Bijlage 1 Beleidskader Mantelzorg 2025 - 2028

De vergrijzing in Nederland neemt toe en daarmee stijgt ook de zorgvraag. Hierdoor wordt het formele zorgsysteem steeds zwaarder belast. Tegelijkertijd neemt ook de druk op het informele zorgsysteem toe. Het aanbod van vrijwilligers wordt schaarser en het risico op overvraging van vrijwilligers en mantelzorgers wordt groter. Hoewel het in de gemeente Montfoort door velen als vanzelfsprekend beschouwd wordt om naar elkaar om te kijken, te zorgen waar nodig en waar cohesie een belangrijke waarde is, is deze trend ook hier gaande. Mantelzorgers spelen een cruciale rol in het ondersteunen van degenen die deze zorg of ondersteuning nodig hebben. Echter ervaren zij steeds meer belasting en uitdagingen naast werk en andere taken. In dit beleidskader wordt de ambitie uit de uitvoeringsagenda om mantelzorg meer te laten aansluiten op de specifieke behoeften van mantelzorgers binnen de gemeente verankerd en geconcretiseerd.

In Nederland zijn er landelijke regels en richtlijnen ter ondersteuning van mantelzorgers. Gemeenten zijn per 1 januari 2015 verantwoordelijk voor onderdelen van langdurige zorg en ondersteuning. Hoewel er geen specifieke wet is die zich puur op mantelzorg richt, zijn er verschillende wetten en regelingen die mantelzorgers beschermen en ondersteunen, zoals de Wet Maatschappelijke Ondersteuning (Wmo), de Wet Langdurige Zorg (Wlz) en de Zorgverzekeringswet (Zvw). Het wettelijk kader voor mantelzorgbeleid maakt deel uit van de Wmo. Het uitgangspunt hierbij is het mogelijk maken dat mensen langer thuis kunnen blijven wonen, met behulp van het eigen sociale netwerk en eventueel met ondersteuning vanuit de gemeente. Mantelzorgers spelen daarin een belangrijke rol. Gemeenten hebben een taak om mantelzorgers te ondersteunen en informatie, advies en concrete ondersteuning aan mantelzorgers te bieden.

Mantelzorg is onbetaalde en vaak langdurige zorg voor zieke familieleden of vrienden of buurtgenoten. Dit kan verzorging zijn of hulp bij dagelijkse activiteiten. Je bent officieel een mantelzorger wanneer je meer dan acht uur per week en langer dan drie maanden zorg verleent aan een ander. Mantelzorg kan intensief zijn. Denk aan jongeren die meehelpen met de zorg voor een gehandicapt gezinslid, of een volwassene die zorgt voor een familielid, vriend of buur. In Nederland zijn vijf miljoen mensen mantelzorger. De hulp bestaat uit persoonlijke verzorging maar kan ook hulp bij dagelijkse activiteiten zijn, zoals hulp bij het huishouden, koken of schoonmaken, administratie, geestelijke steun, bijvoorbeeld bij depressie, het verplegen van iemand met een handicap. Soms verrichten mantelzorgers ook verpleegkundige handelingen, bijvoorbeeld een dagelijkse insuline-injectie aan een diabetespatiënt. Door mantelzorg kan de ander zich redden, thuis blijven wonen en meedoen aan de samenleving. De hulp gaat verder dan vrijwilligerswerk of de hulp die huisgenoten aan elkaar geven.

