Bijlage 1 - Erfgoedbeleid

RAAP-RAPPORT 5390

Een rijke erfenis voor de toekomst

Erfgoedbeleid van de gemeente Neder-Betuwe

Colofon Opdrachtgever: Gemeente Neder-Betuwe Titel: Een rijke erfenis voor de toekomst; erfgoedbeleid van de gemeente Neder-Betuwe Versie: 28-10-2021 Auteur: ir. L.J. Keunen, H. Geurts & drs. C.J. Frank Projectcode: NECU Bestandsnaam: RAAPrap_5390_NECU_20211028

ISSN: 0925-6229

RAAP Leeuwenveldseweg 5b

Telefoon: 0294-491 500

1382 LV Weesp

E-mail: raap@raap.nl

Postbus 5069

Website: www.raap.nl

1380 GB Weesp © RAAP Archeologisch Adviesbureau B.V., 2021 RAAP Archeologisch Adviesbureau B.V. aanvaardt geen aansprakelijkheid voor eventuele schade voortvloeiend uit het gebruik van de resultaten van dit onderzoek of de toepassing van de adviezen.

Een rijke erfenis voor de toekomst; erfgoedbeleid van de gemeente Neder-Betuwe

Samenvatting De gemeente Neder-Betuwe is gezegend met veel erfgoed. Die kwaliteiten blijven niet vanzelf, daar is actieve inzet voor nodig. De aanstaande Omgevingswet haakt daar ook op in; erfgoed is een belangrijke pijler binnen deze nieuwe wetgeving. Tegelijk bleek dat gemeentelijke monumentenlijst van Neder-Betuwe aan een herijking toe was. In dat kader is in de afgelopen jaren onderzoek uitgevoerd naar de belangrijkste erfgoedwaarden in de gemeente. De mening van de burger is enkele jaren geleden vastgelegd in de “Schatkist”. De input daarvan is in het onderzoek meegenomen. Op basis van dit onderzoek zijn er beleidskeuzes gemaakt hoe het erfgoed beschermd kan worden en welke kansen er ten aanzien van het erfgoed verzilverd kunnen worden. Tevens is het onderzoek de basis voor actualisatie van de monumentenlijst. Onder dit erfgoed verstaan we het cultuurlandschap, de daarin aanwezige landschapselementen, waardevolle bouwkunst en bijzondere stedenbouwkundige gebieden. Gebieden en objecten met een zeer hoge of hoge waarde zullen door de gemeente Neder-Betuwe via het omgevingsplan of als monument worden beschermd. Gebieden waar veel van die waarden samenkomen, beschouwen we als de ‘parels’ van de gemeente. Hier zijn de cultuurhistorische kwaliteiten leidend bij ruimtelijke ontwikkelingen. Daarnaast wil de gemeente Neder-Betuwe ook inzetten op de kansen die erfgoed biedt.

Het gaat daarbij zowel om de betekenis van erfgoed bij ruimtelijke ontwikkelingen en waterbeheer, als de meerwaarde die het voor toerisme en recreatie kan hebben. Zo willen we de vele verzamelde erfgoedinformatie publiek toegankelijk maken en een aantal centrale kernthema’s van erfgoed toeristisch-recreatief gaan gebruiken.

RAAP-rapport 5390 / versie 28-10-2021

[3]

Een rijke erfenis voor de toekomst; erfgoedbeleid van de gemeente Neder-Betuwe

Inhoud Samenvatting ...................................................................................................................................... 3 Inhoud................................................................................................................................................. 4 Voorwoord........................................................................................................................................... 5 1 Inleiding ........................................................................................................................................... 6 1.1 Erfgoed als zegen ................................................................................................................................ 6 1.2 Aanleiding en doelstelling ..................................................................................................................... 7 1.3 Hoe komen we waar we willen zijn? ...................................................................................................... 9

2 Welk erfgoed heeft Neder-Betuwe? ................................................................................................. 11 2.1 Soorten erfgoed ................................................................................................................................. 11 2.2 Wanneer is iets erfgoed? .................................................................................................................... 11 2.3 Erfgoed in Neder-Betuwe ................................................................................................................... 12 2.4 Tot besluit ......................................................................................................................................... 20

3 Naar een nieuw erfgoedbeleid ........................................................................................................ 21 3.1 Inleiding ............................................................................................................................................ 21 3.2 Wat zijn onze ambities? ..................................................................................................................... 22 3.3 Beleidskeuzen ter bescherming van de cultuurhistorische waarden ...................................................... 23 3.4 Welke kansen zijn er met erfgoed? ..................................................................................................... 32

4 Juridische en financiële implicaties ................................................................................................. 38 4.1 Juridische aspecten ........................................................................................................................... 38 4.2 Financiële aspecten ........................................................................................................................... 40

5 Vervolgacties ................................................................................................................................. 45 5.1 Bescherming ...................................................................................................................................... 45 5.2 Kansen van erfgoed ........................................................................................................................... 46

Literatuur .......................................................................................................................................... 47 Overzicht van figuren, tabellen, bijlagen en appendices ..................................................................... 49 Inleiding .................................................................................................................................................. 53 Wetgeving en regels ................................................................................................................................ 53 Ruimtelijk beleid ...................................................................................................................................... 55

Colofon ............................................................................................................................................. 63

RAAP-rapport 5390 / versie 28-10-2021

[4]

Een rijke erfenis voor de toekomst; erfgoedbeleid van de gemeente Neder-Betuwe

Voorwoord Erfgoed speelt een belangrijke rol in de samenleving. Het is de leefomgeving van mensen, ze ontlenen hun identiteit onder meer aan de omgeving waarin ze zijn opgegroeid. Daarnaast is historisch erfgoed ook een economische factor van betekenis, onder meer voor toerisme en recreatie. Al in 2012 bepaalde de rijksoverheid dat gemeenten in bestemmingsplannen een afweging moesten maken over hun landschappelijke en gebouwde erfgoed. In de Omgevingswet, die naar verwachting in 2022 wordt ingevoerd, is erfgoed een belangrijke factor. De aankomende Omgevingswet maakt het dus noodzakelijk om het erfgoedbeleid van de gemeente op een nieuwe manier vorm te geven. Tevens vraagt de bestaande monumentenlijst om een herijking. Daarvoor is deze beleidsnota opgesteld. Met de uitgangspunten in deze nota kunnen in vervolgstappen de woorden worden omgezet in acties.

Figuur 1. Zicht vanaf De Spees op de Grebbeberg.

RAAP-rapport 5390 / versie 28-10-2021

[5]

Een rijke erfenis voor de toekomst; erfgoedbeleid van de gemeente Neder-Betuwe

1 Inleiding 1.1 Erfgoed als zegen Erfgoed, de naam zegt het al, hebben we geërfd van onze ouders, grootouders of zelfs mensen die vele eeuwen terug leefden. Die erfenis is in letterlijke en figuurlijke zin een rijkdom, en is daarmee een geschenk en een zegen uit het verleden, maar vóór de toekomst. Die rijkdom kan heel letterlijk worden gezien: het is geld waard en brengt geld op. Toeristen bezoeken de regio om de mooie landschappen vanaf de eeuwenoude dijken te bekijken. Ook brengen investeringen in erfgoed hoge rendementen met zich mee, zo is uit vele onderzoeken gebleken. Zo werkt erfgoed als een magneet voor toerisme en recreatie, versterkt het vestigingsklimaat en draagt bij aan de vitaliteit van het platteland. Ook draagt het bij aan werkgelegenheid, omdat bijvoorbeeld restauratie specialistisch werk is. 1 Die rijkdom en die zegen kunnen we ook figuurlijk bekijken. In een streek waar erfgoed en kwaliteit van de omgeving een belangrijke rol spelen voelen mensen zich thuis en geworteld. Mensen hebben het gevoel ondanks de dynamiek om zich heen ‘ankerpunten’ in hun omgeving te hebben: het biedt een identiteit. Tegelijk zorgt erfgoed – materieel en immaterieel – voor onderlinge verbondenheid. Het is de voedingsbodem voor actieve verenigingen, zoals historische kringen en natuur- en landschapsorganisaties.

Het levert daardoor emotioneel rendement op en draagt bij aan identiteitsversterking. (Neder-)Betuwser dan het erfgoed is er niet!

Figuur 2. Zonsopkomst aan de Waal.

