CConstaterende datMoerdijk
Koppel je AI →
Document · PDF

Bijlage 5 - TAM-omgevingsplan Kleine Kernen 'Langeweg, Noordhoek en Klundert'

Commissievergadering 27 augustus 2026, gemeente MoerdijkBij agendapunt: Vaststelling wijziging TAM-omgevingsplan Kleine Kernen 'Langeweg, Noordhoek en Klundert'263.179 woorden

Open het PDF bij de gemeente ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen · deel 16 van 30

De schoorsteen van de Zuivelfabriek de Volharding op het gehucht Noordschans werd door de Duitschers in den namiddag van 3 november 1944 eveneens door middel van springstof opgeblazen, tengevolge waarvan het bij die fabriek behoorende kantoor en laboratorium werd vernield. Hoedelmans, De bevrijding van West-Brabant, 64 Het Sprengkommando blaast op 4 november de drie kerktorens op. Analyse De bovengenoemde locaties liggen allemaal ruim buiten het onderzoeksgebied. Er wordt niet verwacht dat er bij deze gebeurtenissen OO in het onderzoeksgebied terecht zijn gekomen. Derhalve worden deze niet verder geanalyseerd en wordt hier geen verdacht gebied aan toegekend. 3.3 Raketbeschieting Klundert, 3 november 1944 Op 3 november 1944 werd Klundert door Typhoons met raketten beschoten. Hieronder wordt de informatie met betrekking tot deze gebeurtenis per bron vermeld:

Ref: Fout! Verwijzingsbron niet gevonden. Pagina 14 van 50 Bron Inhoud TNA AIR37: 716 7 Typhoons 266/146 0856 1452 56 R/P on troops massed for counter attack S of Klundert, D784455 NMS NRO. TNA AIR27: 1559/46 [No 266 Sq] 7 A/C 1305 1340 Counter attack by guns developing at Klundert D7845 56 R/P fired, and straffing on road from 784455 to 780449. No movement seen. NRO Layer of cloud at 2,500. Visibility very poor. Analyse Volgens de informatie van 2TAF werden de raketten afgevuurd op troepen ten zuiden van Klundert, maar het genoemde coördinaat bevindt zich midden in de stad (zie hieronder). Ook de squadron logboeken noemen de stad zelf als doelwit. Figuur 3.2: locatie van coördinaat D784455 op een historische kaart van rond 1940 (bron: Kadaster). In totaal zijn bij deze aanval 56 raketten afgevuurd. Het is niet duidelijk of het doel nu in de kom van Klundert lag, of ten zuiden van Klundert. In beide gevallen ligt het buiten het onderzoeksgebied. In 1985 zijn 2 gevechtskoppen van 3” raketten aangetroffen bij de Stoofdijk ten zuidwesten van Klundert. 2 Dit komt overeen met de beschrijving van raketbeschietingen op troepen ten zuiden van Klundert. Het is dus goed mogelijk dat deze gevechtskoppen afkomstig zijn van de raketbeschieting van 3 november. De exacte locatie van de gevonden gevechtskoppen wordt echter niet vermeld.

In 1995 is een 60lbs gevechtskop van een 3” raket gevonden aan de Nieuwendijk ten oosten van Klundert. 3 Ook hiervan is de exacte locatie niet bekend, en hier kunnen dus ook geen conclusies aan worden verbonden. Beide locaties liggen echter ruim buiten het onderzoeksgebied, zoals op onderstaande kaart te zien is. 2 MORA 19851534. 3 MORA 19951561.

Ref: Fout! Verwijzingsbron niet gevonden. Pagina 15 van 50 Figuur 3.3: de Stoofdijk en Nieuwendijk op een historische kaart van 1940 (bron: Kadaster). Alle mogelijke doelwitlocaties, en de plaatsen waar gevechtskoppen zijn aangetroffen, liggen ruim buiten het onderzoeksgebied. Bijgevolg wordt ervan uit gegaan dat de raketbeschietingen buiten het onderzoeksgebied plaatsvonden. Derhalve wordt deze gebeurte nis niet verder geanalyseerd en wordt hier geen verdacht gebied aan toegekend. 3.4 Bombardementen Klundert, 3-5 november 1944 Voorafgaand aan de bevrijding vonden diverse luchtaanvallen plaats op Klundert. Hieronder wordt de informatie met betrekking tot deze gebeurtenis per bron vermeld: Bron Inhoud 3-11-1944 Zwanenburg, En nooit was het stil II, 435 2nd Tactical Air Force (…) Buiten de bovengenoemde aanvallen van jabo's op Walcheren en in de Maasdelta, werd die dag door jabo's ook een aanval uitgevoerd op het dorp Klundert. Het waren de squadrons van 84 Group, waaronder no 33 Squadron met Spitfires die hier opereerden. Doorn, Operatie Rebound, 45 Met name op vrijdag 3 november voerde de 84e Fighter Group vele missies uit over de gehele lengte van het front van het Ie Korps. Een buitengewoon vervelende bijkomstigheid was dat ook de burgerbevolking, met name in Dinteloord en Klundert, erg zwaar van d eze luchtaanvallen te lijden zou krijgen.

