart moet het plaatselijk kasteel,

Huis en het gericht te Ijzendoorn.

Huis Ijzendoorn, hebben gestaan. De grachten van dit slot zijn wellicht gegraven rond de waterrijke resten van een verlande

De dijken van Ijzendoorn

rivierbedding. Deze staat nog steeds bekend als Molsloot langs de oostgrens van Ijzendoorn. Het perceel waarop de

Intussen had Ijzendoorn dijken gekregen. Sinds de 12e eeuw

Ijzendoornse burcht torende, zou bekend worden als de

was in het rivierenland de bevolking verder toegenomen. Om

Slotwaard.

alle monden te kunnen voeden, moesten vanaf de stroomruggen ook de lagere, moerassige gronden worden ont-

Reinoud II verkoopt Waaldijk

gonnen. Er speelde zich in het midden van de 13de eeuw veel riviergeweld af en er werden zelfs delen van dorpen wegge-

De inkt van de brief waarin graaf Reinoud II onder meer het

spoeld. Om dit tegen te gaan werd de Broekdijk in Ijzendoorn

bestaan van de Waaldijk bevestigt, was amper droog of de

aangelegd.

graaf ondertekende een nieuw schrijven met sensationele inhoud. Daaruit blijkt dat Ijzendoorn niet alleen weidse uiter-

Graaf Reinoud II als heer van Ijzendoorn

waarden bezat maar ook een bedijking ervan. Op Sint Agnietendag, 21 januari, 1332 verkocht Reinoud aan Willem de Cock

Het dijkbestuur in de Neder-Betuwe werd geregeld door graaf

van IJzendoorn en andere geërfden van die buitenpolder een

Reinoud II. In een brief van 1327 bevestigde hij het bestaan

watergang. Deze mocht door de Waaldijk heen worden geleid.

van een vertegenwoordiger van hem in de Neder-Betuwe. In

Zo kon de buitenpolder zijn hemel en kwelwater lossen op de

hoedanigheid van dijkgraaf bekommerde die zich om de Ne-

Linge, In de bandijk mocht een sluis worden gemaakt van ruim

Willemspolder (verkort RAAP rapport)

een halve meter wijd en hoog. De sluis werd aangebracht op de

Later zouden bij het ploegen in de Slotwaard nog gebroken

westgrens van Ijzendoorn. De Ijzendoornse uiterwaarden had-

wapens zijn gevonden. Zou dit volkserhaal ook een relatie

den het karakter van een binnenpolder en de poldergronden

hebben met het huwelijk van Rudolf de Cock en de zuster van

kunnen hierdoor beter gebruikt worden en kon het water beter

de gebroeders Van Ochten, de gebroeders die in 1281 al hun

doorstromen. De verbinding van binnen en buitendijkse be-

IJzendoornse bezittingen overdroegen aan hun zwager?

langen maakt aannemelijk dat grootgrondbezitter Willem de Cock een stuwende rol speelde bij het op touw zetten van de

Bloeddige burgeroorlog

binnendijkse afwatering van de uiterwaarden.

Twee ridder broers en de beeldschone dochter van Huis Pottum Uchta

De strijd om Gelre mondde uit in een bloedige burgeroorlog. Reinoud II, die Willem met de heerlijkheid Ijzendoorn had beleend, had ruzie gekregen met zijn broer Eduard. Beide broers werden gesteund door adelsfacties, Reinoud door de

Willem de Cock had dus in 1345 het slot overgenomen en was

Hekerens, Eduard door de Bronkhorsten. De heer van Jjzen-

de heer van Ijzendoorn. Maar in de overlevering wordt gespro-

doorn moet aanhanger zijn geweest van Reinoud. Mogelijk

ken over een grimmig duel tussen de twee zoons van de heer

nam hij deel aan de aanval in 1350 op Tiel, dat de zijde van

van Ijzendoorn. Inzet van het duel was de hand van de beeld-

Eduard had gekozen. In het vuur van de strijd werd de toren

schone Uchta, de dochter van de rijke heer van Huis Pottum,

van de Sint Walburgskerk aangestoken, waarin 145 Tielenaren

gelegen aan de oude weg van Ijzendoorn naar Aalst-Kesteren.

waren gevlucht. Allen kwamen om in de vlammen.

