Bijlage 1 visie begraafplaatsen

Visie Begraafplaatsen Aan de Julianalaan en Lodewijkstraat te Montfoort, 2025

Inhoudsopgave:

Inhoudsopgave: ......................................................................................................................2 Aanleiding: .............................................................................................................................3 Wat is de status van de begraafplaatsen? ................................................................................4 Wat is de status van de graven? ...............................................................................................4 Historie ..............................................................................................................................4 Huidige situatie ...................................................................................................................5 Grafmonumenten ...............................................................................................................5 Monumentale status van deze twee begraafplaatsen ...............................................................7 Monumenten ......................................................................................................................7 Bescherming door gebruik ...................................................................................................7 De gevolgen van een Status

.................................................................................................8 De gevolgen door uitgifte nieuwe graven...............................................................................8 Beheer en onderhoud. ............................................................................................................9 Visie.......................................................................................................................................9

2

Aanleiding: In Montfoort zijn drie algemene begraafplaatsen aanwezig. Twee oudere begraafplaatsen respectievelijk aan de Julianalaan en de Lodewijkstraat en één die in 2012 in gebruik is genomen, De Stuivenberg. Een vierde begraafplaats ligt in Linschoten en is eigendom van de kerk en ook in beheer. De begraafplaatsen aan de Julianalaan en de Lodewijkstraat zijn eigendom van de gemeente en tevens ook in beheer en onderhoud bij de gemeente. Met het opstellen van het Collegeprogramma in 2021 zijn er een aantal punten opgenomen over de begraafplaatsen, namelijk: A. Onderzoeken of het onderhoud door de kerken gedaan kan worden. Naar aanleiding van de wetgeving over aanbestedingen heeft het vorige college in 2021 besloten de overeenkomst met de beheerstichting onderhoud begraafplaatsen niet opnieuw af te sluiten. Hierover is op 21 september 2021 een RIB verstuurd. B. De kosten van begraven en plaatsing urnen op elkaar af te stemmen. De afstemming is inmiddels in de verordening leges doorgevoerd. C. Te onderzoeken of de begraafplaatsen aan de Julianalaan en de Lodewijkstraat als monument van de geschiedenis behouden kunnen worden.

Het onderzoek naar de mogelijkheden en de resultaten om de begraafplaatsen te behouden als monument worden in deze notitie toegelicht Daarnaast zijn de technische vragen over de begraafplaats, het ruimen en de status mede de aanleiding om deze visie op te stellen. De twee begraafplaatsen de Stuivenberg en de hervormde begraafplaats in Linschoten worden in dit onderzoek buiten beschouwing gelaten.

3

Wat is de status van de begraafplaatsen? Elke gemeente heeft op basis van de Begrafeniswet 1869 de verplichting om te beschikken over een Algemene Begraafplaats. Montfoort heeft hiervoor begraafplaats De Stuivenberg. De huidige Wet op de Lijkbezorging kent twee typen begraafplaatsen: een gemeentelijke of algemene begraafplaats en de bijzondere begraafplaats. Alle drie de begraafplaatsen in Montfoort zijn gemeentelijk. Een bijzondere begraafplaats is in eigendom van een stichting of een kerkgenootschap. Met het vol raken van de begraafplaatsen aan de Julianalaan en de Lodewijkstraat is begonnen met de ontwikkeling van de nieuwe begraafplaats de Stuivenberg. En met de beperkte capaciteit op de twee oude begraafplaatsen konden er daar geen nieuwe graven aangewezen worden. Voor beiden begraafplaatsen geldt nog wel dat bijzettingen in een al bestaand graf zijn toegestaan. Hiervan wordt met enige regelmaat nog gebruik gemaakt. Dit is echter niet in de verordening verwerkt. Ondanks het feit dat er geen nieuwe graven meer worden uitgegeven zijn de algemene regels vanuit de Begraafplaatsverordening van toepassing. Dit gaat onder ander over het formaat van de grafmonumenten maar ook over de verschillende type graven die de gemeente beschikbaar heeft, de termijnen van uitgifte (minimaal 10 jaar), de mogelijkheden tot verlening van uitgifte en de bijbehorende leges.

Onderdeel van de termijnen is ook het ruimen van de graven. Indien er op beide begraafplaatsen graven zijn waarbij het termijn verstreken is en de nabestaanden hebben aangegeven geen gebruik meer te willen maken van de rechten behorende bij het betreffende graf, wordt het met alle respect geruimd. Omdat er geen nieuwe graven uitgegeven worden en grafrechten regelmatig niet meer worden verlengd ontstaan steeds meer lege plekken op de begraafplaatsen en doet dat afbreuk aan de status van de begraafplaatsen. Op dit moment staat het ruimen van de graven even stil in afwachting op een besluit op het onderwerp wat er gedaan kan worden met de twee betreffende begraafplaatsen.

