Bijlage 12 - Maatwerkrapport Sporthal De Leede

Helix advies B.V Zuidelijk Halfrond 4 2801DD GOUDA

1

Maatwerkadvies Sporthal de Leede Kasteelstraat 4 4041JB Kesteren

Adviesbureau:

Helix Advies B.V.

Opdrachtgever: Gemeente Neder-Betuwe

Gecertificeerd inspecteur: G.Goedar Certificaatnummer inspecteur: EPG 2015-39 Handtekening:

Gecertificeerd adviseur: G.Goedar Certificaatnummer adviseur: EPG 2015-39 Handtekening:

Inspectiedatum: 2023-07-21 Opleverdatum: 2023-11-01 Werkadres: Kasteelstraat 4 Postcode: 4041JB Plaats: Kesteren Bouwjaar: 2008 Software: EPA-U Stand-Alone Ontwikkelaar: Vabi Software BV 2

Inhoudsopgave Het Advies

4

Bouwkunde Installaties Huidige energetische kenmerken Resultaat warmteverliesberekening huidige staat Vraagstelling Scenario’s overzicht Scenario 1: BENG Resultaat warmteverliesberekening nieuwe situatie Scenario 2: BENG (warmtepomp met bodembron) Scenario 3: ENG Scenario 4: Nul-op-de-Meter/Energiepositief

5 6 7 8 9 10 13 14 16 18 20

Bijlage I: Berekening en overzicht energieverbruik

22

Berekening energieverbruik

23

Bijlage II: Overzicht energieverbruiken en opwekking Bijlage III: Vergunningen

24 25

Verbouwen van rijks- en gemeentelijke monumenten Beschermd stadsgezicht

25 25

Bijlage IV: Subsidies en financiering

26

Energie-investeringsaftrek (EIA) voor ondernemers Stimulering Duurzame Energieproductie en Klimaattransitie (SDE++) Subsidieregeling duurzaam maatschappelijk vastgoed (DUMAVA) MIA en Vamil voor ondernemers

26 26 26 26

BIJLAGE V. Isolatie-metingen

27

3

Het Advies Vanwege de stijgende kosten van nutsvoorzieningen en effecten op de exploitatiebegrotingen, heeft de gemeente Neder-Betuwe besloten om versneld onderzoek uit te voeren naar de mate waarin gemeentelijke gebouwen zowel in bouwkundige als elektrotechnische en werktuigbouwkundige zin voldoen en/of moeten worden verduurzaamd. Sporthal de Leede is een van deze objecten. Het gebouw is al gasloos, maar voldoet nog niet aan de eisen van de gemeente. Er zijn drie scenario’s opgesteld om deze doelen door te rekenen: -

BENG (en BENG met bodemwarmtepomp) ENG Nul-op-de-Meter

In deze scenario’s worden de investeringskosten, terugverdientijden, energiebesparingen, CO2-besparingen en indicatieve labels gepresenteerd. Het gebouw is beoordeeld conform de NTA 8800 en heeft een indicatief label A met een EP2-score van 150,32 kWh/m2. Een grote bijdrage aan de hoogte van deze score is het aandeel hernieuwbare energie, namelijk 40,5%. Daarnaast heeft het gebouw een aantal eigenschappen die hier tevens invloed op hebben: -

Het gebouw betreft een sportgebouw. De gemiddelde temperatuur zal rond de 18 graden uitkomen, wat een stuk lager is dan de gemiddelde temperatuur in bijvoorbeeld een kantoorgebouw. Het gebouw is enkele jaren geleden van het gas af gehaald en bevat een verwarmingsinstallatie met elektrische warmtepompen. Deze warmtepompen worden, naast de elektriciteitsaansluiting, gevoed door de 251 pv-panelen (hernieuwbare energie van 40,5%). Een deel van het gebouw bevat vloerverwarming, wat een lagere aanvoertemperatuur vraagt. Het gebouw is gebouwd in 2008 en bevat hierdoor al een zeer goed geïsoleerde thermische schil. De ramen bevatten HR++ beglazing, het dak heeft een isolatiedikte van 140 mm en de gevel een isolatiedikte van 150 mm. Voor een deel is LED verlichting toegepast.

4

Bouwkunde Het gebouw betreft een vrijstaand sportgebouw gelegen aan de Kasteelstraat 4 te Kesteren. Het gebouw heeft als bouwjaar 2008. De constructie betreft een stalen constructie met niet-massieve betonnen vloeren. De wanden zijn tot aan het laagst gelegen dak opgebouwd uit metselwerk. Daarboven bevat het sandwichpanelen.

Het platte dak t.b.v.. de kantine bevat 140 mm isolatie. Dit resulteert in een Rc-waarde van 3,33. Het platte dak t.b.v. de overige ruimtes bevat tevens 140 mm isolatie, maar dit betreft sandwichpanelen. De Rc-waarde die hiermee wordt bereikt is 4,03.

De vloer grenst aan een kruipruimte en bevat isolatie. De Rc-waarde hierbij is 4,59.

De rame n en deuren zijn bevestigd in houten kozijnen. De ramen zijn voorzien van HR++ glas. De deuren zijn ongeïsoleerd.

De gevels zijn opgebouwd uit sandwichpanelen en bevatten 150 mm isolatie wat resulteert in een Rc-waarde van 5,00. De geveldelen bestaande uit metselwerk bevatten 100 mm isolatie wat resulteert in een Rc-waarde van 3,26. Tijdens een eerder energieonderzoek zijn in de gevel van de sporthal koudelekken geconstateerd.