Hoedelmans, De bevrijding van West-Brabant, 64 Op de middag van 3 november vindt er een bombardement plaats. Enkele kelders krijgen voltreffers en er vallen ongeveer vijftig doden. De mensen zijn bang om in hun kelders te blijven en slaan op de vlucht, de velden in. Bewoners van omliggende dorpjes kome n juist naar Klundert om daar te schuilen. Doorn, Operatie Rebound, 45 Omdat de Polar Bears niet in de gelegenheid waren verder op te trekken vanaf het kleine bruggehoofd bij Barlaque, vroegen zij om luchtsteun. In Klundert lag het steunpunt van waaruit de Duitse defensie werd geleid en stond de nodige artillerie opgesteld. T evens waren in de omgeving van Klundert en Moerdijk de nodige FLAK -batterijen geconcentreerd. Op vrijdag 3 november om 11.10 uur stegen twaalf Spitfires van het 127e Squadaron Royal Air Force van de 132e Noorse Wing van hun basis op. Commandant Berg van de Noorse Wing leidde de aanval van dit squadron. Elke jager was uitegrust met een zogenaamde 500 pound bom. Gevolgd door de andere toestellen dook commandant Berg als eerste op de doelen en wierp hij zijn bom af. Tegen het middaguur kwamen in totaal acht bo mmen in Klundert terecht. Vier andere bommen misten hun doel. Hierbij vielen de nodige slachtoffers onder de burgerbevolking in deze gemeente.

Bron | Inhoud De tweede luchtaanval op Klundert was die van het 66e Squadron Royal Air Force, eveneens een onderdeel van de 132e Noorse Wing. De Spitfires stegen vrijdagmiddag om 13.15 uur van hun basis Doorn, Operatie Rebound, | op. Zij kregen eveneens het bevel Duitse posities in en om Klundert aan te vallen. De twaalf Spitfires 45-46 | kregen van de Duitse luchtafweer echter nog meer tegenstand te verduren. Vier toestellen werden geraakt (...) Ondanks de hevige Duitse luchtafweer konden de overgebleven acht Spitfires hun bom boven Klundert afwerpen. Nadat het 127e Squadron afgetankt en opnieuw bewapend was, steeg het wederom op voor een Doorn, Operatie Rebound, 46 | aanvalsmissie boven Klundert. Opnieuw wierpen de toestellen bommen af boven het inmiddels in brand staande stadje. Andere bommen troffen diverse doelen in de omliggende polder; vier in het buurtschap Oude Stoof waar zich een mitrailleurstelling bevond. Inmiddels werd Klundert nog een vierde keer aangevallen. Een deel van het 66e Squadron vertoonde Doorn, Operatie Rebound, 46 | zich eveneens voor de tweede maal in het luchtruim boven Klundert. Twee secties van ieder drie Spitfires lieten wederom bommen boven de zwaar getroffen plaats vallen. NARA RG407: box 11946 | The weather being promising Atks by air on KLUNDERT (7845) and ZEVENBERGEN were arranged 12 Spitfires 341/145 1245 1710 11x 500 on Klundert village.

10 hits 23 Spitfires 66/132, 332/132 1245 1710 20x 500 on Klundert village. 13 hits. Strafed MET (7-0- | 1) 1 TNA AIR37: 716 | A/C Cat E, pilot safe. 2/Lt Sunde (332) NYR due flak 12 Spitfires 127/132 12x 500 on Klundert, 1 hit on defensive positions, 6 on village. MET (1-0- | 3). F/O Lloyd NYR due flak. [no 341 sq] 13.05 14.30. The squadron of 12 aircraft took off at 13.05 hours led by Capt Andrieux IFC to attack three gun positions near Willemstad. The squadron was diverted from the original target TNA AIR27: 1738/42 | and instead bombed the village of Klundert. 10 bombs fell in the village, which was in flames from a previous attack. One aircraft was damaged by flak (cat AC) and was escorted home by another aircraft which did not bomb. 11x 500 lb bombs were dropped. The squadron landed at base at 14.30 hours. TNA AIR27: 600/22 | [no 66 sq]12 A/C Bombing 1315 1415 armed Recce with bombs Klondert. [no 66 sq] Mission D744/PPH 1 - an armed recce with bombs in the Klondert area. As it had been reported that Huns had been sighted in some strength in the town of Klondert, the Squadron was ordered into the area, and were airborne at 1315 hrs. Intense accurate flak was encountered from TNA AIR27: 600/21 | the whole target area and 4 aircraft were hit, two of which succeeded in making base successfully although F/Lt DeVere was slightly injured when his windscreen was hit by flak.