1

Ruijgrok 2004; Bade & Smid z.j.; Div. auteurs 2009; Brouwer & Ruijgrok 2012; Van Dommelen & Pen 2013

RAAP-rapport 5390 / versie 28-10-2021

[6]

Een rijke erfenis voor de toekomst; erfgoedbeleid van de gemeente Neder-Betuwe

Figuur 3. Grenzen van de gemeente Neder-Betuwe.

1.2 Aanleiding en doelstelling 1.2.1 Waarom doen we dit? Gemeenten moeten in hun bestemmingsplannen onderbouwen hoe zij omgaan met hun landschappelijke en gebouwde erfgoed. In bestemmingsplannen is vastgelegd aan welke ruimtelijke regels we ons te houden hebben. Deze onderbouwing is ook noodzakelijk onder een nieuwe wet, de Omgevingswet. Die wordt naar verwachting per 1 juli 2022 ingevoerd en voegt een heleboel regels samen onder één nieuwe wet. Om erfgoed te beschermen, is informatie nodig. De basis voor het bestemmingsplan en op termijn het erfgoeddeel in het omgevingsplan wordt gevormd door de cultuurhistorische waardenkaart, opgesteld in 2019-2021. Dit is een inventarisatie en waardering van het aanwezige landschappelijke en gebouwde

RAAP-rapport 5390 / versie 28-10-2021

[7]

Een rijke erfenis voor de toekomst; erfgoedbeleid van de gemeente Neder-Betuwe

erfgoed in Neder-Betuwe. Die kaart vormt tevens de basis om de bestaande monumentenlijst te herijken. Daarvoor is een bouwkunstinventarisatie uitgevoerd, om zo de monumentwaardige panden in beeld te krijgen. De inventarisatie en waardering kunnen gebruikt worden om beleid te maken. Dat beleid richt zich vooral op het behouden en versterken van het erfgoed dat op de waardenkaart staat. De waardenkaart moet ook gezien worden als een kansenkaart. Bij ruimtelijke ontwikkelingen kan er gestreefd worden om ons erfgoed in zijn ruimtelijke context te behouden en duurzaam gebruik voor de toekomst veilig te stellen. Zo blijft onze geschiedenis voor inwoners, ondernemers en bezoekers beleefbaar. Daarom is er in dit erfgoedbeleid aandacht voor zogenaamde meekoppelkansen.

Figuur 4. Naar een betere regeling van de omgeving (bron: rijksoverheid.nl).

Onder de Omgevingswet moeten we een gemeentelijke adviescommissie Omgevingswet hebben, die adviseert over omgevingskwaliteit. Deze adviescommissie is vergelijkbaar met de in 2005 ingestelde commissie Ruimtelijke Kwaliteit Neder-Betuwe. Die commissie is een samenvoeging is van de welstands- en monumentencommissie. De aanpassing van de commissie Ruimtelijke Kwaliteit naar de wet- en regelgeving waaronder de gemeentelijke adviescommissie Omgevingswet dient te functioneren, geeft ons de mogelijkheid om de inzet, rol en financiering van de adviescommissie beter te regelen. Hieronder zijn de aanleidingen waarom deze nota is opgesteld samengevat: - Omgevingswet & onderbouwing: In de bestaande regels wordt voldaan aan de vereiste dat moet worden verantwoord hoe met cultureel erfgoed wordt omgegaan. Tegelijk komt de Omgevingswet er in 2022 aan, met de daar bij horende instrumenten omgevingsvisie en omgevingsplan. In deze documenten moet volgens de wet aandacht worden besteed aan de manier waarop de gemeente met haar erfgoed omgaat. Daarvoor is een actuele en

RAAP-rapport 5390 / versie 28-10-2021

[8]

Een rijke erfenis voor de toekomst; erfgoedbeleid van de gemeente Neder-Betuwe

gedetailleerde inhoudelijke basis nodig, iets wat er tot dit moment niet was. Aan de hand van deze basis kan vervolgens een ambitieniveau worden vastgesteld. - Monumentenlijst: De monumentenlijst, die in 2009 voor het laatst werd aangepast, is niet meer actueel. - Kansen: Tegelijk ontbrak een goed overzicht van de aanwezige kansen ten behoeve van ruimtelijke ontwikkelingen, waterberging, educatie, cultuur, recreatie en toerisme. - Schatkist: De inwoners van de gemeente Neder-Betuwe hebben in het project ‘Schatkist’ aangegeven wat zij belangrijk erfgoed in de gemeente vinden. Een vervolg op dat project ontbrak nog. - Gemeentelijke adviescommissie: Er bestaat onduidelijkheid over inzet, rol en financiering van de commissie ruimtelijke kwaliteit, bij zowel de omgevingsdienst als de gemeente.

1.2.2 Waar willen we naar toe? Om de bovengenoemde punten uit te werken is een aantal stappen belangrijk: - Omgevingswet & onderbouwing: Het formuleren van beleid, gebaseerd op de deskundige inventarisatie en waardering en op de keuze van een ambitieniveau, over hoe beschermingswaardig erfgoed in het omgevingsplan bescherming kan krijgen. - Monumentenlijst: Het actualiseren van de monumentenlijst op basis van de vakinhoudelijke inventarisatie en waardering. - Kansen: Het presenteren van kansen voor ruimtelijke ontwikkelingen, waterberging, educatie, cultuur, recreatie en toerisme. - Schatkist: Het geven van een inhoudelijk en beleidsmatig vervolg aan het project ‘Schatkist’. - Gemeentelijke adviescommissie: Beleidsmatig vastleggen van de inzet, rol en financiering van de commissie ruimtelijke kwaliteit.

1.3 Hoe komen we waar we willen zijn? In het project Schatkist (2018) is aan inwoners van onze gemeente gevraagd wat zij gevoelsmatig ten aanzien van cultuurhistorie belangrijk vinden. Ondanks dat toen een inventarisatie en waardering van alle aanwezige landschappelijke en gebouwde erfgoedelementen ontbrak, kan het project Schatkist gezien worden als een participatief proces erfgoed met haar inwoners. In 2019 heeft het onderzoeks- en adviesbureau RAAP in samenwerking met het Monumenten Advies Bureau een inventarisatie en waardering van alle aanwezige landschappelijke en gebouwde erfgoedelementen uitgevoerd. Daarin is de inhoudelijke informatie uit de ‘Schatkist’ meegenomen. Deze is ook op zo’n manier in de digitale waardenkaart gemarkeerd, dat deze informatie te allen tijde in het eindproduct te herkennen is. Deze inhoudelijke onderleggers zijn vervolgens met meerdere deskundigen besproken. Tegelijk liep een traject om het college en de raad mee te nemen in de mogelijke keuzes bij de bepaling van het ambitieniveau. In dit erfgoedbeleid wordt een overzicht gegeven hoe dat nieuwe beleid eruit ziet. Daarbij wordt aan alle genoemde doelen aandacht besteed. Vervolgens zijn voor sommige doelen vervolgstappen noodzakelijk om deze te kunnen realiseren. De richting in dit erfgoedbeleid is vormgegeven in

RAAP-rapport 5390 / versie 28-10-2021

[9]

Een rijke erfenis voor de toekomst; erfgoedbeleid van de gemeente Neder-Betuwe

samenwerking met professionals, lokale erfgoedorganisaties en de gemeenteraad. Daarvoor hebben meerdere bijeenkomsten plaatsgevonden.

Figuur 5. Participatie met een rijke oogst: de Schatkist van Neder-Betuwe.

RAAP-rapport 5390 / versie 28-10-2021

[10]

Een rijke erfenis voor de toekomst; erfgoedbeleid van de gemeente Neder-Betuwe

2 Welk erfgoed heeft Neder-Betuwe? 2.1 Soorten erfgoed Met erfgoed kunnen verschillende mensen verschillende dingen bedoelen. Het kan gaan om objecten die je daadwerkelijk kunt aanraken, zoals een kerk, een kasteel of aardewerk dat gevonden is bij een archeologische opgraving. Dan spreek je meestal over ‘materieel erfgoed’. Erfgoed kan ook over tradities, verhalen of namen gaan. Dat noemen we ‘immaterieel erfgoed’. In dit erfgoedbeleid ligt de nadruk op het materieel erfgoed. Daarvan kennen we de volgende soorten: - Archeologisch erfgoed: De mens loopt al duizenden jaren op aarde én in Neder-Betuwe rond. Uit die lange geschiedenis is alleen van de laatste eeuwen bovengronds nog iets te zien. Het meeste ligt onder onze voeten, bewaard in de bodem, als een schatkist voor onze nazaten. Archeologisch onderzoek maakt dat verleden zichtbaar en beleefbaar. - Landschappelijk erfgoed: Het landschap van de gemeente Neder-Betuwe is gevormd door mens én natuur. De mens heeft steeds geprobeerd het landschap zo in te richten, dat er veilig gewoond en gewerkt kon worden. Natuurkrachten, zoals de rivieren, veranderden het landschap ook. Woonheuvels, dijken en omgrachte kasteelterreinen zijn voorbeelden van landschappelijk erfgoed. - Gebouwd erfgoed: kastelen, boerderijen, woonhuizen en dijkpalen: allemaal voorbeelden van gebouwd erfgoed.