Constructie(s) algemeen

Type constructie

Isolatie aanwezig

Rc [m2K/W] U-waarde [W/m2K]

Dak plat SWP 140mm (Rc=4.03)

Dak plat Vloer Gevel Gevel Gevel Deur Raam Dak plat kantine

Ja Ja Nee Ja Ja Nee U-waarde Ja

4.03 4.59 0.19 3.26 5.00 3.40 1.80 3.33

Vloer geïsoleerd (Rc=4.59) Binnen muur TR ongeïsoleerd (zonder spouw, Rc = 0.19) Gevel 100mm (Rc=3,26) Gevel SWP 150mm (Rc=5.00) Deur ongeïsoleerd (U = 3.40) Raam HR++ glas (Hout, U = 1.80, g = 0.60) Dak plat 140 mm isolatie (Rc = 3.33)

5

Installaties Verwarming Het gebouw bevat drie elektrische warmtepompen. Deze warmtepompen worden zowel voor de ruimteverwarming als voor het warme tapwater gebruikt. De warmtepompen zijn aangesloten op verschillende afgiftesystemen. In de kleedruimtes is vloerverwarming toegepast, wat ervoor zorgt dat er een lage aanvoertemperatuur gevraagd wordt. De gangen en kantine bevatten radiatoren. De warmtepompen geven hun warmte af aan de lucht die via de ventilatoren in de sporthal wordt verspreid. De verwarming van de sporthal is vanwege de sportfunctie ingesteld op een lagere temperatuur waardoor er minder warmte gevraagd wordt in de ruimte. De warmtepompen worden in de huidige situatie zeer intensief gebruikt wegens onvoldoende verwarmingscapaciteit. Dit zorgt er dus voor dat ze snel aan vervanging toe zijn. De distributieleidingen van de installatie zijn geïsoleerd.

Warmtapwater Het tapwater wordt verwarmd door middel van de warmtepompen die ook bij de ruimteverwarming zijn toegepast. De warmtepompen voorzien een buffervat van 500 liter van warm water. Dit warme tapwater wordt gedurende de dag op een temperatuur van 60 graden bewaard (vanwege legionellapreventie). Middels een circulatieleiding worden de tappunten (douches, warm waterkranen) van warm tapwater voorzien.

gemaakt van recirculatie om de temperatuur van de sporthal voldoende hoog te houden. De kleedruimtes en kantine zijn voorzien van mechanische afvoerventilatoren. Door de inblaas in de sporthal en de afvoer in de overige ruimtes, ontstaat er circulatie in het gebouw waarbij iedere ruimte wordt geventileerd.

In de kantine wordt het warme tapwater verzorgd door een close-in boiler van 15L.

Koeling De kantine heeft een multisplit-unit met een ventilatorconvector aan het plafond. De overige ruimten zijn niet voorzien van koeling.

Ventilatie Het gebouw bevat twee verschillende ventilatiesystemen. De sporthal bevat mechanische ventilatie wat de ruimte van verse lucht voorziet. Dit is gestuurd op basis van de hoeveelheid CO2 in de ruimte. De toegevoerde lucht wordt verwarmd door warm water uit de buffer van de warmtepompen. Tijdens koude perioden wordt gebruik

Verlichting De verlichting in het gebouw bestaat grotendeels uit LED verlichting. Op enkele plekken zijn nog TLD lampen aanwezig. De regeling is deels door middel van aanwezigheidsdetectie (sporthal en kleedruimtes) en deels door vertrekschakeling (overige ruimtes). Zonne-energie Het dak bevat 251 pv-panelen van het merk SOLARWATT. De pv-panelen hebben een wattpiekvermogen van 153,61 Wp/m2. Ze zijn allemaal gesitueerd op het zuiden onder een hellingshoek van 10 graden.

6

Huidige energetische kenmerken In onderstaande tabel zijn de huidige waarden wat betreft verbruik en opwekking weergegeven. Omschrijving

Waarde

Totaal Opp. In [m²]

1938.53

Oppervlakte verhouding Ag/Als

2.59

Energielabel

A

EP1 [kWh/m2]

45,52

EP2 [kWh/m2]

150,32

EP3 [%]

40,5

Totale energiebehoefte [kWh]

88.226

Totaal primair fossiel energieverbruik [kWh]

291.389

Hernieuwbare energie [kWh/m²]

102

Totale deelposten (niet primair) [kWh]

251.409

Ventilatie [kWh]

29.021

Verwarming [kWh]

46.132

Tapwater [kWh]

134.055

Koeling [kWh]

902

Verlichting [kWh]

28.300

Hulpenergie elektrisch [kWh]

12.999

Elektriciteitsopwekking (omvormer) [kWh]

50.451

Elektriciteitsverbruik [kWh]

251.409

Gasverbruik [m³]

0

Het aandeel tapwater is zeer hoog. Door de circulatieleiding die het water constant rondpompt om direct de tappunten van warm water te kunnen voorzien, gaat er veel warmte verloren in de distributie hiervan. Ook wordt het warme tapwater de hele dag warm gehouden op een temperatuur van minimaal 60 graden i.v.m. legionellapreventie. Dit resulteert in een zeer hoog verbruik. Op dit moment is niet exact bekend hoeveel warm

7

tapwater er daadwerkelijk gebruikt wordt voor het douchen. Daarom zullen er meters aangebracht worden om de werkelijke hoeveelheid warm tapwater de onderzoeken.

Resultaat warmteverliesberekening huidige staat Het totaal vermogen van de geleverde warmte is bij een strenge winter niet toereikend met de huidige installaties. Het totaal vermogen van de installaties is ongeveer 95 kW. Uit een warmteverliesberekening blijkt dat de warmtevraag veel groter is dan het totaal vermogen aan geleverde warmte namelijk 156 kW.

