Brochure Narratief Lokale Warmtetransitie

De lokale warmtetransitie Het narratief

Uitgave januari 2024

Inhoud Voorwoord 

4

Waarom de warmtetransitie? 

5

Wat is het doel? 

5

Energievraag verminderen en bronnen verduurzamen 

6

Gemeenten als regisseur in de lokale warmtetransitie 

7

Hoe gaan we onze wijken en dorpen verwarmen? 

9

Concrete plannen en goede communicatie nodig voor alle betrokkenen 

10

De transitie is volop gaande, duidelijkheid geven is essentieel 

11

Bijlagen Stroomschema TVW techniek en communicatie 

12

Toelichting op het stroomschema ‘TVW techniek en communicatie’ 

14

De lokale warmtetransitie | 3

Voorwoord Beste lezer,

Waarom de warmtetransitie? We zitten midden in een warmtetransitie die niet alleen invloed heeft op de manier waarop we onze gebouwen verwarmen en van warm water voorzien, maar op onze hele leefomgeving.

In ons eerste jaar hebben we inzicht gekregen in waar gemeenten staan en wat ze nodig hebben om de lokale warmtetransitie te kunnen uitvoeren.

Dat we zo’n grote verandering doormaken, heeft te maken met het

Een van de behoeftes die heel duidelijk naar voren kwam, is hét gezamenlijke

snel veranderende klimaat en de wens om de aarde leefbaar te houden

verhaal. Het verhaal over wat we verstaan onder de lokale warmtetransitie,

voor toekomstige generaties. De kosten als gevolg van niets doen, worden

waarom deze van belang is en wat ervoor nodig is om gebouwen aardgasvrij

steeds hoger. Daarnaast zijn de gasprijzen nog steeds hoog en is de

te maken. Hier hebben we ons voor ingespannen en daarom presenteren

ontwikkeling van de gasprijs onzeker. Steeds meer huishoudens kunnen

we u hierbij het narratief. Het resultaat van de inspanningen van NPLW, BZK,

hun energierekening niet of nauwelijks betalen. Bovendien willen we niet

EZK, VNG, IPO en Netbeheer Nederland, UvW en Aedes.

meer afhankelijk zijn van gas uit Rusland en in Groningen zetten we een punt achter de gaswinning. Dit alles samen maakt dat we onze gebouwen anders

Heldere en open communicatie tussen en met alle partijen is essentieel als

gaan verwarmen. We willen dat huizen goed verwarmd blijven, dat mensen

we de warmtetransitie willen laten slagen. Ter ondersteuning van de commu-

weten waar ze aan toe zijn en dat warmte betaalbaar is. De warmtetransitie

nicatie door gemeenten is het stroomschema ‘TVW techniek en communicatie’

raakt voor een groot deel van de inwoners immers direct aan hun budget of

toegevoegd. Het stroomschema laat zien hoe gemeenten betrokken partijen

zelfs hun bestaanszekerheid.

per buurt, wijk en dorpskern, kunnen informeren over hun plannen uit de transitievisie warmte (TVW). Dit geeft bewoners en andere partijen duidelijkheid en handelingsperspectief.

Wat is het doel?

In ons streven naar een helder en eenduidig verhaal voor lokale bestuurders,

In 2050 is elk gebouw aardgasvrij. In het Klimaatakkoord (2019)

hopen we u met dit narratief op weg te helpen met de volgende stappen die

hebben we afgesproken dat in 2030 onder regie van de gemeenten

nodig zijn. Dit verhaal biedt niet alleen handelingsperspectief, maar geeft

1,5 miljoen woningen en andere gebouwen zijn verduurzaamd of

ook richting en benadrukt wat essentieel is voor de lokale warmtetransitie.

aardgasvrij zijn gemaakt.

Het onderstreept de regierol van gemeentes in dit proces. Hiermee dragen gemeenten bij aan de landelijke doelstelling om tot en Samen zijn we goed op weg naar aardgasvrije buurten, wijken en

met 2030 2,5 miljoen woningen en 120.000 utiliteitsgebouwen te isoleren,

dorpskernen!