Beide zoons van de heer van Ijzendoorn hadden hun oog laten vallen op Uchta. De heer van De Pottum gunde zijn dochter aan de sterkste van de twee. De beslissing zou vallen in een

Gruwelijke moord op de gebroeders van Druten

tweegevecht. Die speelde zich af bij het krieken van de dag. Na een verwoede strijd, waarbij vele degens en lansen braken,

Moord, brand en verraad waren aan de orde van de dag. Ook

zegevierde de jongste, genaamd Dago. Hij mocht met Uchta

in Leeuwen, ten zuiden van het slot van IJzendoorn. Net

huwen en verwierf daarbij als bruidsschat de hele streek. Hi-

als in Tiel stonden de twee ridders van het plaatselijke kas-

eraan gaf hij de naam van zijn eega, Uchta oftewel Ochten.

teel, Willem en Emmerik van Druten, die het opnamen voor

Willemspolder (verkort RAAP rapport) Eduard. Steeds hadden ze op hun burcht de aanvallen van

begin van dijkbeheer in de uiterwaarden. De Waal was desti-

Reinoud afgeslagen. Maar in de nacht voor Pasen 1354, zo wil

jds verstopt geraakt met ijs en het rivierwater werd zo sterk

het verhaal, glipten huurmoordenaars vanuit de Betuwe in een

opge-stuwd dat de Waaldijk tussen Ijzendoorn en Tiel op drie

bootje de Waal over. Ze wachtten op het moment dat de ge-

plekken bezweek. Dit leidden tot grote overstromingen en de

broeders Van Druten de paasmis in de Leeuwense kerk zouden

bandijk werd bedreigd. In ijzendoorn werd dag en nacht op de

bijwonen. Toevallig woonde alleen Emmerik de paasdienst

dijk geploeterd en iedereen stak de handen uit de mouwen.

bij. Toen de huurmoordenaars het godshuis binnenstormden,

Met modder, stro en leem werd op de dijkkruin een dam ge-

vluchtte de ongewapende Emmerik het altaar op. Hoewel de

maakt om de dijkoverloop te keren. Tenslotte kwam er ontzet

priester de handen beschermend om hem heen sloeg, werd

doordat de dijk in Leeuwen doorbrak. Het leek voor de dank-

hij neer-gestoken. Altaar, misboek, kelk, wierookvat en kruis

bare inwoners van Ijzendoorn een Godsoordeel.

kleurden rood van het bloed. In toorn ontstoken door deze heiligschennis liet de Voorzienigheid het Leeuwense kerkje

Herstel en onderhoud van de Weerddijk

wegzinken in een kolkende afgrond. Rond De Wiel in BovenLeeuwen zou bij wijlen gebeier opklinken, afkomstig van de

Begin 1438 ging het weer mis en bezweek de dijk in Tiel op

bronzen stem van het verzwolgen bedehuisje. Tot een nieuwe

maar liefst zeven plekken. Hierdoor werd er koortsachtig

geweldsexplosie kwam het in 1361. In de Strijdweerd bij Tiel

gewerkt aan dijkherstel. Ingrijpend was de dijk verhuizing

werd daarbij het leger van Reinoud verslagen door Eduards

landinwaarts waarbij de dijk gedeeltelijk belandde op de

krijgsscharen. Eduards wraak was zoet; een hele serie kaste-

plaatselijke kerkhof. Het watergeweld van deze twee jaren

len van zijn vijanden werden te gronde gericht. Hoogstwaar-

heeft veel schade opgeleverd aan de Weerddijk.

schijnlijk werd daarbij ook het kasteel in de Slotwaard zwaar toegetakeld. Maar hierna werd er vrede gesloten. Op 1 mei

In de Weerddijkbrief van Pancratydag 1438 werden door de

1369 verklaarde Eduard zich met Wouter de Cock, zoon van

dijkgraaf van Neder-Betuwe en de richter van IJzendoorn

Willem, te hebben verzoend. Wouter werd daarbij bevestigd in

oftewel de vertegenwoordiger van Jacob van Ijzendoorn af-

zijn heerlijke rechten.