Sommige gebouwen stammen uit de middeleeuwen, andere staan er pas enkele tientallen jaren. Het ene is sterk veranderd, het ander nog net zoals toen het gebouwd werd. De variatie aan gebouwd erfgoed in Neder-Betuwe is heel groot. - Stedenbouwkundig erfgoed: gebouwen staan vaak niet alleen. Waar ze bij elkaar staan, ontstaat ook een samenhang: een gehucht, een dijklint, een kern of een buurtje: allemaal vormen van bij elkaar horend gebouwd erfgoed. Die samenhang die dan ontstaat, noemen we stedenbouw(kundig erfgoed). Het archeologisch beleid is afzonderlijk vastgelegd en valt buiten de reikwijdte van dit erfgoedbeleid. Landschap, gebouwd en stedenbouwkundig erfgoed staan hier centraal.

2.2 Wanneer is iets erfgoed? Uit de opsomming hiervoor blijkt al dat er veel verschillende soorten erfgoed zijn. Dat erfgoed is in de loop van duizenden jaren ontstaan. Steeds heeft de mens het landschap aan zijn behoeftes aangepast. Er waren tijden van voorspoed, tijden van neergang, van oorlog en van vrede: op allerlei manieren is dat in ons erfgoed terug te zien. In de loop van de geschiedenis zijn mensen het landschap steeds intensiever gaan gebruiken. Soms zorgde dat gebruik voor het opruimen van oudere geschiedenis, maar soms ook kwam er nieuw erfgoed bij terwijl het oude bleef bestaan. Zo is de ‘verzameling erfgoed’ ontstaan die we nu nog hebben. Vaak beschouwen we iets als erfgoed als het een bepaalde ouderdom heeft. Gaafheid of zeldzaamheid spelen soms ook een rol. Dit soort manieren om erfgoed te beoordelen noemen we ‘criteria’. In het erfgoedbeleid komt deze term een aantal keer voor, om te kunnen bepalen wat belangrijk en wat minder belangrijk is. Dat helpt ons om keuzes te maken.

RAAP-rapport 5390 / versie 28-10-2021

[11]

Een rijke erfenis voor de toekomst; erfgoedbeleid van de gemeente Neder-Betuwe

Met die ouderdom is trouwens wel iets bijzonders aan de hand. Tot 1 januari 2012 moest erfgoed volgens de Monumentenwet minimaal 50 jaar oud zijn. Die grens is met invoering van de Erfgoedwet in 2016 geschrapt. Toch blijft wat afstand in de tijd belangrijk om te kunnen beoordelen of iets waardevol erfgoed is.

Figuur 6. Waardevolle bouwkunst in een fraai landschap: kasteel De Wijenburg in Echteld.

2.3 Erfgoed in Neder-Betuwe In het rapport ‘… daar slingert zich de zware dijk door de vruchtbare weiden en akkers met kloeke hofsteden bezaaid …’. Een cultuurhistorische waardenkaart van de gemeente Neder-Betuwe (RAAPrapport 4219 is de inventarisatie en waardering van de cultuurlandschappen (hoofdstuk 4), landschapselementen (hoofdstuk 5) en de historische bouwkunst en stedenbouw (hoofdstuk 6) beschreven. Ook is daar een landschapsbiografie van de gemeente Neder-Betuwe in opgenomen. 2 Voor wie meer wil weten, kan in dat rapport terecht. De te onderscheiden historische cultuurlandschappen en de daarvan deel uitmakende landschapselementen zijn weergegeven op de zogenaamde kenmerkenkaarten cultuurlandschap oost en west. Op de kenmerkenkaarten historische bouwkunst & stedenbouw oost en west zijn de te onderscheiden bouwkunstobjecten en de stedenbouw weergegeven. Een laatste kaart laat de 2

Keunen e.a. 2020

RAAP-rapport 5390 / versie 28-10-2021

[12]

Een rijke erfenis voor de toekomst; erfgoedbeleid van de gemeente Neder-Betuwe

belangrijkste parels van de gemeente, de integrale ensembles, zien. Ze liggen bij Kesteren, Opheusden, Dodewaard en Echteld.

2.3.1 Landschappelijk erfgoed De kenmerkenkaart van het historisch cultuurlandschap laat zien welke landschappen er in de gemeente aanwezig zijn, en welke landschapselementen daarvan deel uitmaken. Die landschappen zijn ontstaan als een wisselwerking tussen mensen en de ondergrond. Ze kennen elk hun eigen hoogteligging, bodemsamenstelling, ontwateringstoestand en patronen van landschapselementen. Zo is de oeverwal van Kesteren en Opheusden heel anders ingericht dan het komgebied daarachter. Veel landschapselementen hebben een heel specifieke plek in deze landschapstypen, zoals hoogstamboomgaarden op de oeverwallen. Het gaat bijvoorbeeld om een watergang (zoals de Linge), een bandijk of een weg. Andere staan daar min of meer los van, zoals de Betuwelinie die ooit van rivier tot rivier door de gemeente is aangelegd. Bovengronds is daar vooral bij Kesteren nog het één en ander van bewaard gebleven.

Figuur 7. Uitsnede van de kenmerkenkaart van het historisch cultuurlandschap, met landschappen en daarin voorkomende elementen.

RAAP-rapport 5390 / versie 28-10-2021

[13]

Een rijke erfenis voor de toekomst; erfgoedbeleid van de gemeente Neder-Betuwe

Waardering De waardering van het historisch cultuurlandschap is als volgt uitgevoerd. Elk onderscheiden deelgebied, op basis van de kartering van de aanwezige cultuurlandschappen, is beoordeeld op de criteria ‘gaafheid van de topografie’, ‘gaafheid van de opgaande structuren’ en ‘bijzonderheden’. Er konden waarden van 1 (laag) tot 5 (hoog) gescoord worden. Het gemiddelde van de drie criteria levert de eindscore.

De waarderingskaart laat zien wat de cultuurhistorische waarde van elk deelgebied en elk element is, als we het langs een ‘vakinhoudelijke meetlat’ leggen. Daarop zien we, dat de hoogste waarden zich op de oeverwallen en in de uiterwaarden bevinden, de laagste in en rond de komgebieden. Dat heeft met de ingrijpende veranderingen daar te maken, zoals de aanleg van de A15, de verdichting van bebouwing (waaronder ook nieuwe bedrijventerreinen) in een vanouds onbebouwd gebied en het huidige landgebruik in een vanouds open landschap.

Figuur 8. Uitsnede van de waarderingskaart van het historisch cultuurlandschap en de landschapselementen daarin. In de legenda zijn de klassen van de landschapswaardering opgenomen.

RAAP-rapport 5390 / versie 28-10-2021

[14]

Een rijke erfenis voor de toekomst; erfgoedbeleid van de gemeente Neder-Betuwe

2.3.2 Gebouwd erfgoed Hoeveel erfgoed hebben we? Van de vele duizenden bouwwerken in de gemeente Neder-Betuwe is eigenlijk maar een heel klein deel cultuurhistorisch waardevol. Op dit moment zijn er 39 rijksmonumenten en 112 gemeentelijke monumenten in de gemeente. 3 Zowel deze monumenten als alle andere panden zijn in het kader van de cultuurhistorische waardenkaart tegen het licht gehouden.

Figuur 9. Uitsnede uit de kenmerkenkaart bouwkunst & stedenbouw, met in kleuren de verschillende typen bouwkunst (kleine vlakken) en stedenbouw (grote vlakken).

3

Aantallen volgens de opgestelde bouwkunstdatabase.