In de gemeente Montfoort vinden we zorgen voor iemand in de naaste omgeving heel natuurlijk. Het is iets dat veel mensen gewoon doen, in de regio vindt maar liefst 88% van de mantelzorgers dit vanzelfsprekend (bron: GGD regio Utrecht, 2023). In de basis is dit mooi en positief, maar het kan ook veel vragen. Sociaal Welzijn Op Maat (SWOM) is de welzijnsorganisatie voor de inwoners voor Montfoort en Linschoten die mantelzorgers ondersteunt. Dit doet de SWOM door het voeren van het Steunpunt Mantelzorg. Onder het motto ‘Laat iedereen meedoen’, waarbij de SWOM uitgaat van de eigen kracht van de inwoners, kan de medewerker van Steunpunt Mantelzorg luisteren, verwijzen en helpen in de zoektocht naar de juiste voorzieningen. Mantelzorg is voor veel inwoners met een geestelijke of lichamelijke beperking van groot belang om zelfstandig te kunnen blijven. Mantelzorgers krijgen eens per jaar een attentie voor hun inzet. Er is in 2024 in de samenwerkingsovereenkomst met de SWOM opgenomen dat het Steunpunt Mantelzorg de visie van de gemeente Montfoort, die in dit beleidskader is uitgewerkt, ten uitvoer brengt. Een concreet onderdeel hiervan is dat de beschikbare middelen op een andere manier ingezet worden, waarbij het daadwerkelijk ontlasten van de mantelzorgers gerealiseerd wordt.

Er valt te denken aan een vrij te besteden indicatie voor een aantal dagen dagbesteding, inzet van vrijwilligers overdag bij de zorgvrager, een respijtzorglocatie, incidentele inzet van hulp bij de mantelzorger en/of andere vormen van maatwerk.

Volgens recente gegevens verleent ongeveer 30% van de inwoners van Montfoort in meer of mindere mate mantelzorg aan een naaste. Circa 3500 mensen fungeren langdurig als mantelzorger, waarvan naar schatting weer 20% intensieve zorgtaken op zich neemt. In de gemeente Montfoort gaat het naar schatting om iets minder dan 400 mantelzorgers die zwaar of ernstig belast zijn. Ongeveer een kwart van de mantelzorgers voelt zich zwaar belast tot overbelast. Dit geldt nog sterker voor jonge mantelzorgers. Waarom wordt mantelzorg gegeven? Lichamelijke beperking Chronisch zieke Dementie Psychische of psychosociale problemen Hogere leeftijd Verstandelijke beperking Terminale ziekte Bron: GGD regio Utrecht, 2023

35% 26% 19% 14% 12% 7% 4%

Aan wie wordt mantelzorg gegeven? Ouder 45% Echtgeno(o)t(e) of partner 27% Kind 14% Ander familielid 14% Vriend, kennis of collega Buurman of buurvrouw

9% 7%

Niet alleen de mantelzorger, maar ook de zorgvrager is onderdeel van de eenheid die samen passende ondersteuning behoeft op medisch, praktisch en mentaal vlak. Daarom is het, naast de mantelzorgers, ook van belang om de behoeften van de mantelzorgvrager goed in beeld te hebben. De grootste groep zorgvragers die bij het Steunpunt Mantelzorg in beeld is betreft inwoners met de ziekte van Parkinson en dementie. Daarnaast is er speciaal aandacht voor minderjarige zorgvragers met een beperking. We benaderen dit integraal en werken vanuit de bedoeling. Daarbij vragen we onszelf af: ‘wat betekent deze handeling, regel, kader voor de mantelzorg(vrag)er?’ en kijken we breder dan alleen naar de mantelzorg, maar ook naar de woon- en financiële situatie. SWOM komt in deze behoeften tegemoet door mantelzorgers te ondersteunen middels individuele

gesprekken met mantelzorgers en zorgvragers, ontmoeting met lotgenoten te faciliteren voor verschillende doelgroepen, het verbinden van mantelzorginitiatieven en het organiseren van de mantelzorgwaardering. Door continu in gesprek te blijven met SWOM, mantelzorgers- en vragers streeft de gemeente ernaar om passende ondersteuning aan te kunnen bieden.

