Raadsinformatiebrief advies burgerinitiatief referendum

Raadsinformatiebrief Onderwerp

:

Collegeadvies op burgerinitiatief raadgevend referendum

Zaaknummer

:

1213280

Datum

Portefeuillehouder

Behandelend ambtenaar

: : :

31 mei 2024

Wethouder Maarten van Helden en wethouder Jan Lock Marien Jongkind

Beste leden van de gemeenteraad,

Er is een burgerinitiatief ontvangen met daarin het verzoek tot het houden van een raadgevend

referendum onder de inwoners van Molenlanden inzake het wel of niet aanwijzen van locaties voor windmolens in onze gemeente. U bent als raad voornemens om dit burgerinitiatief hiertoe op 6

juni in de commissie en 18 juni in de raadsvergadering te bespreken en erover te besluiten. Aan het college is verzocht om de raad van advies te voorzien rond dit initiatief, wat u via deze raadsinformatiebrief ontvangt.

Participatie staat hoog in het vaandel

De gemeente Molenlanden vindt het belangrijk goed in verbinding te staan met inwoners.

Betrokkenheid van inwoners bij besluitvorming wordt belangrijk gevonden. De vorm die de betrokkenheid krijgt is per thema aan afweging onderhevig. Het pallet aan zogenaamde

participatievormen dat wordt ingezet is groot. De uitgangspunten van Molenlanden zijn te vinden in het Participatiebeleid Molenlanden 2021.

Er zijn veel goede ervaringen met participatie maar er zijn ook voorbeelden waarbij het proces

minder geslaagd was of dit zo ervaren werd. Dit al dan niet door uiteenlopende verwachtingen en / of wensen. Het instrument van een raadgevend referendum is nieuw voor Molenlanden en niet

eerder toegepast (ook niet door de rechtsvoorgangers van Molenlanden). Dat een onderwerp door middel van een burgerinitiatief direct op de raadsagenda wordt geplaatst is tevens een novum.

Het college waardeert het initiatief hiertoe en de energie die hier door de initiatiefnemer ingelegd wordt alsook de betrokkenheid en verantwoordelijkheid die getoond wordt. Splitsing vraagstuk

Om tot een goede beoordeling en afweging te komen acht het college het van groot belang dat er een splitsing wordt gemaakt in het voorliggende vraagstuk. Geadviseerd wordt om eerst een

gesprek te voeren over het instrument (raadgevend) referendum. Indien hier positief tegenaan gekeken wordt kan vervolgens de vraag beantwoord worden of dit wordt ingezet voor het

onderwerp windmolens / windverkenning. Door een splitsing aan te brengen kan naar het idee van het college een zuivere afweging plaatsvinden zonder dat de vraagstukken elkaar

doorkruisen. Een splitsing aanbrengen in het vraagstuk betekent voor het college niet dat de twee

2 vragen niet in eenzelfde vergadering of kort na elkaar behandeld kunnen worden. Wat het college betreft zijn het wél twee aparte raadsvoorstellen. Achtergrondinformatie referendum

Indien u op 6 en/of 18 juni, of op een later tijdstip, het gesprek voert over de wenselijkheid om in algemene zin een referendum in Molenlanden mogelijk te maken, geven wij u onderstaande informatie en overwegingen van het college mee.

Over referenda wordt in Nederland al decennialang gediscussieerd. In algemene zin vinden

voorstanders deze volksstemmingen een goede manier om inwoners meer invloed te geven.

Tegenstanders zeggen in basis dat in een representatieve democratie volksvertegenwoordigers zijn gekozen om zorgvuldige belangenafwegingen te maken en op basis hiervan besluiten te

nemen. In Molenlanden is er nog niet eerder expliciet gesproken over het wel of niet toepassen van een referendum.

Landelijke ontwikkelingen

Tussen juli 2015 en juli 2018 was het in Nederland mogelijk een raadgevend referendum aan te vragen voor bepaalde wetsvoorstellen en verdragen. In juli 2018 is de Wet Raadgevend

Referendum ingetrokken. Een bindend referendum is vooralsnog niet mogelijk omdat daarvoor de Grondwet gewijzigd moet worden. Eind 2018 adviseerde de Staatscommissie Parlementair Stelsel

in haar eindrapport 'Lage drempels, hoge dijken' echter om een correctief bindend referendum in

te voeren. In 2023 is door de Eerste Kamer een voorstel om hiertoe te komen aangenomen. In het Hoofdlijnenakkoord 2024 – 2028 van de beoogde nieuwe regering is opgenomen dat, in vervolg op de besluitvorming in de Eerste Kamer in 2023, de behandeling van het

initiatiefgrondwetsvoorstel correctief referendum in tweede lezing wordt voortgezet.