500.000 warmtenetaansluitingen te realiseren en 1 miljoen hybride warmtepompen in bestaande gebouwen te plaatsen.

Met vriendelijke groet, Maureen van Eijk Directeur Nationaal Programma Lokale Warmtetransitie

4 | De lokale warmtetransitie

De lokale warmtetransitie | 5

Energievraag verminderen en bronnen verduurzamen

Gemeenten als regisseur in de lokale warmtetransitie

Energie die je niet gebruikt, hoef je ook niet op te wekken, te

Gemeenten hebben, zoals afgesproken in het Klimaatakkoord,

importeren of te transporteren. Daarom willen we vooral dat we

de regierol in de lokale warmtetransitie. Zij kennen de lokale

minder energie gaan gebruiken, door te isoleren en door slimmer

situatie en zien waar mogelijkheden zijn om het vervangen van

met onze energie om te gaan.

aardgas te combineren met bijvoorbeeld het vervangen van het riool of grootschalige wijk- of dorpsverbetering.

Voor de overgebleven energievraag hebben we duurzame warmtebronnen nodig om onze gebouwen te verwarmen en te koelen. In deze transitie zijn

Bovendien hebben gemeenten nauw contact met de lokale spelers en

alle duurzame bronnen nodig om warmte te leveren. Denk aan duurzaam

hebben zij het beste zicht op initiatieven en de wensen en zorgen van

opgewekte elektriciteit zoals wind en zon, restwarmte, warmte uit de lucht,

gebouweigenaren en gebruikers. Gemeenten geven zorgvuldig invulling

water of ondergrond en duurzame gassen. We hebben al deze bronnen

aan deze regierol en moeten daarop zijn toegerust. Hiervoor hebben zij de

nodig om het aardgas dat we nu gebruiken in de gebouwde omgeving te

juiste bevoegdheden en uitvoeringscapaciteit nodig, evenals de middelen om

vervangen. We doen steeds meer elektrisch, zowel gebruik als opwek. Denk

de maatregelen haalbaar, betaalbaar en rechtvaardig te laten zijn voor de

aan elektrische auto’s, zonnepanelen en warmtepompen. Dat is goed nieuws,

samenleving.

maar betekent ook een zwaardere belasting voor het elektriciteitsnet, dat nu op veel plekken in Nederland overbelast raakt. Al deze veranderingen

Uitvoeringscapaciteit

vragen om goede afstemming tussen provincies en netbeheerders omdat

Er zijn sinds 2023 en tot tenminste 2030 middelen beschikbaar om de

het veel investeringen, tijd en een zorgvuldige planning vraagt. We moeten

uitvoeringscapaciteit bij de gemeenten structureel te versterken via

elektriciteitsnetten verzwaren, beter benutten en slimmer gebruiken.

de CDOKE-regeling. Deze middelen zijn beschikbaar voor de taken die

De planning voor dat verzwaren is mede afhankelijk van de plannen die

voortkomen uit het Klimaatakkoord. Gemeenten worden daarnaast landelijk

gemeenten hebben voor de verduurzaming van hun wijken, dorpen en

ondersteund door het Nationaal Programma Lokale Warmtetransitie (NPLW).

bedrijventerreinen. Hoe concreter die plannen zijn, hoe beter netbeheerders

Zo is er extra geld beschikbaar om op regionaal niveau en ook met provincies

in afstemming kunnen bepalen welke netten zij het eerst moeten verzwaren.

samen te werken en zo kennis en capaciteit te bundelen.

