Bijlage 1 Actieplan eenzaamheid

Actieprogramma Eén tegen eenzaamheid Molenlanden 2021-2024 juni 2021

Inhoud Inleiding .......................................................................................................................... 3 Totstandkoming en kader................................................................................................ 3 De huidige situatie .......................................................................................................... 4 Doelstelling ..................................................................................................................... 4 Strategie .......................................................................................................................... 5 De 6 bouwstenen ............................................................................................................ 6 Bouwsteen 1 Weten ...................................................................................................... 6 Bouwsteen 2 Vinden ..................................................................................................... 7 Bouwsteen 3 Ondersteunen .......................................................................................... 8 Bouwsteen 4 Kwaliteit bieden ....................................................................................... 8 Bouwsteen 5 Samenwerken ..........................................................................................

8 Bouwsteen 6 Informeren............................................................................................... 9 Werkwijze ........................................................................................................................ 9 Monitoring en evaluatie ................................................................................................... 9

2 2

Inleiding Eenzaamheid is een onderdeel van het leven. Eenzaamheid is “het subjectief ervaren van een onplezierig of ontoelaatbaar gemis aan (kwaliteit) van bepaalde sociale relaties1. Eenzaamheid kan voor ieder mens iets anders betekenen en (per definitie) is eenzaamheid een negatieve ervaring. Daarbij zijn drie soorten eenzaamheid onderscheiden2: • sociale eenzaamheid, waarbij het gaat over het aantal relaties: mensen vinden dat ze te weinig contacten hebben. • emotionele eenzaamheid, waarbij het gaat over de kwaliteit van iemands relaties: mensen vinden dat het contact dat ze met anderen hebben te weinig kwaliteit heeft. • existentiële eenzaamheid, waarbij het gaat over het gebrek aan zingeving in iemands leven. De verschillende definities laten zien dat het essentieel is om altijd naar de individuele situatie van een persoon te kijken. Want eenzaamheid kan voor iedereen anders zijn. Door de corona-pandemie is het ‘verminderen van eenzaamheid’ nog actueler en belangrijker. Doel van dit actieprogramma is om het gevoel van eenzaamheid bij mensen te voorkomen of verminderen. We weten dat we eenzaamheid in Molenlanden niet de wereld uit kunnen helpen, ook niet met dit actieprogramma. Ons doel is wel om het gevoel van eenzaamheid bij inwoners zoveel als mogelijk te voorkomen of verminderen. Van jong tot oud. In dit actieprogramma gebruiken we het woord eenzaamheid.

Tegelijkertijd gebruiken we in de uitwerking van dit actieprogramma de term eenzaamheid zo min mogelijk. Omdat dit voor de doelgroep mogelijk confronterend is.

Totstandkoming en kader Dit actieprogramma is tot stand gekomen door input van GIGA Molenlanden, de GGD, Stichting Welzijn Molenlanden, lokale welzijnsorganisaties, Jong Molenlanden, zorgaanbieders, de Adviesraad Sociaal Domein, de Seniorenraad, Zedje, kerken en Young4Waard. Omdat gemeente Molenlanden is aangesloten bij het landelijke Actieprogramma Eén tegen eenzaamheid is er ondersteuning vanuit het Ministerie van VWS. Dit actieprogramma is geen afzonderlijk beleidsplan. Maar een uitwerking van de opgave ‘bevorderen onderlinge betrokkenheid en deelname aan de maatschappij’ uit het koersdocument van het sociaal domein. Het is een praktische aanpak met specifieke acties en maatregelen.

1 2

Van Tilburg, De Jong Gierveld, 2007 www.aanpakeenzaamheid.nl

3 3

3

De huidige situatie Uit cijfers van de GGD4 blijkt dat: • 43% van de volwassen bevolking (19 jaar en ouder) in Nederland zich soms of zelfs vaak eenzaam voelt; bij 10% is sprake van (zeer) ernstige eenzaamheid; • Regio Zuid-Holland Zuid: 42% eenzaam; 9% is (zeer) ernstig eenzaam; • Gemeente Molenlanden: 35% is eenzaam; 6% is (zeer) ernstig eenzaam. In gemeente Molenlanden wordt al veel gedaan om het gevoel van eenzaamheid tegen te gaan. Vanuit de samenleving ontstaan initiatieven als de Huizen van de Waard, de dorpskamers, ontmoetingsplekken voor jongeren, ouderencomités, meer bewegen voor ouderen en open eettafels. Bij kerken, (sport)verenigingen en lokale stichtingen en verenigingen staat het onderwerp eenzaamheid op de agenda. Daarnaast doen inwoners zelf ook al veel. Ze worden bijvoorbeeld lid van de wandelclub, postzegelvereniging of gaan op een koor.