Wettelijk kader gemeentelijke referenda

Gemeenten kunnen inwoners betrekken bij politieke besluitvorming door het houden van

referenda. Het dient hierbij te gaan over onderwerpen in de gemeentelijke sfeer, waarover de raad zelfstandig kan besluiten. De Gemeentewet (art 147 en 149) en de Grondwet (art 124 lid 1 en art 127) geven gemeenten daartoe de bevoegdheid. De gemeente dient dan wel eerst in een

verordening de spelregels voor referenda vast te leggen. Hierbij kan gebruik gemaakt worden van de modelverordening van de VNG (Vereniging van Nederlandse Gemeenten). Gemeenten in

Nederland kunnen consultatieve, facultatieve, raadplegende en raadgevende, correctieve en prealabele referenda uitschrijven. Echter voor de lokale referenda geldt ook dat bindende referenda, in welke vorm dan ook, niet mogelijk zijn. Overwegingen referendum

De volgende overwegingen ziet het college bij het maken van een keuze tot het al dan niet mogelijk maken van referenda op lokaal niveau: -

Het doel

Overweeg het doel van het instrument referendum in relatie tot de participatiedoelen zoals opgenomen in het vastgestelde participatiebeleid. Dit zijn:

1. Door participatie willen we de kwaliteit van het beleid in Molenlanden verbeteren.

2. Door participatie willen we het draagvlak voor beleid in gemeente Molenlanden vergroten.

3 3. Door participatie willen we gedeeld eigenaarschap stimuleren

In basis is een referendum een instrument om inzicht te krijgen in de mening van inwoners.

Wettelijk gezien is een bindend referendum niet mogelijk. In dit perspectief zijn er ook andere instrumenten bijv. een enquête, burgerpeiling, bijeenkomsten en gesprek mogelijk om inzicht -

te krijgen in de opinie van inwoners. Dit zijn tevens instrumenten die al worden toegepast.

Combinatie met andere participatie instrumenten

In basis biedt de uitkomst van een referendum inzicht in de opinie van inwoners als het gaat

of men voor of tegen is. Een tussenvariant is er doorgaans niet. Enerzijds kan een uitkomst als duidelijk ervaren worden anderzijds kan ook de nuance ontbreken en of de onderliggende motivatie. Indien tot een referendum wordt besloten, wordt geadviseerd om dit altijd te

combineren met andere participatievormen zodat er meer inzicht is in de overwegingen en dat -

er ook sprake is van een dialoog.

Verwachtingen

Impliciet zal er de verwachting zijn dat er iets gedaan wordt met de uitkomst van een

referendum, zijnde gehoor geven aan de uitkomst. Juridisch en ook politiek bestuurlijk is hier geen verplichting toe. In de representatieve democratie zoals we die in Nederland en in

Molenlanden kennen is het de gemeenteraad die eigenstandig na weging van de diverse

belangen besluiten neemt. Als tot de inzet van een referendum besloten wordt, is het van

belang om duidelijk te communiceren over het doel en de status hiervan. Referenda scoren (net als verkiezingen) in Nederland overigens hoog op transparantie, omdat voor inwoners -

vooraf vaak duidelijk is hoe het participatieproces werkt.

Representativiteit

In basis mogen alle stemgerechtigden deelnemen aan een referendum. Er zijn geen specifieke vaardigheden nodig om mee te doen. De toegankelijkheid is daarmee groot. Maar in de praktijk zal niet iedereen gaan stemmen (overigens is dit niet anders dan bij reguliere

verkiezingen). Landelijk beeld is dat de opkomst bij referenda gemiddeld 40% is. Doordat niet iedereen naar de stembus gaat, ontstaat er een ‘zelfselectie’ van wie wel en niet gaat

stemmen. Door deze ‘zelfselectie’ kan niet één op één gesteld worden dat een referendum

representatief is. Anderzijds kan ook gesteld worden dat doordat iedereen de kans heeft om te stemmen dit de meest vergaande vorm is van participatie en het hoogst scoort op -

representativiteit.

Kosten en capaciteit

Een referendum dient georganiseerd te worden. Dit zal voor een groot deel vergelijkbaar zijn met de organisatie van de gemeenteraadsverkiezingen. Dit brengt kosten en een

capaciteitsvraagstuk met zich mee. In het voorliggende initiatiefvoorstel wordt dit ingeschat

op €80.000,-. Er is nog geen directie verdieping hierop gemaakt maar in deze orde van grote moet zeker gedacht worden, met daarbij nog de ambtelijke inzet (projectleiding, bezetting

stembureaus, logistiek, telcapaciteit). Gedeeltelijk hangt het ook af van de eventuele vereisten die in de verordening worden opgenomen indien besloten wordt tot het instellen van een referendum.

Advies ten aanzien van sec het instrument referendum

Alles overwegend adviseert het college om niet in te zetten op het instrument referendum.