6 | De lokale warmtetransitie

De lokale warmtetransitie | 7

Bevoegdheden De bevoegdheden om de regierol van gemeenten zorgvuldig in te vullen, worden versterkt. Het Wetsvoorstel gemeentelijke instrumenten

Hoe gaan we onze wijken en dorpen verwarmen?

warmtetransitie (Wgiw) is aangeboden aan de Tweede Kamer. De

Gemeenten maken plannen voor een gebied in afstemming met

geplande inwerkingtreding is januari 2025. Via deze wet kunnen

inwoners, of soms op initiatief van bewoners. Gemeenten gaan

gemeenten, na een zorgvuldige procedure, gebieden aanwijzen, waarin

als regisseur, gebied voor gebied, duidelijkheid bieden aan

op een door hen uitgestippeld tijdspad het gasnet vervangen wordt

bewoners en gebouweigenaren over het alternatief voor

door een duurzaam alternatief. Gemeenten krijgen met het wetsvoorstel

aardgas en het bijbehorende tijdspad.

collectieve warmte (Wcw) de regie in de ontwikkeling van warmtenetten. In de Wcw is opgenomen dat warmtebedrijven voor de levering van

De gemeenteraad stelt het omgevingsplan vast en kan kaders stellen

warmte een publiek meerderheidsbelang krijgen of in handen komen

voorafgaand aan het warmteprogramma en uitvoeringsplan. Die plannen

van een warmtegemeenschap. De prijs van warmte is door deze wet

worden ook afgestemd op de kenmerken van een gebied.

niet langer gekoppeld aan de gasprijs en de warmtebronnen voor een warmtenet moeten duurzaam zijn. De geplande inwerkingtreding is ook

Is er relatief dichte bebouwing en een duurzame warmtebron? Dan is een

hier 1 januari 2025.

warmtenet vaak de meest logische optie om te onderzoeken. Daarbij is een warmtenet in vrijwel alle gevallen een minder zware belasting voor het

Haalbaar en betaalbaar alternatief

elektriciteitsnet dan een elektrisch alternatief.

Deze warmtetransitie slaagt alleen als iedereen mee kan doen. Om de nieuwe bevoegdheden in te kunnen zetten, moeten gemeenten aan

Is er minder bebouwing? Gemeenten kunnen dan ook kijken naar

bewoners en eigenaren een haalbaar en betaalbaar aanbod doen. Inmiddels

bijvoorbeeld de mogelijkheden van kleinschalige innovatieve lage

is een breed aanbod aan subsidies en financieringsinstrumenten voor

temperatuur warmtenetten.

bewoners en gebouweigenaren ontwikkeld waarmee het Rijk verwacht dat iedereen in staat wordt gesteld om zijn gebouw te verduurzamen.

Zijn warmtenetten geen optie, dan zijn bij goed te isoleren gebouwen (vaak

Zo zijn er verschillende subsidies beschikbaar voor woningeigenaren,

gebouwen gebouwd vanaf 1992) volledig elektrische warmtepompen het

vve’s, warmtebedrijven en woningcorporaties en kunnen woningeigenaren

beste alternatief.

voor financiering terecht bij het Warmtefonds. Woningeigenaren met een inkomen tot € 60.000,- kunnen hier een renteloze lening afsluiten.

Zijn zowel warmtenetten als volledig elektrische warmtepompen voor de komende 10 jaar nog geen optie, dan is isoleren in combinatie met een hybride warmtepomp een tussentijdse oplossing. In specifieke gebieden kan een hybride warmtepomp in combinatie met isolatie en duurzame gassen de enig mogelijke eindoplossing zijn. Maar de beschikbaarheid van groen gas is naar verwachting ook richting 2050 zeer beperkt voor de gebouwde omgeving. Ditzelfde geldt voor waterstof. Wachten op groen gas of waterstof als oplossing is daarom geen optie.

8 | De lokale warmtetransitie

De lokale warmtetransitie | 9

Concrete plannen en goede communicatie nodig voor alle betrokkenen

De transitie is volop gaande, duidelijkheid geven is essentieel

Om invulling te geven aan de regierol heeft iedere gemeente een

duidelijkheid en handelingsperspectief nodig – ook vanuit het Rijk.

We zijn onderweg, maar om in beweging te blijven, is nog meer

transitievisie warmte vastgesteld. Hierin staat voor de periode tot en met 2030 op hoofdlijnen uitgewerkt welke wijken en kernen

Deze noodzakelijke transitie kan alleen slagen als alle betrokkenen

op welke wijze van duurzame warmte worden voorzien.