(...) 8 bombs fell within the town of Klondert and a nearby hamlet which was afterwards well strafed resulting in 6 Met being destroyed. The squadron landed back at base 1415 hrs. [No 66 sq] The last show - Mission D749/NJR5 - was a patrol of Klondert. The squadron was detailed to patrol this area and to bomb and strafe Hun positions and movements. Sections of 2 aircraft were TNA AIR27: 600/21 | to take off at some 15 minutes intervals but after 3 sections had taken off orders were received to suspend operations for the day. Two sections bombed defence positions at Klondert and Geert- Ruidenberg -Ruidenberg. TNA AIR27: 929/62 | [no 127 sq] 1115 1225 Bombing and strafing Klundert. [No 127 Sq] 12 ac led by W/Cdr Ber (132 Wing) took off at 1110 hours to attack interdiction targets at DD735/1B. Primary target not located squadron was then vectored to Klondert where TNA AIR27: 929/61 | considerable success was achieved. 8 x 500 lb bombs were dropped in the town the remaining 4 falling outside the target area. Town well and truly strafed after bombing run. 2 MET destroyed in the town. Battery west of Klondert and town full of Hun. Moderate accurate light flak from target area. All aircraft landed at base at 1210 hours. [no 127 sq] 12 ac again led by W/Cdr Berg (132 Wing) took off at 1405 to bomb and strafe enemy MET in the Klondert area.

Targets were numerous the following hits being observed - | 4 on defence TNA AIR27: 929/61 | positions at D782454 fires afterwards seen - | 4 on defence positions at D.Oudestoof, a further two on defence position at D772455 1 severely damaging a bridge over the canal at D793455 - | leaving 1 not accounted for. Targets well strafed after bombing. 1 MET flamer and 3 MET damaged at D759464. [no 349 sq] D732 search for active guns between Hollandsch Diep - Oude Maas TNA AIR27: 1744/28 | Red section - | 2 hits on trenches and house at D734450. 1 bomb on V2? At D782514. 1 MET flamer, 1 damaged, 1 tank flamer, 4 HDV damaged. Ref: Fout! Verwijzingsbron niet gevonden. | Pagina 16 van 50 Bron | Inhoud [no 349 sq] (...) A strong point at D.784450 was bombed and straffed. The CO with F/Sgt Branders H went off first but found the cloud base too low for dive bombing so they were directed to attack any TNA AIR27: 1744/27 | suitable target at the southern end of Klundert .They bombed trenches and the CO saw a tank, fired and hit it and counted it as a 'flamer'. Four HDVs were also attacked and seriously damaged with the horses running away or left killed. P/O Moureau got 1 Met flamer and 1 Met damaged. F/O Siraut and F/Sgt Branders H Scored 2 Met flamers and 1 Met probable.

4-11-1944 Doorn, Operatie Rebound, 51 | Gedurende deze zaterdag voerde de 132e Noorse Wing Royal Air Force opnieuw vele luchtaanvallen, waaronder weer enkele in de omgeving van Klundert. Hoegh, Timberwof Tracks , | Throughout the day Spitfires of the Royal Air Force mad numerous attacks on Zevenbergen, Klundert, 158 | Zandberg and other German strongpoints, assisting greatly in the neutralizing and destruction of these fortresses NARA RG407: box 11946 | Air support: effective attacks were made on ZEVENBERGEN (838428), a Sugar Factory at (838435), KLUNDERT (7845), ZANDBERG (818452), and MG positions Observers spotting many targets as enemy is being driven back. Red smoke placed on Zevenbergen, NARA RG407: box 11946 | Zundert [sic, Klundert] and Sugar Factory (N840434) and Zandberg for bombardment by the Royal Air Force TNA AIR27: 642/32 | [no 74 sq] [11 Spit] attacking 25 machine guns & roads east of Klundert. [no 74 sq] D771/SQP6. Target for the last, but very successful, sortie of the day were 25 M/G's along TNA AIR27: 642/31 | the road East of Klundert. F/Lt D.E. Liewellyn led the squadron, and 2 direct hits were scored on the road, one on the bridge and 5 hits on houses along the road. 3 houses were set on fire and a large explosion was seen in another house, probably an ammunition dump.

TNA AIR27: 1744/27 | [no 349 sq] F/L Siroux led the first job at 09.50 bombing and straffing infantry positions in the Klundert area, also to the south and east of the village of Dinteloord. The results could not be seen. 5-11-1944 Zwanenburg, En nooit was | 2nd Tactical Air Force (…) Noot. Behalve de aanvallen op de bruggen bij Roermond en Venlo werden het stilII, 437 | nog twee aanvallen met bommen door jabo's met name genoemd, één op Dinteloord, en nog één aanval op Klundert. TNA AIR37: 716 | 10 Spitfires 74/145 0840-1225 10x 500 on Kundert; 2 hits on buildings, 1 set on fire. [no 74 sq] 10 a/c led by F/Lt DC Usher, DFC, DFM, were despatched to bomb and strafe a section of the road 7 miles NW of Breda. White smoke was to indicate the 'Winkel' (code word for boundary TNA AIR27: 642/31 | line of straffing) axis, but as the smoke was well to the north of the given pin- | point, F/Lt Usher informed Longbow, and decided to bomb the alternative target. 10x 500 lb GP bombs, 11 secs delay were dropped from 4,000 - 1000 ft on the village of Klundert, and the target was also straffed. Analyse De uitwerking van boordwapenbeschietingen (‘straffing’) zijn niet op luchtfoto’s waarneembaar een daarom niet af te bakenen. Derhalve wordt hier geen verdacht gebied voor vastgesteld.