Doelstelling De doelstelling in de gemeentelijke begroting is om het aantal inwoners die eenzaamheid ervaren met 8 procent te laten dalen. Van 35 procent naar 27 procent. Met als resultaat een samenleving waarin het onderwerp eenzaamheid wordt omarmd en we de doelen bereiken.

3 4

Beeldvormende avond 9 maart. Uitkomsten op de vraag ‘waar denkt u aan bij het woord eenzaamheid’? Gezondheidsmonitor Volwassenen en Ouderen 2016

4 4

Strategie Om de doelen te bereiken is voor dit actieplan een strategie bedacht. Deze is krachtgericht, begint bij de samenleving en kent een gemeente die faciliteert. We gaan uit van een meerjaren-aanpak, in eerste instantie voor alle doelgroepen. Daarbij richten we ons vooral op de oorzaken en bieden we maatwerk. Focus brengen we aan de hand van zes bouwstenen, waarbij we vooral de lokale energie van mensen en organisaties benutten. De strategie lichten we hieronder verder toe. Krachtgericht Zoveel mogelijk willen we inwoners die eenzaamheid ervaren positief benaderen. En hen zelf een actieve rol in het proces geven om eenzaamheid te voorkomen of tegen te gaan. We kijken naar hun behoeften, talenten en mogelijkheden en de waarde die zij zelf kunnen toevoegen. Rol samenleving: in beweging en van essentieel belang De kracht en de inzet van de samenleving is belangrijk om eenzaamheid tegen te gaan. Hier is bewustwording voor nodig. Wat is eenzaamheid? Wat doe ik als inwoner zelf om eenzaamheid tegen te gaan? Hoe weten we wie eenzaam is? Wat gaan we hiervoor doen? Vele inwoners zetten zich in om eenzaamheid te verminderen. Met dit actieprogramma willen we de samenleving stimuleren om nog meer in beweging te komen om met elkaar eenzaamheid tegen te gaan.

Rol gemeente: aansluiten bij de samenleving De rol van de gemeente is flexibel en afhankelijk van het vraagstuk en de partner(s). We sluiten aan bij de vraag en behoefte in de samenleving. Uitgangspunt is dat we het met elkaar in de samenleving moeten doen en dus zoveel mogelijk aansluiten bij wat nodig is en gevraagd wordt. De ene keer hebben we een aanjagende functie en trekken we een initiatief van de grond. Dit gebeurt altijd in samenwerking met de samenleving. De andere keer hebben we een ondersteunende rol en faciliteren we waar nodig. Met de aanpak eenzaamheid sluiten we aan bij de kracht van de samenleving en hebben we geen ‘top down’ sturing. Termijn: meerjarig, alle doelgroepen en tussentijds bijstellen Het actieprogramma is een bewegend document. Ieder jaar vindt een evaluatie plaats en wordt samen met partners gekeken voor welke bouwstenen aanscherping nodig is. Dit actieprogramma is voor drie en een half jaar en richt zich op alle doelgroepen en leeftijden, van jong tot oud. Aanpak eenzaamheid vraagt een duurzame lange termijn aanpak. Na drie en een half jaar zal een vervolgplan moeten komen. Aanpak: integraal, maatwerk en gericht op oorzaken Eenzaamheid tegengaan kan niet alleen door het organiseren van activiteiten. In het koersdocument van het sociaal domein geven we aan dat we ons richten op een integrale aanpak van de achterliggende problemen: op de pit.

Eenzaamheid kan bijvoorbeeld ook verminderen door inwoners aan (vrijwilligers)werk te helpen, financieel beter in balans te laten zijn of hun basisvaardigheden te versterken. Door in te zetten op projecten als Jij bent in Beeld of meer aandacht voor de ggz doelgroep in het sociaal team te hebben voorkomen we terugval, inactiviteit en eenzaamheid. Het in samenhang en via maatwerk aanpakken van de oorzaken is grondiger en effectiever dan de symptomen te bestrijden met afzonderlijk beleid.