RAAP-rapport 5390 / versie 28-10-2021

[15]

Een rijke erfenis voor de toekomst; erfgoedbeleid van de gemeente Neder-Betuwe

Hoe is er in het onderzoek naar gekeken? In een eerder hoofdstuk is al aangegeven, dat de ouderdom van een object niet meer bepalend is of iets ‘erfgoed’ genoemd mag worden. Bij de inventarisatie is daarom breed in de tijd en naar veel soorten objecten gekeken. Zo zijn naast gebouwen ook straatmeubilair en herinneringsmonumenten in de beoordeling meegenomen. Uiteindelijk is datgene wat op basis van bureau- en veldwerk in kaart is gebracht, van een waardering voorzien. Dat leverde uiteindelijk een aantal van 224 objecten op die minimaal voldoende kwaliteit zouden kunnen bezitten om ‘monumentwaardig’ te zijn. 4 Interessant is ook de beoordeling van de al beschermde monumenten: alle rijksmonumenten waren nog steeds van voldoende waarde om een bescherming te rechtvaardigen, maar op basis van deze scan zouden 13 gemeentelijke monumenten nog eens nader tegen het licht gehouden moeten worden. Zij scoren in de waardering lager dan je van een monument zou mogen verwachten. 5 Van deze in totaal 237 objecten zijn er op dit moment 151 beschermd en 86 niet beschermd. Wat voor erfgoed? Een belangrijk deel van het gebouwde erfgoed in Neder-Betuwe bestaat uit agrarisch erfgoed. Het gaat bijvoorbeeld om verschillende boerderijtypen, zoals de traditionele hallenhuisboerderijen en de rijkere T-boerderijen.

Op de erven liggen soms nog waardevolle bijgebouwen, die heel typerend voor de streek kunnen zijn. De vloedschuren zijn daarvan een voorbeeld. Ook jongere boerderijen zijn vertegenwoordigd, zoals de gestandaardiseerde kop-hals-rompboerderijen.

Figuur 10. Het dorpsbeeld van Kesteren. Kerken dragen sterk bij aan de gebiedsidentiteit van Neder-Betuwe.

4 5

Het gaat om 104 zeer hoog gewaardeerde objecten en 120 hoog gewaardeerde objecten. 2 hebben een basiswaardering gekregen, 11 een positieve waardering.

RAAP-rapport 5390 / versie 28-10-2021

[16]

Een rijke erfenis voor de toekomst; erfgoedbeleid van de gemeente Neder-Betuwe

Een andere categorie is die van de ‘wooncultuur’. Daarbij moeten we denken aan dijkwoningen in het buitengebied, maar ook de adellijke huizen (zoals de Wijenburg in Echteld), de herenhuizen uit de 19e eeuw, landhuizen uit de vroege 20e eeuw en traditioneel gebouwde huizen uit de wederopbouwperiode. Volkswoningbouw uit de naoorlogse periode in de stijl van de Delftse school is in Neder-Betuwe ook te vinden. Enkele complexen daarvan zijn ook op de waardenkaart terecht gekomen.

Figuur 11. De karakteristieke Voorstraat in Echteld.

RAAP-rapport 5390 / versie 28-10-2021

[17]

Een rijke erfenis voor de toekomst; erfgoedbeleid van de gemeente Neder-Betuwe

Waardering De waardering van de historische bouwkunst heeft als volgt plaatsgevonden. Bij de inventarisatie werd vooraf al werd geselecteerd welke panden de minimale kwaliteit zouden kunnen bezitten. Ook de bestaande monumenten zijn meegenomen. Vervolgens zijn de geselecteerde panden beoordeeld op zes criteria: stedenbouwkundige en ensemblewaarde, beeldbepalende waarde, herkenbaarheid en bijzondere functies, gaafheid, architectuur- en bouwhistorische waarde, en zeldzaamheidswaarde. Er konden de volgende scores worden behaald, van hoog naar laag: ++, +, 0, -. Afhankelijk van het aantal gescoorde ‘plusjes’ leverde dat een zeer hoge, hoge, positieve of lage erfgoedwaarde op.

Figuur 12. Uitsnede uit de kaart met de waardering van bouwkunst en stedenbouw.

RAAP-rapport 5390 / versie 28-10-2021

[18]

Een rijke erfenis voor de toekomst; erfgoedbeleid van de gemeente Neder-Betuwe

2.3.3 Stedenbouwkundig erfgoed Hoeveel erfgoed hebben we? Onder het stedenbouwkundig erfgoed rekenen we ensembles van bebouwing waarvan de optelling meer is dan de som der delen, ook al kunnen er ook individuele waardevolle panden staan. Vaak vormen ze een bijzonder samenspel met de openbare ruimte, zoals wegen en groenvoorziening, en/of het landschap eromheen. De gemeente Neder-Betuwe kent op dit moment één door de gemeente beschermd dorpsgezicht: ‘Rijnbandijk – Boveneindsestraat’ in Kesteren, aangewezen in 2005. In het kader van de nieuwe inventarisatie en waardering zijn er 20 ensembles in kaart gebracht, waarvan het genoemde beschermd gezicht er één is. Van de andere ensembles hebben er 15 een ‘monumentenkwaliteit’. Wat voor erfgoed? De waardevolle ensembles vallen in een paar groepen uiteen. Het kan gaan om bebouwing langs de dijk (boerderijen en/of dijkwoningen), om lintbebouwing, om woonbuurten (inclusief historische dorpskernen), om spoorwegensembles of om nutsvoorzieningen. Voorbeelden zijn (delen van) de historische dorpskernen van Dodewaard, IJzendoorn, Ochten, Hien, Echteld, Kesteren en Opheusden, naoorlogse woonbuurtjes in Ochten (Oranjestraat), Opheusden (Hoofakkers) en Dodewaard (Oranjebuurt), het stationsgebied van Kesteren en de omgeving van de kerncentrale van Dodewaard.

Het zijn waardevolle vertegenwoordigers die het ‘verhaal van de verstedelijking’ van de gemeente Neder-Betuwe vertellen en waar nog altijd bijzondere kwaliteiten te vinden zijn.

Waardering De waardering van het stedenbouwkundig erfgoed vond als volgt plaats. Elk object werd beoordeeld op een vijftal criteria: 1.

het belang van het gebied of ensemble als voorbeeld of onderdeel van de cultuurhistorische gebiedskarakteristiek en de ontwikkelingsgeschiedenis/historische gelaagdheid;

2.

het belang van het gebied vanwege de bijzondere betekenis voor het beeld van de omgeving, vanwege opmerkelijke ligging, zichtlijnen, aanwezigheid van landmarks, etc.

3. 4.

de structurele gaafheid en herkenbaarheid van het gebied; de zeldzaamheid van het gebied (stedenbouwkundig/structuur), op gemeentelijk / regionaal niveau;

5.

de dichtheid en kwaliteit van de aanwezige beschermde en/of karakteristieke bebouwing, waarbij gelet is op herkenbaarheid, gaafheid en (in mindere mate) zeldzaamheid.

Op elk criterium konden de scores xx (hoog), x (positief) en 0 (neutraal) gescoord worden. Afhankelijk van het aantal behaalde ‘kruisjes’ lag de eindscore in de klassen zeer hoog, hoog en middenwaarde.

RAAP-rapport 5390 / versie 28-10-2021

[19]

Een rijke erfenis voor de toekomst; erfgoedbeleid van de gemeente Neder-Betuwe

2.4 Tot besluit Hiervoor is een kort overzicht geschetst van het erfgoed in de gemeente Neder-Betuwe. Daaruit komt naar voren hoe groot en ook breed de rijkdom van de gemeente is. Niet alles is waardevol, en ook niet overal komt evenveel erfgoed voor. De verzamelde informatie geeft daarmee de mogelijkheid om keuzes te maken. Dat is ook precies wat voor goed beleid nodig is: keuzes op basis van feiten.

Figuur 13. Dijken vormen de ‘as van ontwikkeling’ van Neder-Betuwe.

RAAP-rapport 5390 / versie 28-10-2021

[20]

Een rijke erfenis voor de toekomst; erfgoedbeleid van de gemeente Neder-Betuwe

3 Naar een nieuw erfgoedbeleid 3.1 Inleiding 3.1.1 Welke kant gaan we op? Zoals in de voorgaande hoofdstukken is aangegeven kent Neder-Betuwe een breed palet aan erfgoed, en is er ook wel het één en ander via de gebruikelijke instrumenten (bestemmingsplan, monumentenlijsten) beschermd. De onderbouwing waarop die bescherming gebaseerd is, ontbreekt alleen vaak of is niet meer actueel. Ook daardoor is de huidige manier van bescherming van het erfgoed niet ‘Omgevingswet-proof’.

Figuur 9. De verschillende rollen van de Erfgoedwet en Omgevingswet in een schema (bron: Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed).