8

Vraagstelling Sporthal de Leede, gerealiseerd en in gebruik genomen in 2009, is onderdeel van de sporthallen en gymzalen in beheer van de gemeente Neder-Betuwe. Deze locaties zijn in eerste instantie bedoeld om sport op scholen en door verenigingen mogelijk te maken. Overdag zijn de scholen de belangrijkste gebruikers van de sportaccommodaties en in de avonduren zijn dat de verschillende verenigingen.

Werkwijze Om te komen tot een onderbouwd advies is het noodzakelijk om een goede inventarisatie te doen van de huidige situatie. Er is een opname op locatie gedaan om alle energieverbruikers in kaart te brengen, de isolatie van het gebouw te beoordelen en rekenzones vast te stellen. Dit heeft geresulteerd in het huidige energieverbruik en energielabel.

Team gebouwenbeheer van de gemeente Neder-Betuwe is belast met het beheer, onderhoud en exploitatie van de gemeentelijke gebouwen. Vanwege toenemende kosten van nutsvoorzieningen en effecten op de exploitatiebegrotingen, heeft de gemeente besloten om vervroegd onderzoek uit te voeren naar de duurzaamheid en noodzakelijke verbeteringen van deze gebouwen. Hoewel dit onderzoek gepland was voor de periode 2026-2029, is het nu naar voren gehaald om kosten en duurzaamheidsoverwegingen.

Het gebouw is door een of meerdere specialisten geïnspecteerd, eventuele bouwtekeningen en bestekken zijn bestudeerd, uw gebouw wordt met een tekenprogramma in een 3d model weergegeven en alle benodigde gegevens zijn in de geattesteerde software ingevoerd. Voorts is de energetische prestatie van de huidige situatie geanalyseerd en zijn mogelijke verbetermaatregelen doorberekend. Ook worden er in dit rapport subsidies beschreven die mogelijk zijn voor uw gebouw.

Het hoofddoel van dit duurzaamheidsonderzoek is gebaseerd op het Energieprestatie Maatwerkadvies Utiliteit, voor de gemeentelijke gebouwen van Neder-Betuwe. Het onderzoek beoogt antwoorden te verschaffen op vragen zoals: De huidige bouwkundige, elektrotechnische en werktuigbouwkundige staat van de gebouwen; Welke duurzaamheidsmaatregelen (zowel bouwkundig als elektrotechnisch en werktuigbouwkundig) zijn nodig om aan bepaalde duurzaamheidsscenario's te voldoen, zoals minimaal BENG (Bijna Energie Neutraal Gebouw), verwarmen zonder aardgas, hybride oplossingen, ENGambities en nul-op-de-meter of energiepositieve gebouwen; De investeringen die nodig zijn om de gebouwen aan bovenstaande scenario's te laten voldoen; Mogelijkheden om de gebouwen in opeenvolgende fases te verduurzamen, beginnend met BENG, dan ENG en uiteindelijk mogelijk nul-op-de-meter of energiepositief.

Tijdens deze opname zijn per ruimte de volgende gegevens vastgesteld: Wat is de gebruiksfunctie per ruimte; Hoe wordt de ruimte geklimatiseerd t.b.v. de gebruiksfunctie en de regeling hiervan; Welke type(s) verlichting is in gebruik; Welk type glas en kozijnwerk is toegepast; Wat zijn de isolatiewaarden van de vloer, gevels en dak; Steekproef maten worden genomen en vergeleken met de bouwtekeningen.

9

Kostenbepaling op basis van Digipesis Alle berekende kosten in dit maatwerkadvies rapport zijn bepaald a.d.h.v. de database van het RvO door Arcadis, Digipesis. De kostprijzen zijn onder voorbehoud van wijzigingen. Wij doen ons uiterste best om de kosten zo accuraat mogelijk weer te geven, maar kunnen niet garanderen dat alle informatie op de site van Digipesis te allen tijde correct is. Aan de informatie op de website van Digipesis kunnen geen rechten worden ontleend. De kosten vermeld in dit maatwerkadvies rapport zijn uitsluitend ter informatie en kunnen onderhevig zijn aan wijzigingen zonder voorafgaande kennisgeving. We streven ernaar om nauwkeurige en actuele kostprijsinformatie te verstrekken, maar kunnen niet garanderen dat de vermelde kosten te allen tijde up-to-date zijn. Alle kostprijzen zijn exclusief BTW en andere bijkomende kosten zoals subsidies, belasting aftrek etc., tenzij anders vermeld. De verstrekte kostprijsinformatie vormt geen juridisch bindend aanbod. Voor het definitieve prijsaanbod en eventuele aanvullende voorwaarden raden wij aan om contact op te nemen met een leverancier of installateur voor de betreffende dienstverlening m.b.t. tot een offerte.