Wat is de status van de graven? Historie In 1829 heeft de overheid ter bevordering van de hygiëne het begraven in kerken door de overheid verboden. Gemeentes met meer dan duizend inwoners moesten een begraafplaats buiten de bebouwde kom inrichten. Als eerste werden toen de begraafplaatsen aan de Julianalaan en de Lodewijkstraat in gebruik genomen. Echter met het groeien van de gemeente en het bouwen van nieuwe wijken zijn deze binnen de bebouwde kom komen te liggen en werd de capaciteit onvoldoende en is besloten tot de aanleg van de openbare begraafplaats ‘de Stuivenberg’.

4

Huidige situatie De begraafplaatsen vallen onder de algemene wettelijke regelgeving en de gemeentelijke verordening over begraven in Montfoort. Daarmee heeft een graf in Montfoort een goede bescherming en de respect die het verdient. Een aantal graven op begraafplaats Julianalaan hebben een speciale status gekregen, of te wel een grafrust voor onbepaalde tijd. Dit zijn acht militaire graven van bemanningsleden van een in 1943 neergeschoten Engelse bommenwerper. Deze graven zijn geregistreerd bij het Nederlandse Oorlogsgraven Stichting en de Commenwealth War Grave commission. Een internationale organisatie die zorgdraagt voor de graven van de omgekomen militairen in WO I en WO II in de Gemenebest. Deze status houdt in dat de graven voor eeuwig behouden moeten blijven om het verhaal van de oorlogsslachtoffers te blijven vertellen. Het 4-5 mei comité in Montfoort houdt de herinnering levend. Op de voormalige Katholieke begraafplaats Lodewijkstraat bevinden zich een drietal graven met een verhaal. Een daarvan is een priestergraf met daarin bijgezet pastoor Spaan. En de locatie van een nieuw priestergraf is aangewezen. Daarnaast zijn er twee graven van oorlogsslachtoffers in de meidagen van 1940. Deze graven hebben (nog) geen gemeentelijke monumentale status gekregen.

Verder zijn er geen graven waar, vanuit de gemeente, op basis van bijvoorbeeld historie of belang voor de gemeente, een gemeentelijke status aan is gegeven, bv een oud burgemeester, een notaris of een geestelijk leider. Wellicht dat het aantal objecten op de begraafplaatsen met een status nog wel veranderd in de (nabije) toekomst. Het proces om een object een gemeentelijke status te geven gaat globaal met de volgende stappen: -

-

Een vermoeden tot een bijzondere status. Het object wordt beschreven. Hiermee wordt de mate van belang en de bijzonderheid van het object voor de lokale gemeenschap aangegeven. Voor het betreffende object wordt aan de Mooi Sticht advies gevraagd en wordt verder onderzocht(gewogen) of het object aan de vereisten voldoet (voldoende punten verdient) om een status te verkrijgen. Een object met een beschrijving en voldoende punten wordt voorgedragen aan de raad om als gemeentelijk monument vastgesteld te worden.

In 1913 werd het eerste crematorium gebouwd, waar het jaar daarop de eerste overledene werd gecremeerd. Sinds die tijd is het aantal Nederlanders dat zich laat cremeren sterk gestegen. Waar begraven jarenlang de meest gekozen manier van lijkbezorging was, worden tegenwoordig meer mensen gecremeerd dan begraven.

Grafmonumenten In de eerste circa 100 jaar na het invoeren van deze wet werden de grafstenen gemaakt van hardsteen. Als materiaal voor de huidige grafstenen wordt nu veelal marmer gekozen. Dit is een zachtere en makkelijker te bewerken kalksteensoort. Het nadeel van deze steensoort is dat ze, ten opzichte van de hardsteensoorten, minder lang meegaan, door de specifieke eigenschappen, voornamelijk de kalk worden ze door regen aangetast en heel langzaam opgelost. Om deze grafstenen een monumentale status te geven en voor de toekomstige generaties te bewaren wordt uiteindelijk erg lastig en kostbaar. Deze steensoort gaat ruim

5

voldoende lang mee voor het huidige gebruik van de grafstenen en de cultuur van begraven anno nu. Zoals eerder geschreven zijn er nu geen graven als monument aangewezen. Mocht dat in de toekomst bij specifieke graven veranderen, bijvoorbeeld bij het Priestergraf, dan maken we daarbij helder wat dat betekent voor beheer en onderhoud.