Mantelzorgvragers kunnen verschillende soorten hulp nodig hebben, afhankelijk van hun individuele situatie en zorgbehoeften. Veelvoorkomende thema’s waarbij zij hulp nodig hebben, zijn: persoonlijke verzorging, medicatie, huishoudelijke taken, emotionele ondersteuning, begeleiding naar afspraken, administratieve taken en deelname aan sociale activiteiten. Bij het aanbieden van hulp worden mantelzorgers geconfronteerd met verschillende uitdagingen, zoals financiële belasting, emotionele stress, een gebrek aan erkenning, of beperkte toegang tot ondersteunende diensten. Hoewel veel mantelzorgers hun taken met liefde en overgave vervullen, is het van belang om hun behoeften en welzijn serieus te nemen en ervoor te zorgen dat zij de ondersteuning ontvangen die ze nodig hebben. Van de mantelzorgers in GGD-regio Utrecht geeft 44% aan behoefte te hebben aan (meer) ondersteuning (bron: GGD regio Utrecht, 2023). Dit gaat vooral om emotionele steun, een luisterend oor, praktische, materiële of financiële steun. Ook is er behoefte aan informatie of advies en dat de zorg soms wordt overgenomen door anderen. Voor iedereen is de hulpvraag anders. Ongeveer 40% van de mantelzorger geeft aan hier behoefte aan te hebben, het is dus van belang dat zij ergens terecht kunnen wanneer dat nodig is. In de gemeente Montfoort ondersteunen we daarom mantelzorgers via verschillende speerpunten.

Mantelzorgers verdienen erkenning voor hun waardevolle bijdragen aan de samenleving. Het beleid moet maatregelen bevatten om de rol van mantelzorgers te erkennen en te waarderen. Dit doen we onder andere door het organiseren van een mantelzorgwaardering.

Om mantelzorgers te helpen bij hun taken en hun welzijn te bevorderen, moeten er ondersteunende diensten en/of programma’s worden aangeboden. Respijtzorg, waarbij tijdelijke vervanging wordt geregeld zodat de mantelzorger even vrijaf kan nemen, kan hier onderdeel van zijn.

Mantelzorg kan financiële druk met zich meebrengen. Het is daarom een mogelijkheid om regelingen in te stellen om financiële steun te bieden aan mantelzorgers (bijvoorbeeld via belastingvoordelen of subsidies, of via de mantelzorgwaardering).

Om mantelzorgers te helpen hun taken effectief uit te voeren en om hen te voorzien van de nodige kennis en vaardigheden, moeten trainingen en educatieve programma’s worden aangeboden. Daarnaast moeten lokale professionals in de zorg en het sociaal domein voldoende kennis en expertise in huis hebben om ondersteuning te kunnen bieden.

Samenwerking tussen verschillende belanghebbenden (zoals overheden, zorginstellingen, maatschappelijke organisaties en het bedrijfsleven) is noodzakelijk om een geïntegreerd en effectief

ondersteuningsnetwerk voor mantelzorgers te creëren. Hierbij hoort ook het organiseren van ontmoeting tussen mantelzorgers. Door mantelzorgers zelf mee te laten denken in het proces, bevorderen we dat mantelzorgbeleid dichter bij de leefwereld van de mantelzorger staat. Belangrijk daarbij is dat mantelzorgers niet alleen meedenken vanuit ervaringskennis, maar vooral vanuit ervaringsdeskundigheid.

Omdat mantelzorger en mantelzorgvrager samen de ondersteuningsvraag vormen, heeft in de visie van gemeente Montfoort op het mantelzorgbeleid niet alleen de mantelzorger, maar ook de hulpvrager een plek. De ondersteuning is in iedere situatie anders en vraagt om maatwerk.

We versterken de kracht en positie van mantelzorg, waarbij elke mantelzorger in de gemeente Montfoort wordt gezien en zich gesteund voelt. Dit doen we met duurzame mantelzorg als de verbinding tussen de samenleving, informele en formele zorg.