Scenario’s overzicht De drie doelen zijn doorgerekend in vier verschillende scenario’s. In onderstaande tabel zijn de kosten en baten van de scenario’s tegenover elkaar uitgezet. Maatregelen M 1a: LBK met WTW warmtewiel (Sportfunctie) M 1b: LBK met WTW Kruisstroom (kantine) M 2: Elektrische Doorstromers M 3: Ledverlichting (5 W/m2) incl. detectie M 4: Warmtepomp bodem (water/water) i.p.v. warmtepomp (lucht/water) M 5: Warmtepomp Hoog temp. (lucht/water) M 6: Huidige PV panelen vervangen ca 2030 M 7: 10 PV panelen bijplaatsen M 8: Vacuüm glas M 9: Uitbouw Technische ruimte + aanpak warmtelekken Huur Kraan Bodemonderzoek Vergunning Proefboring Staartkosten 20% Onvoorziene kosten 11% Voorbereiding, engineering en toezicht 17% Totaal

Huidig

BENG €108.550 €71.800 €52.730 €41.519

BENG + WP bodembron €108.550 €71.800 €52.730 €41.519

€108.550 €71.800 €52.730 €41.519

Nul-op-deMeter €108.550 €71.800 €52.730 €41.519

€104.420 €67.098

€104.420 €67.098

€42.756 €5.200

€24.008 €42.756 €5.200

€98.815 €65.218 €111.878 €769.983

€103.616 €68.386 €117.314 €807.398

ENG

€105.535 €104.420 €3.860

€3.860

€42.756 €2.600

€42.756 €2.600 €2.500 €6.900 €20.000 €91.750 €60.555 €103.879 €714.935

€85.647 €56.527 €96.970 €667.379

TVT [jaar] 14,8 15,9 10,5 11,0 Indicatief energielabel** A A++++ A++++ A+++++ A+++++ CO2 Uitstoot [kg/jaar] 66.135 17.011 17.232 -20.918* -21.076* Elek. totaal netto [kWh] 194.513 50.033 50.683 -61.524* -61.990* Energiekostenbesparing per jaar €44.217 €44.015 €72.564 €72.708 * Doordat de opbrengst van de opwekking van energie hoger is dan het werkelijke verbruik, vallen de waardes negatief uit. ** Het label is indicatief, wegens het gebruik van informatie zal dit bij de vaststelling van het definitieve label anders uit kunnen vallen.

10

In onderstaande tabel zijn de maatregelen los tegenover elkaar uitgezet. Daarbij is gekeken naar de vergunningseisen, de toepasbaarheid van de maatregel op zowel bouwfysische kenmerken als de uitvoering van de maatregel en de invloed die deze maatregel op het comfort zal hebben. Bij de maatregel "LED verlichting vervangen" is geen terugverdientijd berekend, aangezien het om een zeer beperkt aantal armaturen gaat die vervangen moeten worden. Door deze lage hoeveelheid, geeft het een vertekend beeld in de duur van het terugverdienen. De maatregel van de uitbouw van de technische ruimte is niet uit te drukken in een terugverdientijd, aangezien dit niet zorgt voor een energiebesparing op het gebouw. De ruimte zal echter uitgebouwd moeten worden, in verband met de nieuw toe te passen installatie.

Maatregelen

TVT [Jaar]

CO2 uitstoot

Effect op energielabel

Vergunning

Toepasbaarheid1

Comfort2

M 1a: LBK met WTW warmtewiel (Sportfunctie) ✓✓✓ 25,9 A+ Nee 54.763 M 1b: LBK met WTW Kruisstroom (kantine) ✓✓✓ M 2: Elektrische Doorstromers 3,3 A++ Nee + 38.440 ✓ M 3: Ledverlichting (5 W/m2) incl. detectie A Nee +++ 66.528 M 4: Warmtepomp bodem (water/water) i.p.v. ✓✓ 67,8 A+ Ja 63.161 warmtepomp (lucht/water) ✓✓ M 5: Warmtepomp Hoog temp. (lucht/water) 51,2 A+ Nee ++ 62.938 ✓ M 6: Huidige PV panelen vervangen ca 2030 3,5 A+++ Nee +++ 24.728 ✓ M 7: 10 PV panelen bijplaatsen 2,3 A+ Nee +++ 62.657 ✓✓ M 8: Vacuüm glas 160,4 A Nee -/+ 65.964 M 9: Uitbouw Technische ruimte + aanpak warmtelekken N.v.t. A Mogelijk -/+ ✓✓ 65.577 1 Bij de toepasbaarheid is gelet op bouwfysische kenmerken, maar ook of de maatregel passend is in het pand en/of de maatregel eenvoudig uit te voeren is. (- tot +++). 2 Hoeveel meer comfort zult u ervaren dankzij deze maatregel? (✓tot ✓✓✓)

11

In onderstaande grafiek zijn de scenario’s tegenover elkaar uitgezet, waarbij de verschillen in investeringen en energiebesparing goed te zien zijn. Let op dat het elektriciteitsverbruik netto is weergegeven. De negatieve waarden geven een hogere opwekking dan verbruik weer.

12

Scenario 1: BENG Scenario 1 betreft het voldoen aan de eisen van BENG conform het bouwbesluit nieuwbouw: een maximale EP2-score van 90 kWh/m2 en minimaal 30% van het energieverbruik zelf opwekken). Maatregelen

BENG

M 1a: LBK met WTW warmtewiel (Sportfunctie) M 1b: LBK met WTW Kruisstroom (kantine) M 2: Elektrische Doorstromers M 3: Ledverlichting (5 W/m2) incl. detectie M 5: Warmtepomp Hoog temp. (lucht/water) M 7: 10 PV panelen bijplaatsen M 9: Uitbouw Technische ruimte + aanpak warmtelekken Huur Kraan Staartkosten 20% Onvoorziene kosten 11% Voorbereiding, engineering en toezicht 17% Totaal Totaal investering per m2 BVO

€108.550 €71.800 €52.730 €41.519 €104.420 €3.860 €42.756 €2.600 €85.647 €56.527 €96.970 €667.379 €344

TVT [jaar] Energielabel EP1 [kWh/m2] EP2 [kWh/m2] EP3 [%]

14,8 A++++ 42,54 31,62 71,8

CO2 Uitstoot [kg/jaar] Elek. totaal netto [kWh]

17.011 50.033

-74% -74%

In het scenario wordt een label A++++ behaald met een EP2-score van 30,82 kWh/m2 en een aandeel hernieuwbare energie van 72,4%. Er worden vijf maatregelen, met betrekking tot de installatietechnische en bouwkundige elementen van het pand, voorgesteld.