Het nieuwe erfgoedbeleid is er daarom vooral op gericht om de bescherming van erfgoed te baseren op informatie die door professionals is opgesteld. Daarbij wordt gebruik gemaakt van lokale input én van input van diverse andere deskundigen. Op basis van deze informatie wordt de manier waarop de gemeente haar erfgoed nu beschermd, tegen het licht gehouden en ‘herijkt’. In het eerste deel van dit hoofdstuk wordt dieper ingegaan op de keuzes die gaan over bescherming van het erfgoed. In het tweede deel komt het grijpen van ‘cultuurhistorische kansen’ aan de orde. Allereerst bespreken we de keuzes die de raad zijn voorgelegd. Het erfgoedbeleid bouwt voort op landelijke, provinciale en plaatselijke regelgeving en beleid. In bijlage 2 is daarvan een overzicht opgenomen. Waar nodig verwijzen we hier in dit hoofdstuk ook naar. Op gemeentelijk niveau zijn nu de bestemmingsplannen, het toeristisch-recreatief beleid, welstand,

RAAP-rapport 5390 / versie 28-10-2021

[21]

Een rijke erfenis voor de toekomst; erfgoedbeleid van de gemeente Neder-Betuwe

groenbeleid, het Landschapsontwikkelingsplan, het gemeentelijk waterplan en het duurzaamheidsbeleid van belang.

3.2 Wat zijn onze ambities? Het te bepalen ambitieniveau gaat over een aantal zaken, waarbij gedraaid kan worden aan de volgende ‘stelschroeven’: - mate van bescherming (instandhouding) - gewenste ruimtelijke kwaliteit gemeentebreed - wens nieuw project immaterieel erfgoed Onderstaande afbeeldingen verbeelden de opties die mogelijk zijn door aan die spreekwoordelijke stelschroeven te draaien:

In de laatste afbeeldingen wordt met ‘ensemble’ bedoeld dat er naast losse objecten of gebieden vanuit een bepaalde discipline (landschap, bouwkunst) ook combinaties kunnen worden beschermd: gebieden waar landschap en bouwkunst samenkomen, de parels van de gemeente (‘integrale ensembles’). Met ‘verhaal’ bedoelen we plekken waar nu niets meer te zien is, maar waar een historisch verhaal bij de plek te vertellen is.

RAAP-rapport 5390 / versie 28-10-2021

[22]

Een rijke erfenis voor de toekomst; erfgoedbeleid van de gemeente Neder-Betuwe

Op basis van bovenstaande uitgangspunten hebben we meerdere varianten opgesteld. Hierbij hebben we meegenomen wat er vanuit de verschillende disciplines (landschap, bouwkunst) inhoudelijk beschermenswaardig is. Aan de raad zijn de varianten gepresenteerd (zie bijlage). Op basis van de meegegeven richtingen uit het overleg met de raad is het erfgoedbeleid verder uitgewerkt. Hierbij is aandacht besteed aan de bescherming van het erfgoed (en wat dat betekent) (zie § 3.3), maar ook aan de kansen die erfgoed kan opleveren (zie § 3.4). Nader geordend worden deze aandachtspunten van de raad in deze beleidsnota behandeld.

3.3 Beleidskeuzen ter bescherming van de cultuurhistorische waarden 3.3.1

Algemeen

Het leveren van een bijdrage aan de instandhouding van ons erfgoed zal geen financiële bijdrage zijn. De bijdrage zal bestaan uit verzorgen van gratis adviezen over : - De balans tussen verduurzaming en behoud van cultuurhistorische waarde van monumenten - De materiaalkeuzes en het uitvoeren van restauratiewerkzaamheden; De gemeente kan hierbij gebruik maken van de expertise van onder meer het Gelders Genootschap en de monumentenwacht. Om de toetsing goed te kunnen uitvoeren, wordt ervoor gekozen om voor alle landschappen, gebouwde ensembles en gebouwde objecten waarvoor een bescherming zou gaan gelden, een redengevende omschrijving samen te stellen. De aanvraag kan daaraan getoetst worden en de aanvrager en zijn ontwerper kunnen de informatie gebruiken om hun ontwerp zo deugdelijk mogelijk te maken.

3.3.2 Landschap Huidige bescherming De belangrijkste manier waarop het historisch cultuurlandschap van Neder-Betuwe op dit moment is beschermd, is via enkel- en dubbelbestemmingen in de bestemmingsplannen in het buitengebied. De enkelbestemming geeft daarbij aan welke functie aan een plek is toebedeeld, de dubbelbestemming welke waarden er daarnaast nog een rol spelen. De enkelbestemming ‘Agrarisch met waarden’ ligt op grote delen van de buitendijkse gronden en op delen van het binnendijkse gebied. De qua oppervlakte veel beperktere dubbelbestemming ligt grotendeels binnen deze enkelbestemming, maar plaatselijk ook wel erbuiten. Hoe de keuze voor de begrenzing van deze bestemmingen tot stand gekomen is, is niet bekend. In totaal 6 gaat het om 701 hectare met een cultuurhistorische dubbelbestemming, 2313 hectare met een enkelbestemming ‘Agrarisch met waarden’ en nog 2 hectare met een cultuurhistorische functieaanduiding. Worden de dubbel geborgde gebieden (met een enkel- én dubbelbestemming tegelijk) weggestreept, dan blijft 2443 hectare aan nu cultuurhistorisch-landschappelijk beschermd gebied in de gemeente NederBetuwe over. Dat is bijna 41% van het landoppervlak van de gemeente Neder-Betuwe.

6

Meegenomen in de berekening zijn de bestemmingsplannen Buitengebied Kesteren, Buitengebied Dodewaard-Echteld en W itte Vlekken.

RAAP-rapport 5390 / versie 28-10-2021

[23]

Een rijke erfenis voor de toekomst; erfgoedbeleid van de gemeente Neder-Betuwe

Figuur 14. Gebieden met een bescherming voor cultuurhistorie of cultuurlandschap in de huidige bestemmingsplannen voor het buitengebied.

Beleidskeuze De gemeente kiest voor dit aspect voor de tussenvariant. Gekozen wordt voor de bescherming van zeer hoge en hoge waarden, en daarnaast van “parels van de gemeente”. Gebieden met (alleen) een verhaal, zonder waardevolle fysieke resten, worden niet beschermd. Deze waarderingsklassen “zeer hoog” en “hoog” kunnen afgeleid worden uit de cultuurhistorische waardenkaart, waarvan de informatie onderbouwd en controleerbaar is. De nieuwe manier van beschermen van het historisch cultuurlandschap van Neder-Betuwe valt in twee onderdelen uiteen: - Landschappen: bescherming van de gebieden met een zeer hoge en hoge cultuurhistorische waarde in het omgevingsplan. Wordt uitgegaan van deze twee waarderingscategorieën, dan

RAAP-rapport 5390 / versie 28-10-2021

[24]

Een rijke erfenis voor de toekomst; erfgoedbeleid van de gemeente Neder-Betuwe

betekent dat (afgerond) een cultuurhistorisch-landschappelijke bescherming van 55% van het landoppervlak van de gemeente Neder-Betuwe. Dit is opgebouwd uit 6% met een zeer hoge waarde en 48% met een hoge waarde. Dat lijkt heel veel, maar is in feite maar een beperkte uitbreiding van de 41% waar nu al een zekere mate van bescherming geldt. - Landschapselementen: alle geïnventariseerde landschapselementen binnen de landschappen met een zeer hoge en hoge waarde gaan in die bescherming mee. Landschapselementen die buiten die gebieden liggen, maar die wél een zeer hoge of hoge waarde vertegenwoordigen, krijgen een afzonderlijke bescherming. Daarbij gaat het niet alleen om die deelstukken die binnen die waarderingscategorieën vallen, maar ook om de lager gewaardeerde delen van een verder deels hoog of zeer hoog gewaardeerde structuur (zoals een bandijk).

Figuur 15. Landschappen met een zeer hoge (donkeroranje) en hoge (oranje) waarde. De elementen zijn omwille van de leesbaarheid niet in dit kaartbeeld opgenomen.