5 5

Focus via de 6 bouwstenen Dit actieprogramma geeft richting en focus voor de aanpak van eenzaamheid in gemeente Molenlanden. Het geeft, aan de hand van de “6 bouwstenen voor een effectieve aanpak van eenzaamheid”5, aan op welke gebieden we de komende jaren als samenleving extra moeten inzetten. Vanuit het actieprogramma leggen we verbindingen met bestaande activiteiten van bijvoorbeeld het sociaal team, Stichting Welzijn Molenlanden of de Seniorenraad. Aansluiten bij de energie per dorp of stad De rol en inzet van de samenleving is belangrijk voor een succesvolle aanpak eenzaamheid. Bij de uitwerking willen we vooral aansluiten bij de behoeften en ‘energie’ van inwoners en organisaties per dorp/stad. Op die manier gebruiken we de kracht van de samenleving met de meeste kans op succes (in plaats van ‘top down’-sturing). Vanuit de gemeente-brede projectgroep zorgen we uiteraard voor verbinding en samenhang.

De 6 bouwstenen Voor een effectieve aanpak is het belangrijk om gelijktijdig en in samenhang aan zes bouwstenen te werken. Die bouwstenen staan hieronder toegelicht.

Bouwsteen 1 Weten zorg ervoor dat eenzaamheid lokaal op de agenda staat en dat mensen er kennis over hebben. •

Opstellen en uitvoeren van een meerjarige publiekscampagne om bewustwording rond eenzaamheid te verbeteren. Gebruik maken van diverse communicatiemiddelen en communicatiekanalen. Storytelling is een belangrijk onderdeel van de publiekscampagne. Mensen hun verhaal laten vertellen om zo het taboe rond eenzaamheid te doorbreken. Het organiseren van (online) dialoogtafels voor jong en oud om ''eenzaamheid'' in brede zin te bespreken kan onderdeel zijn. Organiseren van de Week tegen eenzaamheid (elk jaar eerste week van oktober) Verspreiden van een nieuwsbrief voor het netwerk Organiseren van lokale netwerkbijeenkomsten

• • •

5

www.aanpakeenzaamheid.nl/dezesbouwstenen

6 6

Bouwsteen 2 Vinden zorg ervoor dat eenzame mensen gesignaleerd en gevonden worden.

•

•

•

•

•

6

Aanbieden van trainingen signaleren en bespreekbaar maken van eenzaamheid. Deze trainingen geven we, net als het project omgaan en herkennen dementie, aan verschillende doelgroepen. Als eerste richten we ons op betrokken organisaties in het sociaal/publiek domein. Denk aan vrijwilligersorganisaties, thuiszorgorganisaties, woningbouwcorporaties, dorpsraden, lokale verenigingen en stichtingen (in de meest brede zin, zoals zangkoren en wandelclubs) en kerken. Als tweede benaderen we commerciële bedrijven en organisaties, zoals supermarkten, kappers en horeca. Het benaderen en werven van deelnemers gebeurt via contacten van gemeentelijke medewerkers of samenwerkingspartners die een vertrouwensrelatie hebben met de doelgroep. Denk bijvoorbeeld aan de accountmanager bedrijven, de verbinders of de contactambtenaar van de thuiszorgorganisaties. Activering en ondersteuning van twee groepen, in vervolg op bovenstaande trainingen: o thuiszorgmedewerkers en huishoudelijke hulpen: deze groep heeft vaak een bovengemiddelde vertrouwensrelatie met inwoners van onze gemeente, door de wekelijkse hulp. Er liggen kansen om dit beter te benutten. Bijvoorbeeld door het zorgen voor een intern signaalpunt bij thuiszorgorganisaties, waar medewerkers (met instemming van hun cliënten) hun signalen over eenzaamheid kunnen afgeven. Vervolgens kunnen de welzijnsstichtingen met de signalen aan de slag.