Op de Blauwehoefseweg 28 zijn onder meer 21 20mm granaten gevonden,4 en aan ’t Hooft is nog een 2cm granaat gevonden5 (zie paragraaf 3.8) Deze zijn mogelijk afkomstig van boordwapenbeschietingen, maar dit is niet met zekerheid te zeggen. De informatie van Doorn over het aantal ingezette squadrons en afgeworpen bommen lijkt onvolledig te zijn. Ook de informatie van de 2TAF lijkt niet altijd overeen te komen met die van de squadrons. Op 3 november zijn tenminste 43 500-ponders en op 5 november | tien 500-ponders op Klundert afgeworpen. Het aantal en type bommen dat op 4 november 1944 is afgeworpen is onbekend, maar er worden acht | hits geregistreerd. In totaal zijn er in drie dagen dus meer dan 60 bommen afgeworpen op Klundert. Op de luchtfoto’s van 31 december 1944 zijn in en om Klundert ten minste 49 bomkraters te zien: 4 MORA’s 19792965 en 19833166. 5 MORA 20211304. Ref: Fout! Verwijzingsbron niet gevonden. | Pagina 17 van 50 Ref: Fout! Verwijzingsbron niet gevonden. Pagina 18 van 50 Figuur 3.4: de bomkraters (rood omcirkeld) op de luchtfoto’s van 31 december (bron: LBDB 7/3738: 3114 en 4117). Vermoedelijk zijn diverse kraters verhuld door water of bebouwing, of niet zichtbaar vanwege de kwaliteit van de luchtfoto. Zowel het aantal afgeworpen bommen als het aantal gedetoneerde bommen is dus niet bekend.

Voor zover bekend zijn er tussen 3 en 5 november 1944 alleen 500-ponders door Spitfires afgeworpen op Klundert. Een Spitfire kan één 500-ponder dragen, dus elk toestel had één bom bij zich. In deze gevallen kan voor de afbakening geen gebruik kan worden ge maakt van de methoden voor de afbakening van meervoudige afworpen door jachtbommenwerpers uit het CS-VROO-02. Desalniettemin lijkt het onderzoeksgebied in een kraterpatroon te liggen dat van noord naar zuid of van noordwest naar zuidoost lijkt te lopen. Aangezien de vliegtuigen naar alle waarschijnlijkheid in formatie vlogen en ook hun afworpen vaak achter elkaar aan deden vormen de waargenomen kraters wel een indicatie voor de mogelijke aanwezigheid van blindgangers in de buurt. Derhalve is een arbitraire buffer van 100 meter rond elke krater geprojecteerd. Dit resulteert in de volgende afbakening:

Ref: Fout! Verwijzingsbron niet gevonden. Pagina 19 van 50 Figuur 3.5: de afbakening van 100 meter rond elke krater op de luchtfoto van 31 december 1944 (bron: LBDB 7/3738: 3114 en 4117). Het verdachte gebeid is ook weergegeven op de bodembelastingkaart in bijlage 3. Binnen het verdachte gebied kunnen de volgende ontplofbare oorlogsresten worden verwacht: Soort OO Subsoort (kaliber) Verschijningsvorm Mogelijke aantallen Verticale afbakening Afwerpmunitie Geallieerd Brisant (500 lbs) Ontsteker niet trillingsgevoelig Afgeworpen Onbekend N.N.T.B.* * Het vaststellen van de verticale afbakening van afwerpmunitie maakt geen deel uit van dit onderzoek (zie 2.5.2.2.) . Gezien het tactische doelwit en het feit dat Klundert in de opmarsroute van geallieerde troepen lag, is het gebruik van lange vertragingsontstekers vrijwel uitgesloten. Derhalve wordt ervan uitgegaan dat de afwerpmunitie niet is uitgerust met een trillingsgevoelige ontsteker.

In onderstaande tabel worden de uitgangspunten uit de Nadere bepalingen (CS- VROO-02) beschreven voor bombardementen door jachtbommenwerpers: Uitgangspunt CS-VROO-02 Analyse Hoe nauwkeurig zijn de locaties waar de vliegtuigbommen zijn ingeslagen per inslag geografisch vast te leggen? Zeer nauwkeurig Welk type toestel voerde de aanval uit en hoeveel toestellen betrof het? Meerdere squadrons van Spitfires Op welke datum werd de aanval uitgevoerd volgens de gegevens van de betreffende luchtmacht en kan op basis van lokale bronnen en/of luchtfoto’s bevestigd worden dat de melding van de luchtmacht en de lokale melding overeenkomen? 3 tot 5 november 1944 Wat was de bommenlading per toestel? 1x 500 lbs Op welke wijze is het bombardement uitgevoerd (bijvoorbeeld of de bommen in één of meerdere aanvallen zijn afgeworpen en de wijze van afwerpen)? Vermoedelijk in één aanval in een duikvlucht Hoeveel inslagen zijn plaatselijk gemeld en/of op luchtfoto’s zichtbaar? Op de luchtfoto’s zijn ten minste 49 inslagen zichtbaar