RAAP-rapport 5390 / versie 28-10-2021

[25]

Een rijke erfenis voor de toekomst; erfgoedbeleid van de gemeente Neder-Betuwe

Aard van de bescherming Een planologische bescherming, zoals met enkel- en dubbelbestemmingen, heeft niet tot doel geen enkele ontwikkeling meer toe te staan of een gebied op slot te zetten. Erfgoed is juist vaak ook gebaat bij een levend(ig) landschap. Het belangrijkste doel van de bescherming is daarom aanwezige kwaliteiten te beschermen en in te passen in nieuwe ontwikkelingen. ‘Ontwerp met zorg’ en ‘ruimtelijke kwaliteit’ zal voor veel ontwikkelingen daarom de voornaamste insteek zijn: hoe kun je ontwikkelingen zo vormgeven dat de ontwikkeling en de cultuurhistorische waarden elkaar versterken? Hoe kan gerealiseerd worden dat de nieuwe ontwikkeling niet de opgebouwde historisch-landschappelijke gelaagdheid teniet doet? Wanneer ontwikkelingen en aanwezige waarden met elkaar botsen en/of nietverenigbaar zijn, heeft het college de bevoegdheid om beargumenteerd een keuze te maken welk belang prevaleert. 7 Daarbij gaat het uiteraard om ontwikkelingen met een substantiële ruimtelijke impact; kleine huis-, tuinen keukenplannen vallen over het algemeen niet onder deze regels. De exacte manier waarop de regels straks in het omgevingsplan vormgegeven moeten worden en hoe deze zich gaan verhouden tot de huidige enkel- en dubbelbestemmingen, dient in het kader van het opstellen van dat omgevingsplan ingevuld te worden.

Dit beleid geeft in de eerste plaats richting welke gebieden een cultuurhistorische bescherming verdienen.

3.3.3 Bouwkunst Huidige bescherming Neder-Betuwe ziet haar gebouwde erfgoed als één van de uithangborden van de gemeente. De gemeente hecht er daarom waarde aan om bijzondere en waardevolle gebouwen in goede staat over te dragen aan de volgende generatie, in nauwe samenwerking met de eigenaren. In de afgelopen decennia heeft de gemeente 112 gebouwen op basis van de erfgoedverordening als gemeentelijk monument aangewezen. De minister heeft daarnaast 39 gebouwen in de gemeente als rijksmonument aangewezen. Aangezien het plaatsen en afvoeren van objecten op c.q. van de rijksmonumentenlijst geen bevoegdheid van de gemeente is, blijft deze lijst hier verder buiten beschouwing. Daarnaast maakt de gemeente op dit moment ook gebruik van de mogelijkheid om panden niet via de monumentenlijst, maar via het bestemmingsplan te beschermen. Dat noemen we ‘planologische borging’. In Neder-Betuwe zijn panden in de bestemmingsplannen voor het buitengebied opgenomen. Het gaat in totaal om 167 gebouwen, maar daaronder vallen ook veel rijks- en gemeentelijke monumenten. Hoeveel van de 167 wel en hoeveel niet een monumentenstatus hebben, is niet op een rij gezet. Ook is de onderbouwing voor deze bescherming niet helder.

7

Deze ‘integrale afweging’ is een belangrijk onderdeel van de nieuwe Omgevingswet.

RAAP-rapport 5390 / versie 28-10-2021

[26]

Een rijke erfenis voor de toekomst; erfgoedbeleid van de gemeente Neder-Betuwe

Aantallen objecten

Rijksmonumenten

Gemeentelijke monumenten

39

112

Tabel 1. Huidige aantallen objecten met een monumentenstatus.

Uit het uitgevoerde onderzoek voor herijking van het erfgoedbeleid is naar voren gekomen dat in totaal 104 objecten een zeer hoge waarde vertegenwoordigen en 120 een hoge waarde: - Van de 104 objecten met een zeer hoge waarde zijn er 85 al wettelijk beschermd, en 19 nog niet. - Van de objecten met een hoge waarde zijn er 53 al wettelijk beschermd, en 67 nog niet.

Aantallen objecten

Zeer hoge waarde

Hoge waarde

Beschermd

Onbeschermd

B

85

19

53

Positieve waarde of basiswaarde 8

Waarde onbekend

Totaal

O

B

O

B

O

B

O

67

13

36

0

1

151

123

Tabel 2. Resultaat van de inventarisatie en waardering.

Beleidskeuze De gemeente kiest voor wat betreft bouwkunst voor de maximumvariant, waarbij voor de hoge variant inzicht moet komen in de kosten die daarmee gepaard gaan. Het beleid ten aanzien van gebouwd erfgoed zal de komende jaren gericht zijn op het actualiseren van de monumentenlijst. Vanuit het vertrekpunt dat zeer hoog en hoog gewaardeerde objecten bescherming verdienen, zijn de volgende acties geformuleerd: - Het nader onderzoeken van 13 gemeentelijke monumenten met een (te) lage indicatieve waardering, en indien daar aanleiding toe bestaat, het afvoeren van de gemeentelijke monumentenlijst; - Het nader beoordelen van 19 zeer hoog gewaardeerde, nog onbeschermde panden, en indien daar aanleiding toe bestaat, het opstarten van de procedure voor toevoeging aan de gemeentelijke monumentenlijst; - Het nader beoordelen van 67 hoog gewaardeerde, nog onbeschermde panden, en indien daar aanleiding toe bestaat, het opstarten van de procedure voor toevoeging aan de gemeentelijke monumentenlijst.

8

Deze categorie is niet volledig geïnventariseerd, omdat de focus lag op monumentwaardige bebouwing.

RAAP-rapport 5390 / versie 28-10-2021

[27]

Een rijke erfenis voor de toekomst; erfgoedbeleid van de gemeente Neder-Betuwe

Rijksmonumenten

Aantallen objecten

Gemeentelijke monumenten

Te handhaven

Te handhaven

Onderzoek i.v.m. potentiële lage waarde

Onderzoek i.v.m. mogelijke toevoeging aan lijst (zeer hoog + hoog)

39 9

99

13

86

Tabel 3. Handelingen naar aanleiding van het resultaat van de inventarisatie en waardering.

Figuur 16. Zeer waardevolle (Z) en waardevolle (H) bouwkunst. De kaart geeft zowel de onbeschermde objecten als de bestaande rijks- en gemeentelijke monumenten weer.

De planologische bescherming voor niet-monumenten zoals die nu in de bestemmingsplannen voor het buitengebied staat, komt te vervallen.

9

Alle rijksmonumenten scoren bij de waardering een zeer hoge waarde, en hier is dus geen aanleiding tot nader onderzoek.

RAAP-rapport 5390 / versie 28-10-2021

[28]

Een rijke erfenis voor de toekomst; erfgoedbeleid van de gemeente Neder-Betuwe

3.3.4 Stedenbouw Huidige bescherming Waar bebouwing en ruimtelijke structuur op een bijzondere manier samenkomen, is sprake van bijzondere stedenbouwkundige waarden. Neder-Betuwe kent op dit moment één gemeentelijk beschermd gezicht. Rijksbeschermde stads- en dorpsgezichten en rijksbeschermde buitenplaatsen kent de gemeente Neder-Betuwe niet.

Aantallen gebieden

Rijksbeschermde gezichten en buitenplaatsen

Gemeentelijk beschermde gezichten

0

1

Tabel 4. Huidige aantallen beschermde gebieden.

De inventarisatie en waardering hebben aangetoond dat er in de gemeente Neder-Betuwe in totaal 16 stedenbouwkundige gebieden met een zeer hoge of hoge waarde aanwezig zijn. Hiervan is er op dit moment, zoals genoemd, één beschermd.

Aantallen gebieden

Zeer hoge waarde

Hoge waarde

Middenwaarde

Totaal

B

O

B

O

B

O

B

O

1

5

0

10

0

5

1

20

Tabel 5. Resultaat van de inventarisatie en waardering.

Beleidskeuze Het beleid voor stedenbouwkundig erfgoed zal erop gericht zijn de waardevolle gebieden nader te beschermen, ook hier de zeer hoog en hoog gewaardeerde gebieden. Daarbij gaan we uit van een bescherming als gemeentelijk beschermd gezicht voor de 5 zeer hoog gewaardeerde gebieden en een lichtere planologische bescherming in het omgevingsplan voor de 10 hoog gewaardeerde. Om tot een bescherming te komen is ook hier een gericht onderzoek en beschrijving van deze 15 gebieden noodzakelijk.

RAAP-rapport 5390 / versie 28-10-2021

[29]

Een rijke erfenis voor de toekomst; erfgoedbeleid van de gemeente Neder-Betuwe

Figuur 17. Stedenbouw met een zeer hoge of hoge waarde in de gemeente Neder-Betuwe.