spraken gemaakt over herstel en onderhoud van de dijk. Een college van gezworenen oftewel een groep mannen uit

De hevige strijd tegen het water

Ochten en Ijzendoorn zouden dit uitvoeren en inspectie doen. Dit moest goed gedaan worden en mensen die niet meewerk-

In 1437-1438 was Jacob van IJzendoorn de heer van de heer-

ten moesten geld betalen of het werk inhalen op zondag in

lijkheid. In dit jaar was er veel watersnood en dit was het

de kerken van Ochten en Ijzendoorn. Daarnaast kon men een

Willemspolder (verkort RAAP rapport)

boete krijgen die wel nog gesplitst kon worden tussen de rich-

afwateren van de dijk naar een benedendeel van de polder en

ter en de gezworenen.

het bouwen van een stenen sluis en watergang.

Woester wordende wateren

Nieuwe Weg, nieuwe kansen

De Waal werd steeds woester en het water steeg steeds hoger.

Ondanks de vele wateroverlast bleven de boeren actief en

Dit had te maken met de waterverdeling rond de Rijnsplitising

ploegden ze hun land. Ze gebruikten landwegen om bij hun

bij Lobith. Het verval in de rivierbedding nam fors toe en er was

land te komen. Een nieuwe verbinding kwam in de 16e eeuw

een grotere kans op dijkbreuken langs de Waal. De Ochtendse

namelijk vanaf de dorpskern werd een kaarsrechte weg

Dijk bezweek in 1551 en 1576 en ook de Weerddijk kreeg het

aangelegd naar de Weerddijk. Deze Nieuwe Weg sneed de

steeds moeilijker toen de Betuwe overstroomde. Het enige

buitenpolder in tween. Het oostelijke deel bestond uit akker-

wat de dorpsbewoners konden doen was noodmaterialen ge-

land en het westelijk deel uit weiland.

bruiken om de dorpsdijk te behouden zoals riet, mest, rijshout en palen. Vooral bij de korenmolen en bij de Slachtsdijk was

Sporen van een verdwenen kasteel

dit belangrijk. Ook in 1584 was er nog sprake van grote wateroverlast.

Het meest bijzondere gebouw in de uiterwaarden in de 16e eeuw was het slot oftewel het kasteel wat in 1556 nog in het

De laatste druppel

bezit was van Herman Pieck. Het was getekend op een kaart van 1571 compleet met torens en gracht.

De waterplaag van 1583-’84 was de druppel die de emmer deed overlopen en dit leidde tot een tweede Weerddijkbrief

Het kasteel was samen met de kerk achter de IJzendoornse

waarin afspraken gemaakt werden over het mobiliseren van

dijk geplaatst. Het kasteel is helaas in 1665 verdwenen en ter

dorpelingen om de dijk te versterken. In die brief stond ook het

plaatse van de Slotwaard zijn nog onmiskenbare sporen van

Willemspolder (verkort RAAP rapport) slotgrachten te onderscheiden. Namen als Varkenswei en

werkomstandigheden af dankzij vakbond steun en stakingen.

Stenenkamp herinneren nog aan het kasteel.

In de jaren ’30 van de vorige eeuw groeide de productie van de fabriek De Haas, die inmiddels in handen gekomen was van de

Rivierverdediging tegen de Spanjaarden

Burgers, van tien naar 20 miljoen straatstenen. Helaas kwam er in die tijd ook de economische crisis en viel het doek voor

Tijdens de jaren van de Opstand tegen Spanje vormden de

beidden fabrieken.