Ref: Fout! Verwijzingsbron niet gevonden. Pagina 20 van 50 Uitgangspunt CS-VROO-02 Analyse Hoeveel bommen zijn gedetoneerd en hoeveel blindgangers zijn gemeld? Gezien de inslagen zijn er ten minste 49 bommen gedetoneerd. Er zijn geen blindgangers gemeld Is er actief gezocht naar blindgangers, zijn er blindgangers geruimd en hoeveel kunnen er nog maximaal aanwezig zijn? Voor zover bekend is er niet actief gezocht naar blindgangers. Het is onbekend hoeveel blindgangers nog aanwezig zijn Kan per toestel tenminste één inslaglocatie van de afgeworpen bommenlading van het toestel bepaald worden, en zo niet, is daar een verklaring voor? Nee, alle toestellen hadden dezelfde bommenlading Wat was de afwerphoogte en de vliegsnelheid? Onbekend 3.5 Bevrijding Klundert Na hevige artilleriebeschietingen en bombardementen werd Klundert bevrijd. Hieronder wordt de informatie met betrekking tot deze gebeurtenis per bron vermeld: Bron Inhoud Hoedelmans, De bevrijding van West-Brabant, 64 Het volgende doel is Klundert. Op 29 oktober vindt de eerste beschieting plaats, hierbij vallen enkele gewonden. De volgende dagen nemen de luchtaanvallen toe. De terugtrekkende Duitse troepen zijn een ideaal doel voor geallieerde jachtvliegtuigen.

2-11-1944 Klundert 0476: 8797 Op 2 november 1944 vingen de oorlogshandelingen meer actief tusschen de Duitschers en de uit het zuiden oprukkende geallieerden op het grondgebied van Klundert aan. Deze oorlogshandelingen duurden onafgebroken voort, totdat de gemeente Klundert, met uitzonderin g van de gehuchten Roodevaart en Moerdijk (Klundert's deel) in den namiddag van zondag 5 november 1944 door de geallieerden werd bevrijd. 3-11-1944 Doorn, Operatie Rebound, 45 3-11-1944 In verband met de niet al te beste voortgang van de operaties zag divisiecommandant Barker zich genoodzaakt zijn orders te wijzigen. Op vrijdag 3 november om 14.00 uur hield hij in zijn hoofdkwartier in Roosendaal een conferentie. Hij drong aan op een opmars met 'the utmost vigour'. Het gewijzigde divisiebe vel voorzag in de aflossing van het 2e Essex Regiment door het 3e Bataljon van de 56e Infanterie Brigade, de 2e South Wales Borderes. Deze laatste kreeg het bevel in de richting van de Kade in Fijnaart op te Rukken en door te stoten in de richting van Klun dert, zodat het buurtschap Oude Stoof, halverwege Fijnaart en Klundert, nog voor het vallen van de avond in Geallieerde handen zou vallen. Twee bataljons van de 146e Infanterie Brigade zouden door de 56e Infanterie Brigade heen trekken om respectievelijk Fijnaart en Klundert in te nemen.

Doorn, Operatie Rebound, 53 Op bevel van generaal Barker zou de 146e Infanterie Brigade met een bataljon langs de Kadedijk naar Fijnaart en Nieuwe Molen oprukken. Een tweede bataljon kreeg de taak door de linies van de South Wales Borderers aan de Kade in Fijnaart heen te trekken om Oude Stoof en Klundert te bereiken. 4-11-1944 TNA WO171: 664 [146 Bde] After dark B Coy 1/4 KOYLI occupied OUDESTOOF 7744 without opposition, and patrolled towards KLUNDERT. 16 PW were taken in area 779449. (…) Air: KLUNDERT attacked by Spitfires today Klep, De bevrijding van Nederland, 220 De Amerikanen vormen een stevig bruggenhoofd over de Mark bij Standdaarbuiten. Daarna ging de opmars bijzonder snel. De 104th Division nam op 4 november Klundert en een dag later Zevenbergen. De eerste gevechtspatrouille had inmiddels het Hollands Diep bereikt. Klundert en Zevenbergen werden door de combinatie van geallieerde lucht - en artilleriebombardementen en Duitse vernielingen, onder meer met fosforgranaten, grotendeels verwoest. Bron | Inhoud 4-11-1944 Het 1e Bataljon van de Mountaineers, dat even ten zuiden van Klundert in positie lag, kreeg vanuit de Doorn, Operatie Rebound, 51 | richting van de Zandbergsepolder een tegenaanval te verwerken. (…) Pas tegen de avond waren alle Duitsers uit de omgeving van Klundert verdreven.

Dit werd met name bereikt door intensieve artilleriesteun en wederom uitgebreide luchtsteun. (…) Nu de commandant was gesneuveld, kwam van enige oprukken van de eenheid niets meer terecht. Men trok zich achter de C-compagnie terug. Opnieuw werd een beroep gedaan op de artillerie, die vervolgens overging tot het nog zwaarder beschieten van Oude Stoof en omgeving. Ook Doorn, Operatie Rebound, 54 | Klundert kreeg de volle laag, omdat men deze gemeente nog altijd beschouwde als het centrum van waaruit de Duitse verdediging werd geleid. Duizenden en nog eens duizenden granaten werden door de artillerie afgeschoten. Tevens werd via het divisiehoofdkwartier met klem verzocht Oude Stoof en Klundert nogmaals vanuit de lucht aan te vallen. Ondanks de granatenregen slaagden de Duitsers er in tegenvuur uit te brengen. De gehele dag werden de Britten op de Boerendijk door de overgebleven artillerie van de 346e Infanterie Divisie, er waren nog zo'n 28 vuurmonden beschikbaar, en een drietal Sturmgeschütze, beschoten. Het geschut nam Doorn, Operatie Rebound, 55 | tevens de in de Manciapolder oprukkende Amerikanen onder vuur. Godfrey Barker-Harland, plaatsvervangend compagniescommandant van de Koyli's kon, plat liggend op zijn buik, met eigen ogen zien hoe Timberwolves in het open terrein werden neergeschoten.

