Raadsmemo Herzien criteria locatiekeuze asielopvang

Raadsmemo Onderwerp

:

Herzien criteria locatiekeuze asielopvang

Datum Zaaknummer Portefeuillehouder Behandelend ambtenaar

: : : :

1 april 2025 1239415 Wethouder Arco Bikker Anne Duine

Geachte raad, Inleiding: De criteria herzien om tot een transparante keuze te komen? In de zoektocht naar mogelijke opvanglocaties hebben we tot nu toe gewerkt met de criteria zoals in december 2023 vastgesteld. Deze criteria zijn opgesteld met de intentie om tot een evenwichtige en haalbare opvang te komen. Echter bleken de criteria in de praktijk open voor interpretatie en moeilijk te meten. Daarnaast bleken bepaalde basisvereisten voor een geschikte opvanglocatie te ontbreken, zoals minimale eisen aan gebouwen en terreinen. Want wat maakt een mogelijke locatie werkbaar en daadwerkelijk kansrijk. Zowel voor ons als gemeente als voor het COA. Om uitvoering te geven aan de motie om inwoners te betrekken bij de locatiekeuze gaan we samen met hen op zoek naar geschikte locaties. Hiervoor is het van belang dat voor zowel ons als gemeente, als voor de inwoners, helder is wat de basisvereisten zijn van opvang op Molenlandse wijze. De situatie nu We hebben te maken met de financiële mogelijkheden van het COA en de ruimtelijke eisen die zij stellen aan opvang. Daarnaast hebben wij als gemeente eisen die we stellen aan onze openbare ruimte. Bovendien zien we dat onze gemeentelijke opgaven en beleidsterreinen soms botsen in plaats van complementair zijn.

Daarom achten we het noodzakelijk om een bredere beleidsmatige en ruimtelijke toets inzichtelijk te maken en deze nieuwe, uitgebreide criteria door uw raad te laten vaststellen. Het programmateam is bezig met het voorbereiden en vormen van het participatietraject. We willen samen met onze inwoners op zoek naar mogelijke geschikte locaties. Hiervoor kijken we ook bij andere, vergelijkbare gemeenten. Een belangrijk punt bij deze andere gemeenten is ook: heldere, goed toetsbare en transparante kaders. Tijdens de commissievergadering van 1 april willen we daarom samen met u als raad een basis leggen voor aanscherpingen en uitbreidingen in de kaders en voorwaarden die wij als gemeente stellen aan opvanglocaties. Alleen zo kunnen we zo transparant mogelijk en samen met onze inwoners een keuze maken. Dit memo ter voorbereiding en als gespreksleidraad Dit memo is opgesteld ter voorbereiding van de beeldvormende commissievergadering op 1 april en als gespreksleidraad. In dit memo zoomen we in op de huidige criteria: waar schuurt het of worden onduidelijkheden gevonden? Per criterium staat een centrale vraag. Deze vraag dient als leidraad voor het inhoudelijke gesprek.

Tot slot wordt een voorbeeld van criteria van een andere gemeente toegelicht, die mogelijk aansluit bij hetgeen gezocht wordt in de herijking van de criteria: enerzijds aanscherping en uitbreiding, anderzijds een gedegen toetsing. De uitkomsten van de commissievergadering en de evaluatie van het proces Hoornaar zullen uiteindelijk vorm krijgen in een voorstel dat ter besluitvorming aan uw raad wordt voorgelegd. Verwacht wordt eind Q2/begin Q3 te komen met een voorstel voor uw raad. Waar schuurt het? Een realistisch beeld van de uitdagingen De huidige criteria zijn met de beste intenties opgesteld. Toch blijkt dat we tegen structurele knelpunten aanlopen. Hieronder staan de huidige criteria genoemd en de knelpunten toegelicht. Daarbij is een vraag geformuleerd die u kunt gebruiken bij de bespreking van dit memo in de commissievergadering van dinsdag 1 april.