– overheden, corporaties, netbeheerders, energiebedrijven, bouwers en installateurs, maatschappelijke instellingen, bewonerscollectieven

Niet overal is deze visie al duidelijk uitgewerkt en gecommuniceerd. Voor

en natuurlijk de huishoudens en bedrijven zelf – ieder vanuit hun eigen

de komende periode is het belangrijk om duidelijkheid te bieden over de

verantwoordelijkheid bijdragen aan dit gedeelde doel. Dat betekent dat

gebieden waar:

bewoners en gebouweigenaren ook moeten begrijpen wat de transitie inhoudt en hier achter staan. Iedereen heeft een stukje van de puzzel in

a. komende 10 jaar naar verwachting wordt gestart met de aanleg van een

handen. Samen maken we dit tot een succes!

warmtenet, b. een andere collectieve aanpak wordt voorzien (bijvoorbeeld gezamenlijke isolatie), c. all-electric warmtepompen technisch gezien de best mogelijke optie zijn en d. het nog niet duidelijk is wat er komende 10 jaar de best mogelijke optie is. Bij deze laatste optie is isolatie en installatie van een hybride warmtepomp een goede (tussen)oplossing. Heldere communicatie creëert vertrouwen en voorkomt onnodige kosten. Bijvoorbeeld doordat bewoners investeren in een warmtepomp op een plek waar de komende 10 jaar een warmtenet komt, of dat het lokale gasnet in stand gehouden moet worden voor een handvol gebouwen, of dat een wijkgebonden overstap naar een volledig elektrische warmtepomp niet lukt omdat er op het elektriciteitsnet geen ruimte blijkt te zijn om aan te sluiten.

10 | De lokale warmtetransitie

De lokale warmtetransitie | 11

Bijlage Stroomschema TVW techniek en communicatie

Legenda

Gekozen optie

Check vraag

Actie overig

Toelichting

Actie: communicatie & advies

Uitgangspunt: Gemeenten hebben reeds een transitievisie warmte opgesteld. Doel: Het schema ondersteunt gemeenten in hoe er o.b.v. van de TVW actief kan worden gecommuniceerd naar betrokken partijen voor het bieden van handelingsperspectief.

Start

Nee

Is er voor de wijk een voorkeursoptie aangewezen of als ‘zeer waarschijnlijk’ aangewezen in de TVW?

Ja

Volledig elektrische warmtepomp

Warmtenet

Check de volgende randvoorwaarden:

In principe is LT geschikt bij: Woningen gebouwd na 1992. Woningen van na 1945 die voldoende zijn na-geïsoleerd (tot de isolatiestandaard). Zie ook: Toelichting Isolatie en LT-verwarming

Nee

Hybride is in principe bij alle bouwjaren toepasbaar. Het toepassen van isolatie verbetert de prestatie. Binnen een wijk kunnen sommige woningen ook geschikt zijn voor de volledig elektrische warmtepomp. Als dit zo is heeft dat de voorkeur, mits er niet op termijn een warmtenet voorzien is en let hier ook op voldoende netcapaciteit.

Nee

Is de netcapaciteit in de komende jaren toereikend? Ja

Nog meerdere opties mogelijk/ keuze nog niet gemaakt

Check de randvoorwaarden van de opties links of eventueel toch een keuze gemaakt kan worden, of...

Verken keuzetool voor technische oplossingen & startanalyse update. Doorloop proces met beoordelingscriteria. Herijk de TVW (warmteprogramma) en geef duidelijkheid.

Ja

Indien alles ja

Kan naar verwachting in de komende 10 jaar gestart worden met de realisatie van dit warmtenet?

Hybride warmtepomp

Zijn of worden de gebouwen geschikt voor lage temperatuur (LT) afgifte (<55 graden)?