13

Resultaat warmteverliesberekening nieuwe situatie Daarnaast is er een warmteverliesberekening gemaakt voor de nieuwe situatie waarbij er twee luchtbehandelingskasten (LBK’s) met warmteterugwinning geplaatst worden. Om de warmtebehoefte te verminderen, zijn er twee luchtbehandelingskasten voorgesteld zodat er maximale warmteterugwinning gerealiseerd wordt. LBK 1 met een warmtewiel en verwarmingsbatterij (t.b.v. de kleedkamers en de sporthal) en LBK 2 met een kruisstroomwisselaar en verwarmingsbatterij (t.b.v. de kantine). De verwarmingsbatterij wordt gevoed door de warmtepomp op een midden temperatuur van 45°-35°. Uit de berekening volgt dat het vermogen nu wel toereikend is voor de warmtevraag. Het gemiddelde vermogen van de installaties is ongeveer 115 kW en het warmteverlies in de nieuwe situatie bedraagt ongeveer 70 kW.

14

De ventilatie in de sporthal wordt, in dit scenario, voorzien middels een luchtbehandelingskast (LBK) met warmteterugwinning in de vorm van een warmtewiel. De ventilatie in de kantine wordt voorzien middels een LBK met kruisstroomwisselaar. Het ontwerp voor deze installaties is opgesteld door Kees Leijs van KLi Advies. Het warmtewiel en de kruisstroomwisselaar zorgen ervoor dat de afgevoerde lucht langs de aangevoerde lucht stroomt en daarbij de warmte wordt uitgewisseld. De aangevoerde lucht wordt door de warmte uitwisseling voorverwarmd. De lucht die wordt aangevoerd in de ruimte is daardoor minder koud en behoeft minder verwarmd te worden. Dit zorgt voor een energiezuinigere installatie. Het comfort in de ruimte zal verbeteren door de instroom van verse lucht met een hogere temperatuur. De regeling van de LBK’s vindt plaats via het gebouwbeheerssysteem en is afhankelijk van de hoeveelheid CO2 in de ruimte.

De verwarming in het pand wordt momenteel verzorgd door hoog temperatuur warmtepompen. Vanwege zeer intensief gebruik in verband met onvoldoende capaciteit in de winterperiode zijn de warmtepompen op korte termijn aan vervanging toe. Deze warmtepompen zullen worden vervangen en gekoppeld aan de luchtbehandelingskasten (LBK’s) zodat er warmteterugwinning kan worden toegepast. Door de warmteterugwinning in de LBK’s, zullen de warmtepompen minder hard moeten werken voor hetzelfde effect. Hierdoor zullen de warmtepompen niet worden overbelast. Door het toepassen van een hoge temperatuur warmtepomp waarbij de bron de buitenlucht zal zijn, is er geen verdere vergunning nodig voor het plaatsen van de installatie. Daarnaast zal het afgiftesysteem niet vervangen hoeven worden. Wij adviseren de regeling per ruimte instelbaar te maken, zowel voor de ventilatie als voor de temperatuur.

Op dit moment wordt het warme tapwater voor de douches door de aanwezige warmtepompen verwarmd en op een temperatuur van minimaal 60 graden Celsius in een buffervat opgeslagen. Er is een circulatieleiding aanwezig die het warme tapwater op een constante temperatuur door het gebouw laat stromen. Hierdoor gaat er veel warmte verloren. Tijdens periodes dat er niet gedoucht wordt, moet het water constant warm gehouden worden. Door doorstroomtoestellen toe te passen hoeft het warme tapwater alleen verwarmd te worden op momenten dat er gedoucht wordt. Aandachtspunt: voor de aansluiting van de doorstroomtoestellen is een zwaardere aansluiting nodig. Deze toestellen hebben een hoog stroomverbruik. Gemeente Neder-Betuwe gaat door middel van watermeters onderzoeken wat het werkelijke verbruik van het warme tapwater is en op welke tijdstippen hier gebruik van wordt gemaakt. Dit wordt gedaan om een passende voorziening te treffen.

Om aan de BENG eis te voldoen, zullen er 10 extra pv-panelen bijgeplaatst moeten worden. De panelen kunnen op het dak van de kantine of kleedruimte geplaatst worden. De pv-panelen betreffen panelen met een wattpiekvermogen van 220 Wp/m2. Ze zullen geplaatst moeten worden richting het zuiden onder een hellingshoek van 10 graden. Aandachtspunt: dit dak is lager gelegen. De panelen zullen dus mogelijk een belemmering van het hoger gelegen dak hebben indien deze niet op de geschikte plek worden geplaatst. Het percentage hernieuwbare energie gaat door het toevoegen van de extra pv-panelen omhoog. Dit, in combinatie met een energiezuinigere installatie, zorgt voor een verlaging van 74% op de totale netto elektriciteitsbehoefte.

De verlichting is in de huidige situatie nog niet volledig LED. In dit scenario zal alle verlichting volledig LED worden met bewegingsdetectie als schakeling.

De voorgestelde maatregelen betreffen een grotere installatie wat meer ruimte vergt voor zowel plaatsing als onderhoud. Om de installatie opnieuw te kunnen organiseren, zal er een uitbreiding van de technische ruimte moeten plaatsvinden. In de maatregel worden tevens de warmtelekken aangepakt. De kosten voor deze maatregel zijn opgenomen in de begroting, echter is hier geen terugverdientijd aan te verbinden.