Als netwerkorganisatie onderneemt SWOM-acties in het belang van mantelzorgers in de gemeente Montfoort en degenen voor wie zij zorgen. Dit doen zij samen met maatschappelijke partners, informele en professionele netwerken. We bieden passende ondersteuning om overbelasting te voorkomen en bij te dragen aan de kwaliteit van het leven van alle betrokkenen. Daarnaast draagt SWOM bij aan het versterken van professionals, mantelzorgers, vrijwilligers en andere inwoners in het omgaan met vraagstukken rond mantelzorgondersteuning. Daardoor worden gemeenschapskracht en zelfredzaamheid thuis bevorderd. Door met het Steunpunt Mantelzorg te investeren in informele zorg, biedt SWOM een antwoord op de vergrijzing en de personeelstekorten in de zorg.

Samenwerking tussen verschillende belanghebbenden (zoals overheden, zorginstellingen, maatschappelijke organisaties en het bedrijfsleven) is een randvoorwaarde om een effectief en efficiënt ondersteuningsnetwerk voor mantelzorgers te creëren. Naast de wettelijke verplichting van gemeenten om mantelzorgers te ondersteunen, geven we ons mantelzorgbeleid vorm volgens de volgende vier begrippen: vinden, versterken, verbinden en verlichten.

‘Vinden’ draait om de vraag: hoe bereikt de gemeente mantelzorgers? Sleutelwoorden hierbij zijn: dichtbij en samenhangend. We organiseren via het Steunpunt Mantelzorg de mantelzorg laagdrempelig dichtbij huis, de zorg en het dagelijks leven. Naast de daadwerkelijke steun voor mantelzorgers, is het een belangrijke randvoorwaarde dat het Steunpunt Mantelzorg bekendheid krijgt zodat iedereen weet waar hij of zij terecht kan. De SWOM onderhoudt een aparte webpagina met informatie over het Steunpunt, activiteiten en voor specifieke doelgroepen. Deze pagina is te vinden via: https://www.swomontfoort.nl/steunpunt-mantelzorg. In regio Utrecht zijn de Steunpunten Mantelzorg bij ongeveer een derde van de mantelzorgers voldoende bekend. Het vergroten van de bekendheid hangt deels samen met het normaliseren van mantelzorg en ondersteuning bij zowel

inwoners als professionals uit het zorg- en sociale domein. We maken daarbij duidelijk aan mantelzorger en zorgvrager dat ondersteuning door het Steunpunt Mantelzorg vrijblijvend is en geen kosten met zich meebrengt. Ook (zorg)professionals worden toegerust om in contact te komen met (overbelaste) mantelzorgers en hen ook te herkennen. Zij zijn bekend met de sociale kaart voor mantelzorgers en kunnen uitleg geven over mogelijkheden en mantelzorgers en zorgvragers correct verwijzen. Als er een oriënterend gesprek met de zorgvrager plaatsvindt, sluit de mantelzorger waar mogelijk aan. Ook de bijeenkomst rond de uitreiking van de mantelzorgwaardering wordt benut als contactmoment om met mantelzorgers in gesprek te gaan en onderling gesprek te faciliteren. Om ook externe partners en zorgverleners buiten gemeente Montfoort bekendheid met het Steunpunt Mantelzorg te laten krijgen, wordt bekeken of het maken van een brochure hierin helpend is.

Bij ‘versterken’ gaat het om de wijze waarop de gemeente de regie en de positie van mantelzorgers organiseert. Zelfredzaamheid, zelfregie en zelfhulp zijn belangrijke uitgangspunten geweest van de stelselherziening in zorg en ondersteuning. Het Steunpunt Mantelzorg zorgt ervoor dat mantelzorgers de regie kunnen voeren en behouden en keuzemogelijkheden hebben hoe zij de mantelzorg vormgeven. Daarbij wordt doorgevraagd naar de vraag achter de vraag. Verder vindt versterking van zelfredzaamheid, zelfregie en zelfhulp ook deels plaats in contact met professionals van onder meer de thuiszorg, het wijkteam en de ergotherapeut. Specifieke aandacht voor jonge mantelzorgers tot 24 jaar is daarom een belangrijk thema binnen het mantelzorgbeleid. Veel kinderen en jongeren hebben dagelijks een mantelzorgtaak doordat bij hen thuis iemand langdurig ziek is door uiteenlopende oorzaken. Jonge mantelzorgers helpen thuis mee om de boel draaiende te houden en dat is niet altijd zonder zorgen. Het steunpunt mantelzorg is in staat om deze jonge mantelzorgers te ondersteunen door te helpen bij vragen van deze doelgroep, naast de doelstellingen die voor alle mantelzorgers gelden. Er is een apart programma voor jonge mantelzorgers met activiteiten door het jaar heen. Ook de casemanagers vervullen een belangrijke rol in het ondersteunen van mantelzorger en zorgvrager.