1

Gemeente Molenlanden • Postbus 5 • 2970 AA Bleskensgraaf www.molenlanden.nl • info@molenlanden.nl • 088 75 15 000

•

Maximale groepsgrootte van 75 personen Het COA ziet 150 als kleinschalig, terwijl wij vasthouden aan maximaal 75 mensen. Het is hierbij goed om aan te geven dat in de discussie en beeldvorming doelgroepen vaak door elkaar worden gehaald. Voor mensen met een status (bijvoorbeeld jongeren met een verblijfstatus) is kleinschalige opvang, bijvoorbeeld met 10/15 mensen wel haalbaar. De verantwoordelijkheid voor dergelijke opvangvormen ligt echter bij het NIDOS en valt niet onder de opgave voortkomend uit de Spreidingswet. Dit verschil in de visie op kleinschaligheid belemmert de zoektocht naar geschikte locaties. Locaties die met een lichte opschaling wél zouden werken, vallen nu af.

•

De financiële haalbaarheid voor het COA komt door het aangescherpte Rijksbeleid in het gevaar bij kleinere capaciteit van opvang. Het kabinet bezuinigt op termijn fors op asiel en migratie. In 2025 neemt de begroting nog toe tot uiteindelijk circa €9.8 miljard in 2026. Daarna daalt de begroting fors, waarbij het kabinet in 2027 ruim € 6 miljard bezuinigt en vanaf 2028 dalen de uitgaven naar circa € 1.2 miljard. Dit sluit aan bij het idee van de rijksoverheid om minder opvanglocaties te realiseren, maar deze wel grootschaliger (300 mensen) te laten zijn. Kunnen we hier meer flexibiliteit in toestaan? De keerzijde hiervan is: kleinschalig past wel bij Molenlanden. Het kader van maximaal 75 kan voor sommigen als te veel voelen. Eerder is bijvoorbeeld door inwoners en raadsleden al een evenredige spreiding over de kernen geopperd. De realiteit is nu eenmaal dat dit niet in de financiële werkelijkheid van het COA past. Hoe verhoudt deze wens voor kleinschaligheid zich tot de kostenneutraliteit voor opvanglocaties die we ook hebben uitgesproken? Als we vasthouden aan kleinschaligheid is de kans groot dat we als gemeente hier financieel aan moeten bijdragen. De centrale vraag bij dit criterium: Welk principe heeft hierbij de voorkeur, kleinschaligheid of kostenneutraliteit? Mag opvang ons als gemeente geld kosten als dat betekent dat we kleinschalige opvang kunnen realiseren?

•

Minimale opvangduur van 10 jaar Een locatie moet volgens de vastgestelde criteria minimaal 10 jaar beschikbaar zijn. Dit biedt stabiliteit voor zowel asielzoekers als de gemeenschap, maar beperkt mogelijk de beschikbaarheid van locaties. Kunnen we met een termijn van 5 jaar niet meer locaties benutten? Daarnaast is uit ervaring gebleken dat de termijn van 5 jaar voor inwoners ook als (te) lang en definitief voelt. De centrale vraag bij dit criterium: betekent dat een locatie minimaal tien jaar beschikbaar moet zijn, ook dat er voor de volledige tien jaar opvang plaats moet vinden? Of kan dit ook 5 jaar zijn?

•

Locaties aan de rand van een dorp Een duidelijke keuze, maar de definitie is onduidelijk. Wat verstaan we precies onder 'rand'? Moeten we striktere normen hanteren of juist meer flexibiliteit inbouwen? Wat voor sommigen de rand van een dorp voelt, kan voor anderen toch voelen als midden in een kern. De centrale vraag bij dit criterium: wat is de rand van het dorp? Oftewel: Moeten locaties aan de rand van een dorp uitsluitend grenzen aan de BSD (Bebouwde Stads- of Dorpsgrens), of kunnen/moeten ze daarbuiten vallen?

•

2

Spreiding opvangplekken over de gemeente Bij dit criteria is het met name van belang dat helder is wat we verstaan onder spreiding van opvangplekken. In het vastgestelde beleid staat dit omschreven dat we als gemeente te maken hebben met meerdere opvangopgaven en huisvestingsvormen voor kwetsbare doelgroepen. Het realiseren van zowel een Oekraïne opvang als een AZC in dezelfde kern is onwenselijk. Soms wordt dit punt echter geïnterpreteerd als het evenredig verdelen van de opvangopgave over kernen, wat financieel en organisatorisch moeilijk haalbaar is. Zie hiervoor bijvoorbeeld bijlage 1, waar kleinschalige opvang en de implicaties daarvan verder worden uitgelegd (afkomstig uit een door BMC uitgevoerd onderzoek voor Regio Rivierenland).