Belangrijkste overweging hierbij is dat een bindend referendum niet mogelijk is en het bij een

eventueel uit te schrijven referendum feitelijk alleen gaat om inzicht te verkrijgen in de mening

4 van inwoners waarbij de uitkomst slechts een verhouding van ja/nee of voor/tegen is. Naar het oordeel van het college heeft dit een beperkte meerwaarde en kan via andere (al bestaande en

toegepaste) vormen van participatie een breder beeld (en ook het beeld van verhouding ja/ nee of

voor/tegen) verkregen worden wat vervolgens meegewogen kan worden bij de besluitvorming. Op het moment dat het wettelijk mogelijk wordt om een bindend referendum in te zetten acht het

college het wenselijk om hier het debat over te voeren of het wenselijk is om dit in Molenlanden al dan niet toe te passen. Dit instrument raakt tevens de meer principiële vraag of een referendum überhaupt wenselijk is binnen de bestaande representatieve democratie. Bezien vanuit het proces rond windmolens / windverkenning

In het burgerinitiatief wordt een directie koppeling gemaakt tussen het raadgevend referendum en

het onderwerp windmolens / windverkenning. Zoals eerder in deze brief benoemd acht het college het zuiver om het gesprek en de afweging hierover te splitsen. In het raadvoorstel burgerinitiatief wordt gevraagd om een referendum te houden ten aanzien van het wel of niet aanwijzen van locaties voor windmolens in onze gemeente.

Omwille van voortgang van behandeling van het burgerinitiatief enkele opmerkingen over hoe het college aankijkt tegen een eventueel referendum over het onderwerp windmolens / windverkenning. -

-

De beoogde vraagstelling in het initiatiefvoorstel sluit niet direct aan op de centrale vraag waarover de raden een besluit wordt gevraagd, namelijk welke windenergielocaties in de Alblasserwaard zij voordragen aan de provincie Zuid-Holland.

Na het gemeentelijk besluitvormingsproces (voorzien in juni / juli 2024) zal de provincie een besluitvormingsproces doorlopen om nieuwe zoekgebieden voor windenergie in de

Alblasserwaard in de provinciale omgevingsverordening planologisch mogelijk te maken. De provincie voert hiervoor in het derde en vierde kwartaal van 2024 een

Omgevingseffectrapportage (OER) uit. Met de provincie is de afspraak gemaakt dat de

uitkomsten van het raadsbesluit over de zoeklocaties wordt meegenomen in de OER. Dit is

alleen mogelijk als dit besluit voor het zomerreces van 2024 wordt genomen. Indien dit niet gehaald wordt ligt het in de rede dat de provincie zicht hierdoor genoodzaakt ziet om zelf -

windenergielocaties in de Alblasserwaard aan te wijzen.

Een referendum doorkruist eerdere besluitvorming en afspraken. Door de beide raden

(Gorinchem en Molenlanden) is een participatieplan voor de windverkenning vastgesteld.

Hieraan is vervolg / uitvoering gegeven. In de bestuursovereenkomst zoals gesloten door de besturen van Gorinchem, Molenlanden, provincie Zuid-Holland, waterschap Rivierenland en het Rijk zijn afspraken gemaakt over het proces windverkenning en plannen. Een eventueel referendum is hierin niet opgenomen en doorkruist de gemaakte afspraken met name ten

aanzien van de planning en vervolgbesluitvorming. Punt is tevens dat besluitvorming voor de -

zomer de inwoners snelle duidelijkheid verschaft.

Uit het doorlopen participatietraject (o.a. uitkomst enquête) blijkt dat een bijna 1600 van de ruim 2500 deelnemers het niet eens zijn met het winddoel. Daarbij vind 62% van de direct

omwonenden dat de gemeente minder dan 7.35% van energie moet opwekken via windmolens. Tijdens de aanstaande beeldvormende avond van 5 juni zullen de uitkomsten nader toegelicht

worden. Het is zeer de vraag wat een eventueel referendum toevoegt aan de reeds opgehaalde informatie om tot een weloverwogen besluit te komen.

5

Tot slot

Het college ziet het genomen initiatief als een sterk signaal van inwoners dat er behoefte is aan participatie. En als een signaal van onvrede over de participatie en communicatie op het

onderwerp windmolens / windverkenning. We sluiten hier graag op aan. En ook al zijn we tot een andere afweging gekomen, gaan we graag met de initiatiefnemer in gesprek. Met deze

raadsinformatiebrief geven we onze overwegingen aan u mee ter weging bij de besluitvorming op het initiatiefvoorstel.

Wij verwachten u hiermee voldoende te hebben geïnformeerd. Met vriendelijke groet, Burgemeester en wethouders van Molenlanden, De secretaris,

De burgemeester,

Femmy Jonker

Theo Segers