Verbinden gaat over de vraag hoe de gemeente ondersteuning, professionals en mantelzorgers met elkaar verbindt. Gelijkwaardige samenwerking tussen de informele zorg van mantelzorgers en de formele zorg van beroepskrachten is daarbij belangrijk. De centrale vraag is: wat moet de gemeente organiseren om mantelzorgers en professionals in zorg en ondersteuning beter met elkaar te verbinden? Als schakel tussen zorg en inwoners zijn in Montfoort en Linschoten bijvoorbeeld de organisaties Dovida (ook bekend als Home Instead Thuisservice) en Saar aan Huis actief. Dovida biedt persoonlijke begeleiding met aandacht en betrokkenheid voor mantelzorgers, zorgvragers en hun naasten. Hierdoor wordt de mantelzorger (tijdelijk) ontlast. Het is mogelijk de inzet van personeel van Dovida deels te bekostigen vanuit de Wmo. Ook Saar aan Huis biedt via vaste zorgverleners ondersteuning aan huis, waarbij de persoonlijke relatie tussen de zorgvrager en de zorgverleners van Saar centraal staat. Zorgverleners kunnen ingeschakeld worden voor bijvoorbeeld gezelschap, licht huishoudelijk werk, slaapdiensten, persoonlijke verzorging of extra ondersteuning. Ook deze ondersteuning kan deels vergoed worden vanuit de Wmo. Het Steunpunt Mantelzorg werkt zowel vraag- als aanbodgericht, voor mantelzorgers, professionals uit alle sectoren, verenigingen, kerken en andere inwoners.

Hierbij blijft het Steunpunt actief op de hoogte van en beweegt mee met actuele ontwikkelingen. Als netwerkorganisatie plaatsen en houden zij het belang van mantelzorgondersteuning actief op de agenda van relevante lokale en regionale partijen. De gemeente Montfoort stimuleert daarnaast ook zorg- en welzijnsorganisaties en sociale teams om oog te hebben voor mantelzorg.

Hoe zorgt de gemeente ervoor dat mantelzorgers zich daadwekelijk ondersteund en ontlast voelen? Goede ondersteuning voor mantelzorgers draagt ertoe bij dat hun draaglast en draagkracht in evenwicht zijn. Want een mantelzorger is naast mantelzorger ook partner, kind, werknemer, scholier of vrijwilliger. Om overbelasting te voorkomen is het belangrijk dat de balans tussen verschillende taken en rollen behouden blijft. De regelgeving om (mantel)zorg heen is ingewikkeld; iets waar mantelzorgers ongevraagd mee geconfronteerd worden. 71% van de mantelzorgers in regio Utrecht weet niet goed welke ondersteuning er vanuit de gemeente beschikbaar is (bron: GGD regio Utrecht, 2023). Mantelzorgers moeten vaak het initiatief nemen en veel gesprekken aangaan met verschillende instanties. Dit willen we eenvoudiger maken door duidelijkheid te scheppen in de landelijke regelgeving en inzichtelijk te maken welke vergoedingen of tegemoetkomingen er bij zorgverzekeraars, gemeente en werkgever beschikbaar zijn. Een belangrijke taak van het Steunpunt Mantelzorg is het geven van praktisch advies, informatie en emotionele steun aan mantelzorgers. Dit kan gaan om individuele ondersteuning, het met elkaar in contact brengen van mantelzorgers, informatie over georganiseerde activiteiten of het doorverwijzen naar externe instanties.