Gemeente Molenlanden • Postbus 5 • 2970 AA Bleskensgraaf www.molenlanden.nl • info@molenlanden.nl • 088 75 15 000

De centrale vraag bij dit criterium: Is uw raad het eens met de interpretatie van dit criterium als zijnde spreiding van verschillende opvangvormen over kernen? Bijvoorbeeld Oekraïne opvang en AZC niet in dezelfde kern? •

Extra pluspunten voor locaties kansen creëren voor het voorzieningenniveau van een dorp/stad Een opvanglocatie kan een impuls geven aan voorzieningen zoals scholen en maatschappelijke voorzieningen, maar het kan ook extra druk opleveren. De centrale vraag bij dit criterium: Is deze afweging objectiever te maken? Wat zijn kansen voor voorzieningen?

•

Het combineren van doelgroepen In het verleden is gebleken dat de mogelijkheid voor het combineren van doelgroepen bij nieuw te realiseren opvanglocaties voelt als een drempel voor inwoners. Dit hangt mede samen met de duur van de opvang. Want nu vangen we de ene groep op, maar wellicht later een andere groep. Dit kan bij inwoners als uitzichtloos overkomen. De centrale vragen bij dit criterium: i.

ii. •

Wat is het combineren van doelgroepen? Zien we dat als het samen opvangen van bijvoorbeeld asielzoekers en Oekraïense vluchtelingen? Of is het meer dat na de termijn van opvang voor bijvoorbeeld asielzoekers, de locatie beschikbaar moet zijn voor andere spoedzoekers? Moeten we bij nieuw te realiseren opvanglocaties doelgroepen gescheiden houden omwille van draagvlak, of is flexibiliteit in opvanggroepen noodzakelijk?

Geen belemmering voor omliggende bedrijven Bedrijven mogen niet gehinderd worden door een opvanglocatie. En andersom. Dit criterium verwijst naar het zorgvuldig en evenwichtig verdelen van verschillende functies (zoals wonen, werken, recreatie, en voorzieningen) binnen een bepaald gebied. Het doel is om te zorgen voor een goede afstemming van deze functies, zodat ze elkaar aanvullen en niet in conflict komen. Bijvoorbeeld door overlast of belemmering van andere activiteiten, zoals de werking van omliggende bedrijven of de locatie van opvangvoorzieningen. De centrale vraag bij dit criterium: Hoe waarborgen we bij de keuze voor opvanglocaties een evenwichtige toedeling van functies zodat zowel omliggende bedrijven als de opvanglocaties niet beperkt worden? En hoe meten we dit?

Kortom: de huidige criteria bieden houvast, maar laten te veel ruimte voor interpretatie en sluiten niet altijd aan bij de uitvoerbaarheid in de praktijk. Daarbij komt dat de wijze van toetsing lastig is. Door de ruime interpretatiemogelijkheden enerzijds, en de strenge puntentelling (10 van de 12 punten moeten behaald zijn) is ondervonden dat de criteria geen gedegen of voldoende transparant afwegingskader vormen. Ons doel is niet om eisen te schrappen, maar om een werkbaar kader te vormen waarbinnen we transparant keuzes kunnen maken zonder dat we onszelf beperken. Tot slot een vraag die losstaat van de criteria, maar desalniettemin van belang is: wat is het ambitieniveau van gemeente Molenlanden mocht de spreidingswet worden ingetrokken? Houden we dan vast aan de opgave van 244 opvangplaatsen, waarvan 39 alleenstaande Minderjarige Vreemdelingen (AMV)? Sturen naar een werkbaar kader: een vernieuwde indeling We zien dat andere gemeenten die eveneens een uitgebreid participatieproces hebben gelopen meer kaders en criteria hebben opgesteld om tot realistische en transparante besluitvorming te komen. Deze andere gemeenten hebben gelijkwaardige criteria als die uw raad heeft vastgesteld, maar deze staan niet op zichzelf.