15

Scenario 2: BENG (warmtepomp met bodembron) Scenario 2 betreft tevens het voldoen aan de eisen van BENG conform het bouwbesluit nieuwbouw: een maximale EP2-score van 90 kWh/m2 en minimaal 30% van het energieverbruik zelf opwekken). In het scenario wordt een label A++++ behaald met een EP2-score van 32,15 kWh/m2 en een aandeel hernieuwbare energie van 71,4%. Maatregelen M 1a: LBK met WTW warmtewiel (Sportfunctie) M 1b: LBK met WTW Kruisstroom (kantine) M 2: Elektrische Doorstromers M 3: Ledverlichting (5 W/m2) incl. detectie M 4: Warmtepomp bodem (water/water) i.p.v. warmtepomp (lucht/water) M 7: 10 PV panelen bijplaatsen M 9: Uitbouw Technische ruimte + aanpak warmtelekken Huur Kraan Bodemonderzoek Vergunning Proefboring Staartkosten 20% Onvoorziene kosten 11% Voorbereiding, engineering en toezicht 17% Totaal investering Totaal investering per m2 BVO

BENG + WP bodembron €108.550 €71.800 €52.730 €41.519 €105.535 €3.860 €42.756 €2.600 €2.500 €6.900 €20.000 €91.750 €60.555 €103.879 €714.935 €369

TVT [jaar] Energielabel EP1 [kWh/m2] EP2 [kWh/m2] EP3 [%]

15,9 A++++ 42,54 32,15 71,4

CO2 Uitstoot [kg/jaar] Elek. totaal netto [kWh]

17.232 50.683

16

-74% -74%

De maatregelen zijn gelijk met scenario 1, op de warmtepomp t.b.v. ruimteverwarming na. In scenario 1 is een voorstel gedaan om een lucht/water warmtepomp toe te passen. In dit scenario is doorgerekend wat het effect van een bodemwarmtepomp is. Vanwege de lage aanvoertemperatuur die de bodemwarmtepomp levert, zal het afgiftesysteem vervangen moeten worden in de ruimtes waar nog geen laagtemperatuurafgiftesysteem aanwezig is. Hierbij wordt aangeraden tevens koeling die uit de bodem wordt onttrokken toe te passen. Aandachtspunt: Vanwege de hoge investeringskosten zal dit scenario onvoordeliger uitpakken t.o.v. scenario 1. Daarnaast zal een gespecialiseerd bureau de benodigde bodembron en de toe te passen installaties door moeten rekenen om te kijken in hoeverre er aanpassingen gedaan moeten worden, bijvoorbeeld op het gebied van koeling, om de bodembron in balans te houden. Het effect op het energieverbruik is bijna gelijk met scenario 1. Ook hier zal een indicatief label A++++ uit komen.

17

Scenario 3: ENG Scenario 3 betreft het voldoen aan de ENG eisen: gasloos gebouw (is in de huidige situatie al van toepassing) en het gebouw wekt evenveel energie op als dat het verbruikt. Maatregelen

ENG

M 1a: LBK met WTW warmtewiel (Sportfunctie) M 1b: LBK met WTW Kruisstroom (kantine) M 2: Elektrische Doorstromers M 3: Ledverlichting (5 W/m2) incl. detectie M 5: Warmtepomp Hoog temp. (lucht/water) M 6: Huidige PV panelen vervangen ca 2030 M 9: Uitbouw Technische ruimte + aanpak warmtelekken Huur Kraan Staartkosten 20% Onvoorziene kosten 11% Voorbereiding, engineering en toezicht 17% Totaal Totaal investering per m2 BVO

€108.550 €71.800 €52.730 €41.519 €104.420 €67.098 €42.756 €5.200 €98.815 €65.218 €111.878 €769.983 €397

TVT [jaar] Energielabel EP1 [kWh/m2] EP2 [kWh/m2] EP3 [%]

10,5 A+++++ 42,54 -52,49 146,7

CO2 Uitstoot [kg/jaar] Elek. totaal netto [kWh]

-20.918 -61.524

-131% -131%

Om het gebouw energieneutraal te krijgen, zullen naast de maatregelen uit scenario 1 nog huidige pv-panelen vervangen moeten worden. De pvpanelen staan gepland rond 2030 vervangen te worden. In de maatregel wordt dit gedaan door panelen met een wattpiekvermogen van 220 Wp/m2. Ze zullen geplaatst moeten worden richting het zuiden onder een hellingshoek van 10 graden. Daarnaast betreft het panelen met een oppervlakte van 1,95 m2 ten opzichte van een oppervlakte van 1,64 m2 per paneel in de huidige staat. Voor de 251 huidige panelen zullen dus 168 panelen teruggeplaatst worden. Vanwege de verhoging in wattpiekvermogen is dit voldoende voor het treffen van een verbetering in de energie efficiëntie van het gebouw. Mogelijk zullen er in de toekomst pv-panelen met een hoger wattpiekvermogen op de markt komen, waardoor de opbrengst zal verbeteren.

18

Het scenario zorgt ervoor dat de EP2-score naar -7,09 kWh/m2 gaat. De negatieve score betekent dat het gebouw meer energie opwekt dan dat het verbruikt. Dit is tevens te zien in de CO2-uitstoot en het netto elektriciteitsverbruik (beide negatief). Het gebouw zal met het uitvoeren van dit scenario tevens energieneutraal zijn en dus ook voldoen aan de Nul-op-de-Meter eisen.