6

Monumentale status van deze twee begraafplaatsen In dit hoofdstuk wordt in een aantal korte paragraven geschreven over de huidige status van de begraafplaatsen en de status die wenselijk is voor de toekomst. De vraag die is gesteld en die in dit hoofdstuk richting krijgt is of er zekerheden kunnen worden ingebouwd over het eeuwig blijven bestaan van deze bijzondere locaties voor de gemeenschap van Montfoort. Uiteraard zijn begraafplaatsen, vanwege de wettelijke regels, hygiëne en het specifieke doel waarmee ze zijn opgericht al heel speciale en bijzondere plaatsen! Alleen daardoor al kunnen locaties met deze functie niet eenvoudig opgeheven of verplaatst worden.

Monumenten De beide begraafplaatsen of elementen daarvan hebben op dit moment nog geen gemeentelijke monumentale status. Er zijn wel elementen die mogelijk een status kunnen krijgen. Op de Julianalaan is dat het zogenaamde Baarhuisje en mogelijk de toegangspoort. De baarhuisjes werden vroeger gebruikt als tijdelijke bewaarplek voor overledenen. Ook graven kunnen een gemeentelijke status krijgen. Op dit moment hebben de eerder genoemde Oorlogsgraven een status. Niet een monumentale status vanuit de gemeente maar vanuit de Commenwealth War Grave commission, deze graven zijn geregistreerd en er wordt zorg voor gedragen dat deze graven, waar ook ter wereld, voor eeuwig blijven bestaan. Hiermee heeft Begraafplaats Julianalaan een vorm van bescherming. Op de Lodewijkstraat is het wellicht het priestergraf wat een (monumentale) status kan krijgen. Het proces om een monumentale status te geven aan gebouwen of elementen kent twee stappen. Mooi Sticht is voor de gemeente de partij om, gevraagd of ongevraagd advies uit te brengen over een gebouw of element. De eerste stap is om hen te vragen/ opdracht te geven een advies uit te brengen over de drie hierboven genoemde onderdelen. Na ontvangst van de adviezen is het aan de gemeente hier verder over te beslissen.

Bescherming door gebruik Naast een gemeentelijke monumentale status en de wettelijke kaders voor begraafplaatsen die een beschermende doorwerking hebben, wordt dit ook vanuit de omgevingsplannen (bestemmingsplannen) gedaan. Een begraafplaats kan niet zomaar een andere bestemming krijgen, een Raad moet altijd een besluit nemen over een eventuele wijziging in de functie van een gebied. Vanuit het Collegeprogramma 2021 is gevraagd om de begraafplaatsen te beschermen, te behouden. Om deze twee begraafplaatsen in stand te houden en om mogelijke verwaarlozing of ‘kaalslag’ te voorkomen, wordt door deskundigen geadviseerd de begraafplaatsen weer te gebruiken en deze vrij te geven voor het aanwijzen van nieuwe graven. Het wederom openstellen van beiden begraafplaatsen zal voor langere tijd een positieve doorwerking hebben op het beschermen van de locaties en het behouden van de begraafcultuur en de plek die een begraafplaats heeft in de samenleving. De gevolgen die dit heeft worden in de volgende paragraaf nader toegelicht.

7

De gevolgen van een Status De gevolgen voor het beheer en onderhoud van het verkrijgen van een gemeentelijke monumentale status zijn minimaal. Het gebruik van deze twee begraafplaatsen blijft zoals in 2014 besloten is. En in de financiën zullen, met het verkrijgen van de eventuele status, ook geen veranderingen plaatsvinden omdat in de huidige begroting het beheer en onderhoud van deze twee begraafplaatsen ook al meegenomen wordt. De conclusie van dit hoofdstuk is dat begraafplaatsen op verschillende manieren een status kunnen krijgen en daarmee bescherming tegen een verandering van functie. Door de aanwezigheid van de Oorlogsgraven heeft begraafplaats Julianalaan al een vorm van bescherming.