Er wordt ook rekening gehouden met ruimtelijke eisen en financiële werkbaarheid van het COA, maar ook eerder vastgesteld beleid en toekomstige plannen van de gemeente. Door de criteria aan te scherpen en uit te breiden weet zowel het college, uw raad als de inwoners van onze gemeente waar mogelijke locaties op worden gefilterd en getoetst. 3

Gemeente Molenlanden • Postbus 5 • 2970 AA Bleskensgraaf www.molenlanden.nl • info@molenlanden.nl • 088 75 15 000

Bijgevoegd bij deze memo vindt u in bijlage 2 het onderzoeksrapport dat is opgesteld in de zoektocht van gemeente Nijkerk naar mogelijke locaties, in combinatie met uitgebreide participatie. Deze uitgebreide manier van participeren, samen met deze heldere kaderstelling ervaren zij als zeer succesvol. Zij hebben een verdeling gemaakt in criteria: 1.

Basisvoorwaarden – Niet onderhandelbare harde eisen waaraan een locatie móét voldoen (bijv. minimaal 500m2, al bestaande nutsvoorzieningen, juridisch toegestaan, leegstaand etc.). Het gaat hier om pand- of grond specifieke eisen.

2.

Overwegingscriteria – deze criteria beoordelen of zaken voordelig of nadelig zijn voor de keuze van een opvangplek. Denk hierbij aan toekomstplannen, milieueisen, planologische aspecten of bereikbaarheid (OV). Hierbij toetsen we aan ons eigen gemeentelijke beleid en onze toekomstige beleidsplannen. Dit vormt een sterke integrale afweging om te voorkomen dat plannen of opgaven elkaar tegenspreken. Het kan bijvoorbeeld ook een kans bieden. Als bijvoorbeeld de bereikbaarheid van het OV een knelpunt is, kan dit tot de overweging leiden een bushalte toe te voegen, dan wel fietsen te faciliteren.

3.

Voorkeursvoorwaarden – Door de raad vastgestelde richtlijnen die richting geven, maar niet absoluut zijn (bijv. maximale groepsgrootte, minimale opvangduur, spreiding over de gemeente). Bij de voorkeursvoorwaarden gaat het om de inpassing van de locatie in de samenleving of de kern en haar inwoners en ondernemers.

De toetsing van de criteria gaat getrapt. Bij de eerste stap in de criteria kunnen locaties afvallen, als ze niet passen binnen de niet-onderhandelbare criteria. Bij stap 2 kunnen locaties afvallen of tot een bepaalde heroverweging leiden in beleid. Vervolgens worden de geselecteerde locaties gerangschikt door middel van de voorkeursvoorwaarden (dit komt overeen met de door uw raad vastgestelde criteria). Met deze structuur verwachten we na uitvraag in de samenleving voor mogelijke locaties transparanter af te kunnen wegen welke locaties realistisch zijn en onder welke voorwaarden. We voorkomen een situatie waarin we onvolledige eisen stellen en vervolgens concluderen dat locaties wel of niet geschikt zijn, terwijl de overweging niet voor iedereen inzichtelijk is. De kern van het gesprek We constateren dat de in 2023 vastgestelde criteria en de toetsingswijze hiervan niet volledig genoeg zijn om te komen tot een goede filtering en sortering van mogelijke opvanglocaties samen met onze inwoners. Dus: Hoe kunnen we onze criteria dusdanig aanscherpen en uitbreiden dat ze recht doen aan onze verantwoordelijkheid, uitvoerbaar zijn en transparantie bieden in de besluitvorming? Dit gesprek gaat niet over het afschaffen van eisen, maar over het specificeren, gedragen, realistisch en transparant maken ervan.

Hoe zorgen we ervoor dat onze keuzes niet alleen principieel juist zijn, maar ook praktisch uitvoerbaar en inzichtelijk? Met de uitkomsten van dit gesprek werken we toe naar een duidelijke en transparante basis om ons participatieproces uit te voeren en de zoektocht naar geschikte locaties te starten, samen met onze inwoners. -

Bijlage 1: uitleg COA kleinschalige opvang Bijlage 2: onderzoeksrapport locatiekeuze gemeente Nijkerk

4

Gemeente Molenlanden • Postbus 5 • 2970 AA Bleskensgraaf www.molenlanden.nl • info@molenlanden.nl • 088 75 15 000