Is de dichtheid van de bebouwing of warmtedichtheid voldoende? Is er voldoende beschikbaarheid en leverings­zekerheid van duurzame warmtebronnen? Is er voldoende ruimte in de ondergrond voor warmte-infrastructuur? In geval van (zeer) lage temperatuur­ bronnen met een (collectieve) warmtepomp: is de netcapaciteit toereikend? Zie ook: Toelichting Verschillende soorten warmtenetten

Duurzaam gas, zoals groen gas en waterstof, zijn sluitstuk verduurzaming GO en geen route die je nu als gemeente kan kiezen. inzet is alleen mogelijk in combinatie met hybride warmtepomp.

Welke voorkeurstechniek is gekozen voor deze wijk?

Check ook de mogelijkheden voor een klein lokaal ZLT/bronnet.

Ja

Nee

Stapsgewijs isoleren & (tijdelijk) hybride

Nee

Let op: indien netverzwaring binnen enkele jaren in beeld is zorg dan dat de isolatie in orde is. Zo niet, schaf (tijdelijk) hybride aan.

Ja

Warmtenet

Volledig elektrische warmtepomp

Hybride warmtepomp

Isoleren en hybride warmtepomp

Communiceer naar bewoners, netbeheerder en overige stakeholders: • Voor deze wijk is een warmtenet de voor­ keursoptie die verder wordt uitgewerkt. Adviseer en ondersteun bij eventueel benodigde isolatiemaatregelen.

Communiceer naar bewoners, netbeheerder en overige stakeholders: • Voor deze wijk is een elektrische warmtepomp-wijk de voorkeursoptie die verder wordt uitgewerkt. Adviseer en ondersteun bij eventueel benodigde isolatiemaatregelen.

Communiceer naar bewoners, netbeheerder en overige stakeholders: • Voor deze wijk is een hybride warmtepomp-wijk de voorkeursoptie die verder wordt uitgewerkt. (Let op: geef hierbij aan waar volledig elektrische warmtepompen mogelijk zijn) Ook hier geldt: isoleren waar mogelijk, met als doel een betere prestatie en uiteindelijk de isolatiestandaard.

Communiceer naar bewoners: • Voor deze wijk is de uiteindelijke techniek nog niet bekend of de realisatie is pas over >10 jaar. Focus op (stapsgewijs) isoleren en een hy­ bride warmtepomp bij vervanging cv-ketel. Zodra eindbeeld waarschijnlijk is, dit ook communiceren.

Organisatorische aanpak en financiering

Communiceer ook over de organisatorische aanpak en financiering, zoals collectieve inkoop, ontzorging, bewonersinitiatieven, doe het zelf, en beschikbare subsidies en financieringsmogelijkheden.

Bijlage Toelichting op het stroomschema ‘TVW techniek en communicatie’ Het stroomschema ‘TVW techniek en communicatie’ is een weergave van het proces dat gemeenten kunnen doorlopen om betrokken partijen goed te informeren over hun plannen uit de transitievisie warmte (TVW). De tekst in het stroomschema dient als aanzet voor de communicatie, en is niet leidend. Het communiceren van de plannen biedt bewoners, gebouweigenaren en andere betrokken partijen duidelijkheid en handelingsperspectief. Het bieden van dit handelingsperspectief gebeurt door een check te doen op de huidige TVW en hierover nadrukkelijk(er) te communiceren. Wordt er in de komende 10 jaar mogelijk een warmtenet aangelegd of is er voldoende netcapaciteit voor de realisatie van een wijk met volledig elektrische warmtepompen? Informeer bewoners, gebouweigenaren en andere betrokken partijen over de meest voor de hand liggende optie. Maak ook duidelijk dat dit nog geen definitieve keuze is en de haalbaarheid van de voorkeurstechniek nader verkend wordt met de betrokken partijen. Dit biedt helderheid. Woningcorporaties kunnen hier vervolgens hun renovatieplannen op afstemmen, netbeheerders geeft het informatie om prioriteiten te stellen bij het versterken van de infrastructuur, bewoners kunnen een betere afweging maken welke verduurzamingsmaatregelen zij zelf kunnen treffen.