o het sociaal team: bij de keukentafelgesprekken en de bespreking van casussen hebben we meer aandacht voor eenzaamheidsproblematiek . Aanbieden van huisbezoeken in heel Molenlanden. Uit evaluatie van de pilot huisbezoek ouderen blijkt dat deze positief is verlopen. We willen het huisbezoek ouderen in heel Molenlanden laten plaatsvinden. Ieder jaar brengen vrijwilligers van lokale welzijnsorganisaties een bezoek aan vijf dorpen. Dit vindt plaats onder regie van Stichting Welzijn Molenlanden. In samenwerking met betrokken inwoners uitrollen van project pilot straatambassadeurs in Nieuw-Lekkerland over heel de gemeente. De ambassadeur is als het ware de ogen en oren van de straat. Hij of zij is een aanspreekpunt voor inwoners van de straat en houdt in de gaten wat er speelt. Een ambassadeur kan zo nodig contact zoeken met inwoners in de straat of bijvoorbeeld een buurtbijeenkomst organiseren om elkaar beter te leren kennen. Dit vergroot ook de leefbaarheid van de wijk. Deze straatambassadeurs zetten we laagdrempelig en informeel in. Verkenning project welzijn op recept, een samenwerking tussen huisartsen en Stichting Welzijn Molenlanden. Welzijn op Recept is een alternatief voor mensen met psychosociale klachten. De huisarts schrijft niet het ‘traditionele pilletje’ voor maar verwijst patiënten door naar een welzijnswerker.

Klachten als vermoeidheid, pijn in de nek, maar ook stress, angst en somberheid hebben lang niet altijd een medische oorzaak. Vaak spelen onderliggende sociaal maatschappelijke problemen een rol, zoals overlijden van een partner, verlies van werk of eenzaamheid6. De welzijnswerker gaat in gesprek over alle leefgebieden en focust op positieve gebieden, niet op de problematiek. De welzijnswerker legt verbinding

www.welzijnoprecept.nl

7 7

tussen de situatie van de betreffende persoon en het bestaande activiteitenaanbod, helpt bij het vinden van sociale contacten en/of vrijwilligerswerk. Ook versterkt de welzijnswerker de contacten en samenwerking met kerken.

Bouwsteen 3 Ondersteunen zorg ervoor dat concreet aanbod aanwezig is voor mensen die eenzaam zijn Er is al veel aanbod rond eenzaamheid in Molenlanden. Dit aanbod willen we verder verbeteren door een aanbodanalyse. Daarnaast is duidelijk dat er behoefte is aan/ mogelijkheden zijn voor een aantal nieuwe activiteiten. Het gaat om de volgende acties. • Uitvoeren en opvolgen van een aanbodanalyse. Door per risicogroep het aanbod te inventariseren en te beoordelen welk aanbod versterkt, vernieuwt of nieuw aangeboden moet worden. Of waar meer bekendheid voor nodig is. • Organiseren van cursussen (o.a. vanuit het sociaal team) om inwoners handvatten te geven hoe ze met hun eenzaamheid om kunnen gaan. • Opzetten van vriendenkringen. • Organiseren van lotgenotencontact voor (jonge) mantelzorgers, in samenwerking met het steunpunt mantelzorg en de inloopvoorzieningen in de gemeente. • Aanbieden van cursussen voor het versterken van digitale vaardigheden. • Introductie van het project kleuters tegen kwalen, onder regie van GIGA Molenlanden. Om de mentale (maar ook de fysieke gezondheid) te verbeteren krijgen ouderen wekelijks een groep kleuters op bezoek. Tijdens deze bijeenkomsten wordt door de twee verschillende generaties gekletst en bewogen. Hiermee wordt ingezet op (meer) structurele verbinding tussen jong & oud en bewegen als middel.

Bouwsteen 4 Kwaliteit bieden zorg ervoor dat het aanbod van voldoende kwaliteit is •

Organisaties uitnodigen en faciliteren om de Movisie Verbetertool eenzaamheid toe te passen. Om zo hun aanbod, waar nodig, te verbeteren.