Evenals de Koyli's hadden de Amerikanen grote moeilijkheden om bij daglicht op te rukken. Op zaterdagmiddag 4 november waren Oude Stoof en Klundert nog altijd in Duitse handen. Door de aanhoudende luchtaanvallen en artilleriebeschietingen werd de toestand in Klundert langzamerhand Doorn, Operatie Rebound, 60 | onhoudbaar. Op verschillende plaatsen was brand uitgebroken. Deze konden niet meer worden geblust, wegens gebrek aan blusmiddelen. De Klundertse 'brandweer' beschikte nog slechts over een van de timmerfabriek geleende kleine motorpomp. Verder bleef het onophoudelijk granaten regenen. 4-11-1944 De hele nacht wordt Klundert door zware artillerie en later door jachtvliegtuigen onder vuur Hoedelmans, De bevrijding | genomen. De toestand is bijzonder hachelijk. Duitse soldaten zoeken wanhopig onderdak bij burgers van West-Brabant, 64 | in de schuilkelders. Er breekt brand uit. Grote rookkolommen stijgen op uit de Hoofdstraat. De gevelde torenspits staat in brand en door de stormachtige wind slaan de vlammen over naar de kerk. Het vuur grijpt om zich heen en ook op andere plaatsen ontstaan er branden. Het is, door gebrek aan water en materiaal, onbegonnen werk de branden te blussen. EHBO-ers gaan naar de geallieerde linies en komen terug met het bericht dat Klundert voor half twee Hoedelmans, De bevrijding | geëvacueerd moet zijn.

Op dat tijdstip zal er een bombardement uitgevoerd worden. De bevolking van West-Brabant, 64 | -65 vlucht naar Fijnaart. De Duitsers geven zich over. De branden worden in een mum van tijd door de Britten geblust. Hoedelmans, De bevrijding | Ondertussen had de 146e Brigade twee bataljons overgezet, het 1e van de Koylies dat aanviel in de van West-Brabant, 49 | noordwestelijke richting in de richting van Klundert, en later dat van de Hallams. Deze nam de aanval over en bevrijdde op 4 november Klundert. Hoegh, Timberwolf Tracks , | On the left the advancing 413th Infantry, with two battalions abreast, the 1st and 3d, had Klundert 158 | contained by 2000. Heavy resistance was encountered and repusled by the 3d Battalion, which was being harassed throughout most of the day by self-propelled guns and tanks NARA RG407: box 11946 | The plans for 5 Nov were for the 413th Inf to contain KLUNDERT and the 415th ZEVENBERGEN, with one Bn of each Regt in Div Res. 5-11-1944 On the night 4-5 Nov the Div continued to gain ground in the night operations which throughout the campaign proved so successful, and during the day advanced further. Enemy activity consisted mainly of harrassing fire from MGs and a Tk assault from the vicinity of (876476) at 1200 which was quickly NARA RG407: box 11946 | repulsed.

SP guns were in evidence through the day, but were quickly brought under Arty fire in all cases. Mines were sown in the vicinity of (830450) to (840460) but were by- | passed by our Trs. ZEVENBERGEN was completely occupied, and the Div Z was practically cleared N to the HOLLANDSCH DIEP (MAAS RIVER) which was reached by patrols at 1615 Ref: Fout! Verwijzingsbron niet gevonden. | Pagina 21 van 50 Bron | Inhoud [146 Bde] 1330 1/4 KOYLI entered KLUNDERT unopposed. No enemy found other than two wounded. Brs at 787456, 785454, 788453 reported intact 1/4 KOYLI 780466 and reported br at this pt blown. Patrol proceeded to NORDSCHANS 7847 and TNA WO171: 664 | encountered enemy at 782474. Target engaged by arty. Another patrol reported rd KLUNDERT - 775458 impassable to vehs owing to bomb craters. Civilian sources reported motor vessels at 769473, 764474, 758475, 792477 and 792478 waiting to move out on high tide at 1930 hrs. All targets engaged by arty [1/4 KOYLI] 0820 A Coy moved on to KLUNDERT 7845. Patrol sent to KLUNDERT and fired on as they TNA WO171: 1324 | returned. Plan made to deal with this town. 1430 A Coy advanced and found enemy had withdrawn. C Coy passed through up to NOORD SCHAANS. During afternoon Bn cleaned and mopped up the area Canadiana T-2438 | [49 Div] 146 Bde KOYLI B coy leading pl est in buildings 779449 patrolling to Klundert 7845.