Zo houden we de vaart in de verduurzaming van de gebouwde omgeving. Is er voor wijken nog geen keuzes gemaakt? Ook hier geldt dat communiceren naar de betrokken partijen belangrijk is. Voor bewoners en gebouweigenaren kan isoleren en/of (tijdelijk) een hybride warmtepomp aanschaffen dan een goede optie zijn. Hoe loop je het schema door? Het schema begint bij start, met de vraag: Is er voor een specifieke wijk binnen de TVW een voorkeursoptie is aangewezen? Is het antwoord ‘nee’, dan eindig je in de laatste kolom “Nog meerdere opties mogelijk/keuze nog niet gemaakt”, met de genoemde suggesties. Ook hierbij geldt dat communiceren over deze situatie belangrijk is, omdat het betrokkenen duidelijkheid biedt. Voor bewoners en gebouweigenaren kan investeren in isolatie en/of in een (tijdelijke) hybride warmtepomp een goede optie zijn. Is het antwoord ‘ja’, dan ga je verder naar de voorkeurstechniek en loop je de randvoorwaarden na.

14 | De lokale warmtetransitie

Toelichting keuze techniek Er zijn drie voorkeurstechnieken mogelijk (warmtenet, volledig elektrische en hybride warmtepomp). De technieken hebben enkele randvoorwaarden die gemeenten (ambtenaren) langsgaan als check. Warmtenetten: indien aan alle checks wordt voldaan, volgt de vraag of je binnen de komende 10 jaar verwacht dat het warmtenet wordt aangelegd. Het antwoord op deze vraag is bepalend voor de manier waarop de gemeente kan communiceren naar betrokken partijen. Randvoorwaarde Is er binnen 10 jaar een warmtenet? Communiceer dan over de mogelijke komst van het warmtenet en adviseer en ondersteun bij eventueel benodigde isolatiemaatregelen. Is er geen warmtenet binnen 10 jaar? Communiceer dit en informeer bewoners en gebouweigenaren over de duurzame stappen die zij kunnen zetten, zoals isolatie en de (tijdelijke) aanschaf van een hybride warmtepomp. Elektrische warmtepompen: hiervoor geldt dat een woning na 1992 gebouwd moet zijn, of dat een oudere woning voldoende na-geïsoleerd is (tot isolatiestandaard). De woning is dan qua isolatie geschikt voor een volledig elektrische warmtepomp. De vervolgvraag over de netcapaciteit, is bepalend voor wanneer je betrokkenen laat investeren in deze techniek. Randvoorwaarde In veel gebieden loopt het laagspanningsnet tegen de maximale capaciteit aan, daarom volgt de vraag of de netcapaciteit toereikend is.

Als het antwoord ‘ja’ is, moet duidelijk gecommuniceerd worden over de mogelijkheid tot volledig elektrische warmtepompen. Is het antwoord ‘nee’, dan is isoleren een goede optie. De keuze voor een (tijdelijke) hybride warmtepomp is afhankelijk van de termijn die de netbeheerder nodig heeft om het net te verzwaren. Geeft de netbeheerder aan dat netverzwaring binnen drie jaar mogelijk is? Communiceer dan dat betrokkenen het beste kunnen wachten, hun isolatie op orde kunnen brengen en dat ze over enkele jaren kunnen investeren in een volledig elektrische warmtepomp in plaats van een hybride warmtepomp. Hybride warmtepompen: deze optie is geschikt in bijna alle situaties waarbij de bouwjaren/ isolatieniveau niet voldoen aan die van de volledig elektrische warmtepomp, en waar geen warmtenet wordt aangelegd. In sommige gevallen is de hybride warmtepomp het eindbeeld in combinatie met duurzaam gas, zoals groen gas of waterstof. Belangrijk om hierbij te vermelden, is dat duurzaam gas zeer beperkt beschikbaar is.

De lokale warmtetransitie | 15

Vragen? Mail naar nplw.helpdesk@rvo.nl