IJzendoornse uiterwaarden een belangrijk onderdeel van de Nederlandse rivierverdediging. Van Schenkenschans tot

Goed bewaarde uiterwaarden

Gorinchem werden langs de noordoever van de Waal redroutes oftewel stenen wachttorens gebouwd. Dit werd ook

Rond 1906 was de vorm van de rivier en de stromingen nog

bij Ochten, IJzendoor en Echteld gedaan. Rond 1639 schijnen

goed herkenbaar. Dit kwam door de werkwijze van de steen-

langs de Waal 54 wachttorens te hebben gestaan. De wachtto-

ovens waarbij het verwijderen en terugzetten van de graszoden

rens hadden als doel om te waarschuwen als de Spanjaarden

een belangrijke rol speelde. Hierdoor bleef de verkaveling gro-

probeerden over te steken. Op een kaart van 1651 staat zo’n

tendeels intact. Grote delen van de middeleeuwse Weerddijk

wachttoren afgebeeld stroomafwaarts van de Ijzendoornse

waren inmiddels wel verdwenen. Door het oprukken van de

buitenpolder. De meeste wachttorens verdwenen na de Vrede

Waal was de zomerdijk teruggelegd ten oosten van de Nieuwe

in Munster in 1648, die een punt zette achter de oorlog met

Weg. Ter plaatse van de Weerddijk lagen grienden en een tur-

Spanje.

bulente Waal. Ten westen van de Nieuwe Weg was de Weerddijk nog grotendeels intact. Ten noorden van de Vlamoven

Prins Willempolder

Burgers en ten westen van de bandijksluis lagen sporen van wielen oftewel water kolken. Ook de teelt op aarde ruggen

Begin 19e eeuw ging het beheer over de Ijzendoornse uiter-

met aangelegen greppels voor drainage en dijk gebieden met

waarden op de schop. Reden hiervoor was de nieuwe water-

wilgen oogden nog intact. De Slotwaard waar ooit de burcht

overlast en veel landerijen in Ochten, IJzendoorn en Echteld

torende, was ook nog ongerept.

stonden blank. Door de vele overstromingen mislukten de oogsten en gingen de prijzen van bijvoorbeeld graan omhoog.

Veranderingen na de oorlog

De geërfden van de uiterwaarden van Ochten, IJzendoorn en Echteld besloten zich te herenigen en in 1818 lieten ze een

Na de oorlog kwamen er grote veranderingen zoals de ruil-

zomerdam verrijzen met een sluis ten oosten van Tiel. Deze

verkaveling Echteld-Lienden en de verbetering de detailont-

buitenpolder werd de Prins Willemspolder genoemd.

watering zoals zo min mogelijk waterafvoer naar de Linge. De stabiliteit van de dijk en het verwijderen van de dijksluis waren

Zware arbeid in de baksteenindustrie

onderdeel van de plannen. In 1955 werd de duiker verwijderd en op den duur ook de wilgenpassen.

In 1856 tijdens de industriële revolutie werd een veldoven opgericht genaamd De Mandemaker en in 1863 werd ook de

Zandwinning

fabriek van De Haas opgericht. In Ijzendoorn werden miljoenen stenen gefabriceerd. De ovens brandden alleen in de zomer

Delfstofwinning gaf de polder een ander aanzien en er kwam

waardoor de productie dus gericht was op seizoensarbeid. De

een einde aan kleiwinning. Overproductie in de jaren 70 van de

veldoven arbeiders maaktten langen dag en moesten graven

20e eeuw leidde tot een crisis in de baksteenindustrie. In 1987

in de klei, vaak met blote voeten en moesten met kruiwagens

kwam er dan ook een einde aan de IJzendoornse vlamoven. De

vol grond en stenen lopen. Hierbij was kinderarbeid aan de

zandwinning daarentegen nam een hoge vlucht. In 1997 ging

orde van de dag. In 1904 kwam ook in het boveneinde van de

de oostelijke zandput dienst doen als overnachtingshaven.

buitenpolder veldovens en de fabriek van Van Glabbeek. Niet alleen de schippers vonden hier gelegenheid tot rust, Op den duur werden de veldovens verruild voor ring-of vlam-

Dankzij aanleg van toegangswegen en plaatsing van bankjes

ovens. Door de mechanisatie kwamen de stoommachines, loco

kregen dorpelingen en recreanten gelegenheid tot genieten

mobielen en emmerbaggermolens. Ondanks deze machines

van Europa’s drukste waterweg.

waren mensen onmisbaar en de arbeiders dwongen betere