KLUNDERT thought held by about one coy enemy. Some cas suffered from booby traps. [49 Div] KOYLI occupied KLUNDERT 7845 1300 hrs unopposed. Brs 787456 785454 788453 intact. Canadiana T-2438 | Patrol to 780466 reported br blown. Patrol to NOORDSCHANS 7847 encountered enemy 782474. Engaged by arty. De NH kerk, waarvan den toren na het opblazen nog ongeveer 1 dag zeer sterk naar het zuiden Klundert 0476: 8797 | overhellend is blijven hangen, is op zondag 5 november 1944 verder nog geheel door brand verwoest (inslaan van fosforgranaten). De groote verwoestingen te Klundert vinden hoofdzakelijk haar oorzaak in het feit, dat in den voormiddag van zondag 5 november 1944 door de Duitschers een groote partij fosforgranaten door middel van in of nabij de bebouwde kom op den grond staand geschut op laatstgenoemd deel der Klundert 0476: 8797 | gemeente werd afgeschoten. Deze granaten waren van zoodanig kaliber, dat zij door het dak van een normaal huis heendrongen en dan brand stichtten. Voorts werden dienzelfden voormiddag door Duitsche militairen vanaf den openbaren weg, brandbare stoffen door vernielde ramen en duren naar binnen in de wonigen geworpen. Als gevolg hiervan ontstonden ook vele branden. De A-compagnie van de KOYLI, onder bevel van majoor Andrew Rutherford, kreeg de opdracht het stadje Klundert in te nemen.

Op zondagmorgen 5 november om circa 8.30 uur passeerde deze compagnie de Galgenhoeve, waar een Duitse bataljonsarts en enkele gewonden | gevangen genomen werden. Bij de boerderij werd halt gehouden om te overleggen op welke wijze men Klundert kon Doorn, Operatie Rebound, 60 | veroveren. Kort na de middag ontdekte een patrouille van de A- | compagnie dat de Duitsers zich inmiddels ook uit deze plaats hadden teruggetrokken. | Vervolgens trok de volledige compagnie omstreeks 14.30 uur het volledig verwoeste centrum van Klundert binnen. Direct daarna volgde de hele KOYLI. De koyli's begonnen meteen voorbereidingen te treffen voor de evacuatie van de vele gewonden. Eenheden van de genie gingen over tot het dichten van diverse kraters en het opruimen van mijnen. 49 Inf Div pushed on during day against little enemy opposition and reached Klundert 7845 (found TNA WO171: 260 | burning) and have elements to Noord Schans 7847. Tonnekreek 7547 clear and elements reached 716465. Op 3 november was de Duitse linie langs de Mark doorbroken. De vijand trok langzaam terug in de richting van Moerdijk. Maar daarbij leverde hij felle achterhoedegevechten, ieder huis en ieder gebouw werd verdedigd. De Amerikanen moesten de gebouwen opblazen en daarna de ruïnes Bollen, Canadezen in actie, | bestormen met een bajonetaanval.

Op 4 november begonnen de Regimenten 413 en 415 aan de 41 | opmars naar Klundert en Zevenbergen, terwijl het 414e intussen koers zette naar het Hollands Diep. Hoewel de Duitsers een tegenaanval opzetten, werd Zevenbergen vóór de avond veroverd, terwijl Klundert om 2000 uur bevrijd werd. De Amerikanen trokken 's nachts verder en de volgende middag stond de eerste patrouille aan het Hollands Diep. Ref: Fout! Verwijzingsbron niet gevonden. | Pagina 22 van 50 Ref: Fout! Verwijzingsbron niet gevonden. Pagina 23 van 50 Figuur 3.6: uitsnede uit het voorplan van de 49 e Divisie van 2 november 1944, doorzichtig geprojecteerd op een historische kaart van rond 1940 (bron: TNA WO171: 503 en Kadaster). Analyse De bevrijding van Klundert ging gepaard met grootschalige artilleriebeschietingen. Op onderstaande luchtfoto van 4 november 1944 zijn diverse kraters te zien in de omgeving van het onderzoeksgebied . Direct ten noordwesten van het onderzoeksgebied verhult een wolk het landschap, zodat eventuele kraters daar niet zichtbaar zijn.

Ref: Fout! Verwijzingsbron niet gevonden. Pagina 24 van 50 Figuur 3.7: het onderzoeksgebied op de luchtfoto van 4 november 1944 (bron: NCAP 4/1224: 3015). Omdat Klundert pas op 5 november is bevrijd wordt verwacht dat er na het maken van bovenstaande luchtfoto van 4 november nog kraters bij zijn gekomen. Bovendien is het goed mogelijk dat de Duitsers Klundert zijn gaan beschieten zodra de geallieerden het hadden ingenomen (zie ook de volgende paragraaf). De Blauwe Hoefweg ten noorden van het onderzoeksgebied is een van de logische wegen waarover de Duitsers zich konden terugtrekken, en waar de geallieerden hun opmars naar het Hollands Diep zouden hebben voort gezet. Dit maakt deze weg dus een goed doelwit voor zowel geallieerde als Duitse artillerie. De eerstvolgende beschikbare luchtfoto, van 31 december 1944, is echter van slechte kwaliteit, en kraters zijn hier niet goed op te zien:

Ref: Fout! Verwijzingsbron niet gevonden. Pagina 25 van 50 Figuur 3.8: het onderzoeksgebied op de luchtfoto van 31 december 1944 (bron: LBDB 7/3738: 4117). Vermoedelijk is de luchtfoto overbelicht vanwege de reflectie van de zon in het water , dat ook in de velden staat. De concentratie aan kraters die linksboven in de luchtfoto van 4 november te zien is (zie figuur 3.7), is terug te herkennen als een aantal witte puntjes. Vermoedelijk is dit het reflecterende water dat in de kraters staat. Derhalve wordt aangenomen dat de andere witte punten die op de luchtfoto te zien zijn ook kraters zijn. Figuur 3.9: waargenomen vermoedelijke en mogelijke geschutskraters (rood) op de luchtfoto van 31 december 1944 (bron: LBDB 7/3738: 4117).