19

Scenario 4: Nul-op-de-Meter/Energiepositief Scenario 4 betreft het voldoen aan de Nul-op-de-Meter eisen: naast de eisen van ENG, wekt het gebouw voldoende energie op om tevens de niet gebouw gebonden apparatuur te voorzien. Maatregelen M 1a: LBK met WTW warmtewiel (Sportfunctie) M 1b: LBK met WTW Kruisstroom (kantine) M 2: Elektrische Doorstromers M 3: Ledverlichting (5 W/m2) incl. detectie M 5: Warmtepomp Hoog temp. (lucht/water) M 6: Huidige PV panelen vervangen ca 2030 M 8: Vacuüm glas M 9: Uitbouw Technische ruimte + aanpak warmtelekken Huur Kraan Staartkosten 20% Onvoorziene kosten 11% Voorbereiding, engineering en toezicht 17% Totaal Totaal investering per m2 BVO

Nul-op-deMeter €108.550 €71.800 €52.730 €41.519 €104.420 €67.098 €24.008 €42.756 €5.200 €103.616 €68.386 €117.314 €807.398 €417

TVT [jaar] Energielabel EP1 [kWh/m2] EP2 [kWh/m2] EP3 [%]

11,0 A+++++ 41,90 -52.84 147,3

CO2 Uitstoot [kg/jaar] Elek. totaal netto [kWh]

-21.076 -61.990

-132% -132%

Zoals hierboven aangegeven, voldoet scenario 3 tevens aan de Nul-op-de-Meter eis. Om nog extra invloed uit te oefenen op het verbeteren van de energieprestatie en het verbruik, is hier de maatregel van vacuüm glas toegevoegd. Het vacuüm glas zorgt ervoor dat er minder warmteverlies ontstaat en de energie efficiëntie van het gebouw verbetert. Vacuüm glas heeft bijna dezelfde eigenschappen als triple glas. Echter is het grote verschil dat vacuüm glas in de huidige kozijnen geplaatst kan worden, waar voor triple glas een nieuw kozijn geplaatst zal moeten worden. Het effect van het vacuüm glas op de totale energie efficiëntie van het gebouw is gering. Het wordt niet aangeraden om deze maatregel uit te voeren.

20

Het gebouw wekt na het doorvoeren van de maatregelen een grote hoeveelheid meer stroom op dan benodigd is voor eigen gebruik. Dit betekent dat er stroom terug geleverd zal moeten worden. Echter zal dit minder gunstig uitpakken, aangezien er tarieven worden gehanteerd voor grootverbruikers. Daarnaast zullen er bij een hoge opbrengst van de panelen pieken op het stroomnet ontstaan. De netbeheerder zal dit mogelijk niet op kunnen vangen. De energie zal dus opgeslagen moeten worden of pv-panelen zullen uitgeschakeld moeten worden.

21

Bijlage I: Begrotingen per scenario en maatregelen •

Begroting Scenario’s De Leede.xlsx In dit Excel-bestand zijn per scenario de kostenberekeningen weergegeven.

•

Begroting Maatregelen Installaties De Leede.xlsx In dit Excel-bestand zijn per installatiemaatregel uit de scenario’s de kostenberekeningen weergegeven.

•

Begroting Maatregelen Bouwkundig De Leede.xlsx In dit Excel-bestand zijn per bouwkundige maatregel uit de scenario’s de kostenberekeningen weergegeven.

22

Bijlage II: Berekening en overzicht energieverbruik Berekening energieverbruik Met behulp van de softwareapplicatie Vabi, is het energiegebruik van het gebouw berekend. Hierbij is het gemiddelde klimaat van KNMI meetstation Deelen gebruikt, zodat de berekende verbruiken onafhankelijk zijn van de verschillen in het weer per jaar. Het stedelijke hitte eiland is 0.5 graden Celsius. Het berekende elektriciteitsverbruik heeft betrekking op de gebouw gebonden installaties en niet op apparatuur (zoals koelkast, computers, wasmachine, droger, etc.). Een aantal installatie onderdelen die eventueel aanwezig zijn in dit gebouw kunnen alleen meegenomen worden in de berekening als het verbruik van deze onderdelen te bepalen is. Deze dienen individueel te worden ingevoerd. Mocht dit verbruik niet bekend zijn, zal de software uitgaan van gemiddelde waardes. Een aantal voorbeelden van dit soort onderdelen zijn het elektrisch verbruik van een lift of de verlichting van de algemene ruimtes. Het berekend elektriciteitsverbruik omvat wel (indien aanwezig): verwarming, tapwater, hulpenergie (voor verwarmingsinstallatie, ventilatiesysteem en zonneboiler), verlichting (standaard omstandigheden), zonnecellen (Pv), micro-WKK. Het gemiddelde stroomverbruik is de laatste jaren niet veel gedaald. Apparaten worden wel zuiniger, maar we hebben er ook meer.

In de volgende tabel wordt het gas- en elektrisch verbruik samen met de CO2-emissie getoond. Deelpost

Resultaat

Elektriciteitsverbruik [kWh]

244.568

Totaal elektriciteit (netto) [kWh]

194.513

Gasverbruik [m³]

N.v.t.

Warmteverbruik [GJ]

N.v.t.

CO₂ uitstoot [kg]

66.135

23

Bijlage III: Overzicht energieverbruiken en opwekking Overzicht Energieverbruiken (gas en Elektra) van de afgelopen 3 jaar. 2020 Corona Jaar

2021 Corona Jaar

2022 Corona Jaar

89.950

117.487

108.934

Aardgasverbruik (m3/jaar)

-

-

-

Warmtenet

-

-

-

65.817

84.584

82.570

-

-

Elektriciteitsverbruik (kWh/jaar)

Inkoop (kWh/jaar) Opwek (kWh/jaar) Opwek verwacht (kWh/jaar)

59.422

59.422

59.422

Terug levering (kWh/jaar)

35.289

26.519

33.058

24

Bijlage IV: Vergunningen Voor het verbouwen of restaureren van een rijksmonument, een gemeentelijk monument of een beschermd stadszicht is in veel gevallen een omgevingsvergunning nodig. Voor het uitvoeren van een aantal aanbevolen maatregelen zijn mogelijk vergunningen benodigd.