Bouwsteen 5 Samenwerken zorg voor samenwerking tussen mensen en organisaties die eenzaamheid op willen pakken Eenzaamheid kunnen we alleen aanpakken via samenwerking tussen mensen en organisaties, in verschillende domeinen. De samenwerking krijgt vorm via: • de projectgroep voor gemeentebrede regie (zie verderop); • het verzorgen van een periodieke nieuwsbrief voor het brede netwerk en de organisatie van lokale netwerkbijeenkomsten • het betrekken van partijen bij de uitvoering van één of meer acties uit dit actieplan. Naast gemeente en welzijnswerk zijn dit: o vertegenwoordigers van de doelgroepen, zoals ouderenbonden, dorpsraden, klankbordgroepen en patiëntenorganisaties; o kunst en cultuur, waaronder openbare bibliotheken en centra voor de kunsten; o geloofsgemeenschappen; o sport en bewegen, zoals sportscholen en -verenigingen; 8 8

o o o o o o o o

woningbouwcorporaties; onderwijs; organisaties rond integratie, zoals Vluchtelingenwerk en de reclassering; ondernemers, zoals supermarkten, kappers en notarissen; organisaties rond schuld en armoede, zoals Stichting OBAF, voedselbanken, Stichting Leergeld, Avres en Schuldhulpmaatje. zorgorganisaties, inclusief vrijgevestigde (para)medici; kringloopwinkels financiële sector, zoals banken, verzekeraars en lokale/regionale goede doelenfondsen.

Bouwsteen 6 Informeren zorg ervoor dat iedereen informatie over eenzaamheid en het aanbod goed en makkelijk kan vinden •

•

Overzicht van het aanbod verbeteren: beschikbaar en blijvend bekend maken van de sociale kaart op een publieksvriendelijke manier. Voor zowel inwoners, vrijwilligers als professionals. Daar hoort ook bij het meer bekendheid geven aan landelijke initiatieven, zoals de Luisterlijn en lokale initiatieven, zoals Smitsoor van de L. & N. Smit’s Stichting. Het verkennen van de mogelijkheden voor e-participatie, waarbij inwoners van Molenlanden zélf hun eigen aanbod kenbaar kunnen maken.

Werkwijze Een projectgroep eenzaamheid wordt samengesteld om de voortgang van de bouwstenen van het actieprogramma te monitoren. Aan deze projectgroep nemen deel: • Gemeente Molenlanden; • Stichting Welzijn Molenlanden; • JongMolenladen; • GIGA Molenlanden; • delegatie adviesorganen. Deze projectgroep heeft gemeentebreed regie op het proces, monitort de voortgang en zorgt ervoor dat de acties per bouwsteen worden uitgerold. Per actie komt er een trekker en een plan van aanpak. Zo valt de publiekscampagne onder regie van de gemeente en bewegen als middel onder regie van GIGA Molenlanden. Het is van belang om oog te hebben voor het belang van het bestaand lokaal maatwerk. Ieder dorp heeft zijn eigen dynamiek en netwerken waarbij bekeken moet worden welke acties (op welke wijze) passend zijn per dorp. Een goed voorbeeld is het lokale netwerk in Nieuw-Lekkerland, waar onder regie van de L. & N. Smit’s Stichting de samenwerking is versterkt tussen welzijns- en zorgorganisaties, woningbouwcoöperatie, klankbordgroep, kerken, sociaal team, jongerenwerk, betrokken inwoners, politie en onderwijs. De regie op het proces en de trekkersrol is per dorp verschillend, dit kan iedere keer een andere partij zijn. De projectgroep kan hierin, waar nodig, faciliteren.

Monitoring en evaluatie Dit actieprogramma loop tot en met 2024. De kartrekker van een specifieke actie maakt voor zijn of haar actie een plan van aanpak. Hierin wordt het doel, de planning en de werkwijze uitgewerkt. Ook wordt per actie een (beperkt) aantal indicatoren geformuleerd die eenvoudig meetbaar zijn voor de specifieke doelen en doelgroepen. Aan de hand van 9 9

de indicatoren kunnen we de actie evalueren en de aanpak waar nodig bijstellen en verbeteren. De planning met de bijhorende trekkers wordt in het 3e kwartaal van 2021 met u gedeeld. Eén keer per jaar delen we de voortgang van de 6 bouwstenen op hoofdlijnen met u. Gemeente Molenlanden maakt op het gebied van monitoring en evaluatie gebruik van kennis en informatie van gemeenten die zijn aangesloten bij het actieprogramma Eén tegen eenzaamheid en het Ministerie van VWS. We hebben bijvoorbeeld inzicht (en indicatoren) van effectieve publiekscampagnes van andere gemeenten en we ontvangen informatie om de week tegen eenzaamheid vorm te geven.

10 10