RAAP-rapport 5390 / versie 28-10-2021

[30]

Een rijke erfenis voor de toekomst; erfgoedbeleid van de gemeente Neder-Betuwe

3.3.5 Integrale ensembles (‘Parels van de gemeente’) Beleidskeuze Naast de afzonderlijke waarden – landschap, bouwkunst en stedenbouw – zijn er ook gebieden in de gemeente waar dit soort waarden op een bijzondere manier bij elkaar komen. Deze gebieden kunnen met recht de parels of visitekaartjes van de gemeente worden genoemd. De waarden in deze gebieden, zowel voor bebouwing als voor landschap, zullen via het omgevingsplan worden beschermd. Het gaat om vier ensembles, namelijk de dijkzone bij Kesteren, de dijkzone bij Opheusden, de dijkzone bij Dodewaard en Hien, en de omgeving van De Wijenburg in Echteld.

Figuur 18. Parels van de gemeente Neder-Betuwe.

RAAP-rapport 5390 / versie 28-10-2021

[31]

Een rijke erfenis voor de toekomst; erfgoedbeleid van de gemeente Neder-Betuwe

Voorwaarden Voor ontwikkelingen in deze parels ofwel ‘integrale ensembles’ zal een aantal voorwaarden gaan gelden. Deze voorwaarden worden gebaseerd op het uitgangspunt dat de cultuurhistorische kwaliteiten leidend zijn bij ontwikkelingen in dit gebied. Concrete keuzes, bijvoorbeeld over de zwaarte daarvan, moeten worden gemaakt in het kader van het opstellen van het omgevingsplan. Dat kan bij het opstellen van het omgevingsplan bijvoorbeeld leiden tot de volgende keuzes: - Laanboomteelt is buitendijks niet toegestaan. Binnendijks is laanboomteelt wel mogelijk, mits bij de inrichting van het landschap rekening de bestaande cultuurhistorische waarden niet worden aangetast. Onderdeel daarvan is dat de laanboomteelt het zicht vanaf de dijk op de Grebbeberg vanuit het ensemble bij Kesteren niet mag verstoren. - Nieuwe woningbouw of grote infrastructurele projecten zijn in principe niet mogelijk, tenzij ze de bestaande cultuurhistorische waarden niet aantasten of juist een bijdrage leveren aan het herstel van cultuurhistorische kwaliteiten.

3.3.6 Actualisatie van de kennis Eens per vijf jaar zal de verzamelde erfgoedkennis worden geactualiseerd. Die actualisatie houdt minimaal in: - een controle in hoeverre de bestaande informatie nog actueel is; - een technische update van de techniek achter de data.

3.3.7 Adviescommissie De gemeente Neder-Betuwe kent een Commissie Ruimtelijke Kwaliteit. De wettelijke basis voor deze commissie is (naast andere inhoudelijke artikelen over erfgoed en archeologie) vastgelegd in de Erfgoedverordening Neder-Betuwe 2017. Bij de inwerkingtreding van de Omgevingswet dient er minimaal een gemeentelijke adviescommissie te zijn vastgesteld. Daarbij wordt dan verwezen naar de artikelen over een adviescommissie in de Omgevingswet. Opzet hiervoor is de Modelverordening op de gemeentelijke adviescommissie (september 2020). Deze modelverordening beperkt zich tot alleen tot instellen van de commissie volgens de Omgevingswet. Indien alleen een Verordening gemeentelijke adviescommissie wordt opgesteld, overrulet dat de artikelen over de commissie in de erfgoedverordening uit 2017. Bij inwerkingtreding van de Omgevingswet gaan de verschillende verordeningen op in het ‘tijdelijk omgevingsplan’ en is de integratie daarmee voltooid. Om dat te bereiken moet vóór inwerkingtreding van de Omgevingswet (1 juli 2022) deze nieuwe verordening op basis van de genoemde modelverordening zijn vastgesteld.

3.4 Welke kansen zijn er met erfgoed? 3.4.1 Inleiding Naast het beschermen van erfgoed richt dit nieuwe beleid zich ook op het actief ‘werken met erfgoed’. De gemeente Neder-Betuwe stelt zich tot doel om erfgoed een volwaardige plek te geven in de beleidsvelden van ruimtelijke ontwikkelingen, waterberging, educatie, cultuur, recreatie en toerisme. De manier waarop dat dient te gebeuren, moet per discipline nader uitgewerkt in een uitvoeringsprogramma. Op hoofdlijnen kan er al het volgende over gezegd worden.

RAAP-rapport 5390 / versie 28-10-2021

[32]

Een rijke erfenis voor de toekomst; erfgoedbeleid van de gemeente Neder-Betuwe

3.4.2 Ruimtelijke ontwikkelingen 10 Erfgoed vormt het DNA van de gemeente Neder-Betuwe, de IDENTITEIT met hoofdletters. Bij ruimtelijke ontwikkelingen wordt er dan ook naar gestreefd om erfgoed in zijn ruimtelijke context te behouden en duurzaam gebruik voor de toekomst veilig te stellen. Dat betekent tegelijk ook dat wanneer belangen slecht verenigbaar zijn, bijvoorbeeld omdat erfgoed niet op de historische locatie behouden kan blijven, gezocht zal worden naar alternatieven voor sloop c.q. opoffering. Bij archeologie is dat zelf het uitgangspunt van het beleid: kunnen waardevolle archeologische resten niet in de bodem (‘behoud in situ’) behouden blijven, dan worden ze opgegraven om de informatie veilig te stellen (‘behoud ex situ’). Zoiets is soms voor ander erfgoed ook denkbaar, zoals voor dijkpalen of betonnen resten uit de mobilisatie voor de Tweede Wereldoorlog. Dat vraagt actieve aandacht voor erfgoed bij planontwikkeling. De gemeente zet zich bovendien in voor de herbestemming van leegstaand erfgoed, door ruimte te zoeken bij het mogelijk maken van nieuwe functies in bestaande waardevolle gebouwen.

Figuur 19. Versterken van de (Neder-)Betuwse identiteit, zoals de aanplant van hoogstamboomgaarden, is een belangrijke kans bij ontwikkelingen.

Specifieke aandacht moet bestaan voor meekoppelkansen. Wanneer kan op ontwikkelingen worden meegelift om zodoende meerwaarde voor erfgoed én de ontwikkeling te creëren? Daarbij kunnen we aan de volgende mogelijkheden denken:

10

Een groot aantal van deze kansen sluit aan op de landschapsontwikkelingsvisie in het LOP Neder-Betuwe uit 2009.

RAAP-rapport 5390 / versie 28-10-2021

[33]

Een rijke erfenis voor de toekomst; erfgoedbeleid van de gemeente Neder-Betuwe

- De historische landschapsstructuur met bestaande en verdwenen, maar terug te brengen relicten als basis voor ontwikkelingen van de ruimtelijke inrichtingen, steeds alert zijn welke kansen historische principes voor nieuwe toepassingen kunnen geven; - Behoud, revitalisatie en/of herstel van historische beplantingsstructuren (singels, bomenrijen, hoogstamboomgaardjes) en erfinrichting bij nieuwbouwplannen op of nabij een historisch erf en/of in een waardevol cultuurlandschap; verbinden van de eis tot landschaps- en erfherstel in het kader van nieuwbouwmogelijkheden, gebruikmaking van streekeigen beplanting; - Aansluitend bij het voornemen in de structuurvisie het versterken van de landschappelijke contrasten; - Herstel van nog aanwezige vervallen historische bijgebouwen bij herbestemming van historische erven c.q.

boerderijen; - Inpassing van bestaande verkavelings-, groen- en infrastructurele structuren bij woningbouw en uitbreiding van bedrijventerreinen, herstel van een verdwenen groenstructuur als basisstructuur voor de nieuwe wijk en aandacht voor landschappelijke inpassing; - Bij de aanleg van nieuwe infrastructuur door bestaande landschappelijke patronen terughoudend zijn met toevoeging van nieuwe opgaande beplanting, om met de nieuwe structuur niet de oude landschapsstructuur te beconcurreren; - Herkenbaar houden van de landschappelijke verschillen tussen oeverwallen en kommen, de belangrijkste landschapsgradiënt van Neder-Betuwe; - Vooral aan de Rijnzijde voorkomen dat dorpen door uitbreidingen op den duur aan elkaar groeien (aandacht voor een landschapszone tussen Kesteren en Opheusden, wellicht analoog aan de aanpak van Ede en Veenendaal); - Creatief in het ontwerp: als bepaalde cultuurhistorische kwaliteiten niet verenigbaar zijn met een ruimtelijk ontwerp, zijn er dan alternatieven mogelijk? Denk bijvoorbeeld aan verplaatsing of aan het handhaven met een alternatieve functie, bijvoorbeeld als wonen langs een nieuwe weg niet meer mogelijk zou zijn, maar gebruik als kleinschalige bedrijfsruimte nog wel; - Versterken van de herkenbaarheid van de Betuwelinie als doorgaande lijn tussen Rijn en Waal, met inpassing bestaande relicten.