Verbouwen van rijks- en gemeentelijke monumenten

Beschermd stadsgezicht

Een vergunning voor een rijksmonument is nodig wanneer er veranderingen aangebracht worden aan het monument. Dit geldt zowel voor de buitenkant als de binnenkant van het monument. De vergunning wordt afgegeven door de gemeente waarin het monument zich bevindt. Bij de aanvraag van de vergunning moet er een plan worden ingediend waarin duidelijk wordt gemaakt welke veranderingen er worden aangebracht en wat de gevolgen hiervan zijn voor het monument. Het niet verkrijgen van de vereiste vergunning voor werkzaamheden aan een rijksmonument kan leiden tot juridische en financiële gevolgen. Het is dus essentieel om de juiste procedures te volgen en de benodigde vergunningen te verkrijgen voordat je wijzigingen aanbrengt aan een rijksmonument.

Een vergunning voor een beschermd stadsgezicht is vereist wanneer er veranderingen aan een gebouw of perceel worden aangebracht die het karakter van het stadsgezicht kunnen aantasten. Het doel van de bescherming is om historische en culturele waarden te behouden en te versterken. De vergunning wordt afgegeven door de gemeente en kan verschillen per locatie. Het is daarom verstandig om contact op te nemen met de gemeente waar het betreffende stadsgezicht zich bevindt voor specifieke informatie over de vergunningsprocedure. Een vergunningsaanvraag is niet van toepassing op het gebouw.

Een vergunningsaanvraag is niet van toepassing op het gebouw.

25

Bijlage V: Subsidies en financiering Voor het toepassen van duurzame maatregelen voor het gebouw zijn diverse subsidies en regelingen beschikbaar. Hieronder zijn de mogelijke subsidies samengevat.

Energie-investeringsaftrek (EIA) voor ondernemers

Stimulering Duurzame Klimaattransitie (SDE++)

Energieproductie

en

Heeft u een bedrijf dat investeert in een bedrijfsmiddel dat zorgt voor minder CO2-uitstoot? Energiezuinig is? Of wilt u investeren in duurzame energie? Maak dan gebruik van de regeling Energieinvesteringsaftrek (EIA). U kunt dan 45,5% van de investeringskosten aftrekken van de winst. Dit verlaagt uw fiscale winst.

De Stimulering Duurzame Energieproductie en Klimaattransitie (SDE++) geeft subsidie aan bedrijven en non-profitorganisaties die grootschalig hernieuwbare energie opwekken of de CO2-uitstoot verminderen. Oriënteert u op de achtergrond en werking van deze regeling. Of ga direct door naar de aanvraagfase, de realisatiefase of de productiefase.

Meer informatie vindt u hier: https://www.rvo.nl/subsidies-financiering/isde/zakelijkegebruikers

Meer informatie vindt u hier: Stimulering Duurzame Energieproductie en Klimaattransitie (SDE++) (rvo.nl)

Subsidieregeling duurzaam maatschappelijk vastgoed (DUMAVA)

MIA en Vamil voor ondernemers

Bent u eigenaar van maatschappelijk vastgoed? Of houdt u zich bezig met het verduurzamen van maatschappelijk vastgoed? Zoals scholen, overheidsgebouwen, zorginstellingen of rijksmonumenten? De subsidieregeling duurzaam maatschappelijk vastgoed (DUMAVA) komt eigenaren van bestaand maatschappelijk vastgoed tegemoet in de kosten om te verduurzamen.

Bent u ondernemer en wilt u fiscaal voordelig investeren in milieuvriendelijke bedrijfsmiddelen en technieken? Dat kan met de Milieu-investeringsaftrek (MIA) en de Willekeurige afschrijving milieu-investeringen (VAmil).

Infographics RvO Om te achterhalen welke subsidies precies toepasbaar zijn voor uw situatie, zie onderstaande link. https://infographics.rvo.nl/sectorplaten/gebouwdeomgeving/

Subsidies stapelen is beperkt. Van cumulatie van subsidies is sprake wanneer meerdere subsidies worden verstrekt voor hetzelfde project. Het Kaderbesluit EZK en LNV-subsidies beperkt de mogelijkheid van het stapelen van subsidies. Het te verlenen subsidiebedrag plus eventueel andere subsidies mag niet hoger zijn dan het maximale subsidiebedrag van de subsidieregeling. Voor de niet EZ-regelingen geldt veelal een soortgelijke bepaling, óf in de subsidieregeling zelf óf in een kaderregeling.

Meer informatie vindt u hier: https://www.rvo.nl/subsidies-financiering/miavamil/ondernemers

Meer informatie vindt u hier: https://www.rvo.nl/subsidies-financiering/dumava

26 Laatste controle op actualiteit subsidies: 4-8-2023

BIJLAGE VI. Isolatie-metingen Onderstaande tabellen geven weer welke isolatie-metingen zijn verricht en wat de uitkomst is van dit destructieve onderzoek. Constructie 1: Platdak kantine Positie meting: Spouw Nee Isolatie Ja, 100 mm

Constructie 2: Gevel

Constructie 3: SWP Paneel

Positie meting: Spouw Ja

Positie meting: Spouw Onbekend

Isolatie

Isolatie

Ja, 90 mm

Ja uit bestek SWP 150mm

27