De gevolgen door uitgifte nieuwe graven Het weer uitgeven van nieuwe graven op beiden begraafplaatsen heeft zeker een doorwerking op het gebied van businesscase Stuivenberg en op de begroting. Welke dat zijn wordt hier nader toegelicht. Bij het ontwikkelen van begraafplaats Stuivenberg, rond 2010 is ervan uitgegaan dat de activiteiten op de begraafplaatsen Lodewijkstraat en Julianalaan afgebouwd zouden worden. Dit heeft geleid tot een capaciteitsberekening en de huidige omvang van begraafplaats Stuivenberg. In eerste instantie is slechts de helft van de beschikbare ruimte ook daadwerkelijk ingericht om te kunnen begraven. Voor de andere helft zijn alleen de grote contouren aangelegd en dit heeft nu een rol voor de biodiversiteit. Het tweede deel ligt dus klaar om in de toekomst nog nader ingericht te worden, echter voor de inrichting van dit deel is destijds geen krediet aangevraagd. Met het weer uitgeven van nieuwe graven op de twee oude begraafplaatsen wordt de capaciteit verhoogd en is er weer ruim voldoende voor de komende periode waarmee het aanvragen van een krediet voor het inrichten van het tweede deel van de Stuivenberg op zijn minst kan worden uitgesteld. De drie begraafplaatsen zijn in de huidige begroting onder dezelfde post Begraafplaatsen opgenomen. Deze post is geheel voor het beheer en onderhouden van de begraafplaatsen.

Wat er uitgegeven wordt voor de drie begraafplaatsen is structureel meer dan er inkomsten zijn. De gemiddelde dekking door het innen van leges is circa 60%. Dit is volgens de uitgangspunten van de begroting. Uiteraard schommelt de dekking per jaar wel door wisselende inkomsten en uitgaven. Het bovenstaande betekent dat: - Het tweede deel van de Stuivenberg voorlopig niet en misschien wel nooit nodig is om in gebruik te worden genomen en er dus geen nieuw krediet hoeft te komen. - Er een besluit moet komen om de uitgifte van nieuwe graven weer mogelijk te maken. - Er geen veranderingen zijn in de beheerkosten omdat: o de drie begraafplaatsen al beheerd en onderhouden worden, o alle drie al in de begroting opgenomen zijn. - Voordat er weer graven uitgegeven kunnen worden zal er wel een ruiming plaats moet vinden. Hier is in de bijbehorende voorziening al rekening mee gehouden.

8

Beheer en onderhoud Het beheer en het onderhoud zit al heel lang bij de gemeente. Het onderhoud wordt voor een deel door de mensen van de buitendienst gedaan, een deel van het werk zit in het bestek met de aannemer. In de periode tussen 2017 tot en met 2021 is het onderhoud gedaan door een beheerstichting opgericht vanuit alle kerken van Montfoort. Doelstelling was om het onderhoud van de begraafplaatsen met vrijwilligers te doen. Het vinden van deze vrijwilligers is in de praktijk onvoldoende gelukt, waarmee het onderhoud bij een hovenier terecht is gekomen. Deze vorm van samenwerking liep naar tevredenheid, echter ondertussen werd de gemeente gewezen op de regels en wetgeving voor het aanbesteden van diensten, de constructie met de hovenier kon met de geldende Europese aanbestedingswetgeving niet meer, dit zou gevolgen hebben bij de controle van de jaarrekening. Daarmee is de samenwerking komen te vervallen. Met het niet verlengen van de toenmalige afspraken is nooit aangegeven dat de kerken geen een of andere rol kunnen hebben op de begraafplaatsen. Weliswaar anders dan tussen 2017 en 2021, een vorm van betrokkenheid bij de beiden begraafplaatsen van de kerken en samenleving zou een welkome aanvulling zijn. Middels het aangaan van gesprek kan onderzocht worden welke vorm van betrokkenheid één of meerdere kerkgenootschappen willen opnemen.

Visie De begraafplaatsen hebben in de samenleving van Montfoort een bijzondere plek. Daarnaast laten zij de hedendaagse cultuur en de cultuur van de afgelopen decennia betreffende het begraven en vereren van de dierbaren zien. Het is van belang dit en deze plekken te conserveren voor toekomstige generaties. Het conserveren van deze twee locaties en onze begraafcultuur doen wij samengevat door op de begraafplaatsen aan de Julianalaan en de Lodewijkstraat: - Het weer in gebruik nemen van de begraafplaatsen door de uitgifte van nieuwe graven. - Samen met de kerkgenootschappen onderzoeken naar een vorm van betrokkenheid. - De begraafplaatsen aan de Lodewijkstraat en de Julianalaan in principe in gemeentelijk beheer en onderhoud houden. - De huidige en toekomstige graven met een bijzondere status bewaren, beheren en onderhouden voor toekomstige generaties. - En te onderzoeken of bepaalde elementen als gemeentelijk monument kunnen worden aangewezen.

9