Voorkomen van doorsnijdingen en ontwikkelingen die toekomstige versterking onmogelijk maken.

3.4.3 Waterberging en -beheer Al vele eeuwen vormt het omgaan met het water één van de centrale aspecten in het leven van de (Neder-)Betuwenaren. Deze strijd tegen en omgang met het water heeft vele sporen nagelaten, die deels nog functioneren en deels als relicten in het landschap liggen. In het toekomstige omgang met het water wil de gemeente Neder-Betuwe actief gebruik maken van historische waterstaatkundige principes en daarbij bestaande relicten hergebruiken. Waardevolle relicten zonder waterstaatskundige betekenis dienen behouden te blijven en zo nodig ook beheerd te worden. Daarbij brengt de gemeente haar kennis en motivatie in, maar dit kan niet worden uitgevoerd zonder samenwerking met het Waterschap Rivierenland, de Provincie Gelderland en grondeigenaren.

RAAP-rapport 5390 / versie 28-10-2021

[34]

Een rijke erfenis voor de toekomst; erfgoedbeleid van de gemeente Neder-Betuwe

Specifieke aandacht moet bestaan voor meekoppelkansen. Wanneer kan op ontwikkelingen worden meegelift om zodoende meerwaarde voor erfgoed én de ontwikkeling te creëren? Daarbij kunnen we aan de volgende mogelijkheden denken: - Gebruik van logische historisch-landschappelijke eenheden als locatie voor waterberging, zoals kolken en kwelkommen; - Aandacht voor erfgoed bij dijkversterkingen en buitendijkse maatregelen, zoals historisch groen in relatie tot een betere doorstroming van de rivieren;

Figuur 20. Kolken als parels langs de dijk.

3.4.4 Educatie, cultuur, recreatie en toerisme Deze beleidsvelden grijpen grotendeels in elkaar als het gaat om het omgaan met, genieten van en kennis nemen van de rijkdom die het cultuurhistorisch erfgoed biedt. De gemeente wil haar cultuurhistorische kwaliteiten actief gebruiken bij het ontvangen van toeristen en recreanten. Daarnaast streeft zij ernaar om kennisverspreiding over erfgoed, zoals door de historische kringen, te faciliteren. De gemeente wil bovendien de verworven erfgoedinformatie uit de cultuurhistorische waardenkaart, in het bijzonder over het te beschermen erfgoed, actief verspreiden door het aanbieden van een erfgoedportaal op de gemeentelijke website. De vorm daarvan (erfgoedregister, webviewer) moet nog nader gekozen worden.

RAAP-rapport 5390 / versie 28-10-2021

[35]

Een rijke erfenis voor de toekomst; erfgoedbeleid van de gemeente Neder-Betuwe

Figuur 21. Het bieden van informatie in het veld kan op allerlei manieren, analoog en digitaal, traditioneel of modern. De klassieke ANWB-borden zijn daarvan de voorgangers.

Kansen op dit vlak zijn bijvoorbeeld: - Aandacht voor erfgoed en landschap in den brede in toeristisch-recreatieve uitingen van de gemeente en organisaties die met de gemeente op dit vlak samenwerken; - Het toegankelijk maken van de volledige cultuurhistorische waardenkaart met daarin opgenomen monumenten via een webviewer, die gekoppeld kan worden aan de gemeentelijke website, en waar eventueel ook de archeologische waarden- en verwachtingskaart in opgenomen kan worden; - Het leggen van een koppeling tussen enerzijds deze digitale toepassing en anderszins informatiepanelen c.q. QR-codes in het veld, zodat mensen worden gewezen op bijzondere locaties en daarover direct informatie kunnen opvragen via mobile devices (telefoon, tablet); - Het bepalen en in toeristisch-recreatief beleid gebruiken van een aantal (max 5?) cultuurhistorische kernthema’s van de gemeente, met daaronder parels die die kwaliteiten verbeelden (bijvoorbeeld thematisch: ‘strijd tegen het water’, gekoppeld aan kolken, dijken, etc., of geografisch: ‘de dijken als parelkettingen’). Hierin is ook een heel duidelijke koppeling met de informatie uit de ‘Schatkist’ te leggen, die eveneens te groeperen is;

RAAP-rapport 5390 / versie 28-10-2021

[36]

Een rijke erfenis voor de toekomst; erfgoedbeleid van de gemeente Neder-Betuwe

- Toeristisch-recreatief uitbouwen van de bijzondere buitendijkse zone tussen De Spees (met unieke blik op de Grebbeberg) en het Opheusdens Veer in relatie tot de al bestaande ontsluiting van de Blauwe Kamer; - Verder uitwerken hoe de boomteelt in Opheusden, analoog aan hoe dat in Boskoop wordt gedaan, als een cultuurhistorisch thema te benutten is; - Koppelen van kunst en cultuur aan het erfgoedveld, bijvoorbeeld door bij ruimtelijke ontwikkelingen die op zichzelf geen cultuurhistorisch karakter te hebben, met beeldende kunst naar het plaatselijke erfgoed te verwijzen (denk aan sterk vergrote verbeeldingen van aangetroffen archeologische vondsten); - Het organiseren van activiteiten op Open Monumentendag in samenwerking met monumenteigenaren in de gemeente.

RAAP-rapport 5390 / versie 28-10-2021

[37]

Een rijke erfenis voor de toekomst; erfgoedbeleid van de gemeente Neder-Betuwe

4 Juridische en financiële implicaties 4.1 Juridische aspecten 4.1.1 Algemeen Het vaststellen van het erfgoedbeleid maakt het nieuwe beleid nog niet meteen bindend voor de burger. Sterker nog: door de komst van de Omgevingswet lopen zaken nu even wat anders dan normaal. Het erfgoedbeleid op zichzelf heeft geen juridische werking voor de inwoners van de gemeente. De bestaande regels gaan per 1 juli 2022 op in het ‘tijdelijk omgevingsplan’. Dat is niets anders dan een nietje door de huidige bestemmingsplannen en verordeningen. Daarna heeft de gemeente Neder-Betuwe nog tot en met 2029 om te werken aan een volwaardig, ‘definitief omgevingsplan’, nieuwe stijl. In dat omgevingsplan worden de uitgangspunten die zijn vastgelegd in het vastgestelde erfgoedbeleid omgezet in concrete regels, als opvolger van het huidige regelpakket. Het is de bedoeling dat de voorwaarden waaraan initiatiefnemers moeten voldoen straks gelden voor een activiteit die in het omgevingsplan past, maar ook voor een activiteit die niet in het bestaande omgevingsplan past. De verschillende erfgoedaspecten moeten in dat kader opnieuw worden afgewogen.

4.1.2 Landschap Bij ontwikkelingen die plaatsvinden in gebieden en bij elementen waaraan een cultuurhistorische waarde is verbonden, wordt de verplichting gekoppeld een omgevingsvergunning aan te vragen. Daarbij is het steeds maatwerk om te bepalen of geen vervolg noodzakelijk is, volstaan kan worden met een korte toelichting op basis van de cultuurhistorische waardenkaart c.q. de opgestelde redengevende omschrijvingen, of voor de ontwikkeling zelf nog een cultuurhistorisch onderzoeksrapport moet worden aangeleverd. Drie denkbare ontwikkelingen bij elk van de varianten zijn het bouwen van een garage bij een woning (geen vervolg noodzakelijk), het bouwen van een nieuwe stal bij een boerenbedrijf (korte toelichting op basis van de cultuurhistorische waardenkaart c.q. redengevende omschrijving, bijvoorbeeld landschappelijke inpassing door groen) of het ontwikkelen van een bouwplan van meerdere woningen (onderzoeksrapport). Bij het verder uitwerken van richtlijnen voor deze drie varianten in het uitvoeringsprogramma moet meegenomen worden dat vele kleine ontwikkelingen ook een grote maken (sluipenderwijs verschraling) en dat de vraag of ergens vanwege de landschapsbescherming een vergunning voor nodig is ook afhankelijk kan zijn van de waarde en/of kwetsbaarheid van een gebied.