Ook verwijzing en bemiddeling naar vervangende mantelzorg (respijtzorg) maakt hier onderdeel van uit. Een voorbeeld van vraaggebieden waarop het Steunpunt Mantelzorg ondersteuning en advies kan geven zijn: - Het omgaan met de zieke en de ziekte(beelden); - Het combineren van mantelzorg en werk; - Omgaan met veranderingen in relatie en rollen; - Ontspannen en tijd voor jezelf scheppen; - Het uitvoeren van zorgtaken; - Financiën; - Materiële voorzieningen. Naast advies en ondersteuning zet de gemeente Montfoort in op het ontlasten van mantelzorgers door aandacht te hebben voor passende woonoplossingen; zoals duidelijk maken welke woonvormen/complexen er zijn in onze gemeente en mogelijkheden bespreken over mantelzorgwoningen, het plaatsen van mantelzorgunits in de tuin en te denken over de gemeentegrenzen heen, dit alles in het gedachtegoed werken vanuit de bedoeling. Mantelzorgers worden ontlast doordat de zorgvragers sneller kunnen verhuizen naar een passende plek in de gemeente Montfoort.

Naast de bovengenoemde aandachtspunten voor mantelzorgbeleid, zijn gemeenten ook verantwoordelijk voor het waarderen van mantelzorgers. Mantelzorgers zien zichzelf vaak niet als mantelzorger. Zij zorgen als vanzelfsprekend voor hun partner, vader, moeder, kind, vriend of buur. Tegelijk voelt mantelzorg verlenen als een sociale verplichting en vaak niet als een keuze. De waarde van mantelzorg is groot. Het draagt bij aan het welbevinden van en de zorg voor zorgvragers en aan het beperken van maatschappelijke kosten voor zorg en ondersteuning. Door het bieden van een waardering bedankt een gemeente mantelzorgers voor alle inspanningen die zij leveren. In gemeente Montfoort wordt de mantelzorgwaardering georganiseerd als waardering in de vorm van een

geldbedrag, maar de focus ligt op ontmoeten en informeren. Het Steunpunt Mantelzorg voert de mantelzorgwaardering uit namens de gemeente. De waardering wordt toegekend aan mantelzorgers die meer dan acht uur in de week zorg verlenen en die ingeschreven staan bij het Steunpunt Mantelzorg. Maximaal twee mantelzorgers per zorgvrager kunnen zich hiervoor aanmelden. De mantelzorg-waardering is een waardering waar de mantelzorger het gehele jaar profijt van heeft. Door de waardering te verspreiden over het gehele jaar en het jaarrond organiseren van verschillende activiteiten zoals lezingen, theatervoorstellingen en creatieve avonden, biedt het Steunpunt Mantelzorg meerdere keuzemogelijkheden. In november, op de dag van de Mantelzorg, wordt de waardering uitgereikt tijdens een feestelijke bijeenkomst. De mantelzorger ontvangt hier een bon die lokaal besteed kan worden bij aangesloten winkeliers en horeca. De bon heeft in 2025 een waarde van 35 euro. Daarnaast ontvangt de mantelzorger een boekje met activiteiten voor het nieuwe jaar waar de mantelzorger zich voor op kan geven. Dit biedt mantelzorgers niet alleen de mogelijkheid om te ontspannen en even afstand te nemen van hun zorgtaken, maar ook om deel te nemen aan de sociale en culturele activiteiten in hun gemeenschap, wat hun welzijn kan bevorderen.

Mantelzorgwaardering is een essentieel aspect van een samenleving die de bijdragen van mantelzorgers erkent en waardeert.

De GGD regio Utrecht meet periodiek via hun Gezondheidsmonitor de cijfers, effecten en behoeften rondom het geven van mantelzorg. Daarnaast peilt het Steunpunt Mantelzorg ondersteuningsbehoefte van mantelzorgers en zorgvragers en speelt hierop in met het activiteitenaanbod en de invulling van de jaarlijkse mantelzorgwaardering.