Ref: Fout! Verwijzingsbron niet gevonden. Pagina 26 van 50 Er zijn diverse vermoedelijke en mogelijke kraters rondom het onderzoeksgebied te zien. Vermoedelijk zijn vanwege de slechte kwaliteit van de luchtfoto niet alle kraters zichtbaar. Bovendien staat er water op de grond in en rondom het onderzoeksgebied, zodat daar geen kraters te zien zijn. Uit de volgende paragraaf blijkt ook dat de Duitsers Klundert tot de capitulatie met artillerie hebben beschoten, dus vermoedelijk zijn er na het maken van de luchtfoto op 31 december 1944 nog kraters bij gekomen. Derhalv e is besloten het hele onderzoeksgebied verdacht te verklaren op de volgende ontplofbare oorlogsresten: Soort OO Subsoort (kaliber) Verschijningsvorm Verticale afbakening Geschutmunitie Duits en geallieerd Diverse (2 inch t/m 90mm) Verschoten Tot 1m -mv WOII* Tot 1,6m – 2m -NAP** * Voor de verticale afbakening is uitgegaan van het grootste kaliber. De kleinere kalibers zullen niet tot de maximale diepte zijn ing edrongen. ** De verticale afbakening ten opzichte van NAP is een indicatie, ingeschat aan de hand van gegevens over historische maaiveldhoogtes. Deze kunnen lokaal verschillen. Het grootste te verwachten kaliber is gebaseerd op eerdere munitievondsten. In de omgeving van het onderzoeksgebied zijn twee 90mm granaten aangetroffen (MORA’s 19833166 en 19890709).

Voor de verticale afbakening is gebruik gemaakt van de voorschriften uit het CS -VROO-02 (ontwerpversie juli 2023), waarin de maximale indringingsdiepte van diverse kalibers in verschillende soorten grond is vastgesteld. Volgens boormonsters van DINOloket b estaat de bodem in de omgeving van het onderzoeksgebied uit kleigrond en zand. De indringingsdiepte is dieper in klei dan in zand, dus daarom wordt die van klei aangehouden. Houwitsermunitie tot 11 cm kan in kleigrond 100 cm indringen. Uit het bestand TophoogteMD van Rijkswaterstaat blijkt dat de historische maaiveldhoogte ter plaatse van het onderzoeksgebied in 1972 varieerde tussen 0,6m -NAP en 1m -NAP. Er wordt vanuit gegaan dat deze maaiveldhoogtes corresponderen met die tijdens de Tweede Wereldoorlog.

In onderstaande tabel worden de uitgangspunten uit de Nadere bepalingen (CS- VROO-02) beschreven voor artilleriebeschietingen: Uitgangspunt CS-VROO-02 Analyse Zijn de locaties van de schademeldingen bekend? Er konden geen schademeldingen naar het onderzoeksgebied worden herleid Zijn er luchtfoto’s beschikbaar waarop kraters en/of schade aan de infrastructuur zichtbaar zijn? Ja Is bekend welke eenheid of eenheden de beschietingen heeft/hebben uitgevoerd? Artillerie van de US 104 Infantry Division en British 49 Infantry Division Is bekend welke typen geschut en kalibers zijn ingezet? Tenminste 25-ponder en 90mm op basis van munitievondsten Is bekend hoeveel granaten er zijn verschoten? Nee Konden hier in relatie tot de bodemgesteldheid blindgangers onopgemerkt achterblijven? Ja Vonden de beschietingen destijds plaats in landelijk/stedelijk gebied? Landelijk gebied Lag het onderzoeksgebied in een opmarsroute? Ja Is het bekend wat de aard van de beschieting was? Uitwerkingsvuur en storingsvuur Is het bekend binnen welk tijdsbestek de beschietingen hebben plaatsgevonden? Enkele dagen voor geallieerd vuur, zeven maanden voor Duits vuur Lag het onderzoeksgebied aan een statisch front? Ja Zijn er schademeldingen te relateren aan deze beschietingen? Nee Zijn er munitievondsten te relateren aan deze beschietingen? Ja, zie paragraaf 3.8 3.6 | Beschietingen Klundert na de bevrijding Ook

na de bevrijding werd Klundert nog af en toe beschoten, door Duits geschut aan de noordzijde van het Hollands Diep. Hieronder wordt de informatie met betrekking tot deze gebeurtenis per bron vermeld: Bron | Inhoud In den namiddag van 22 november 1944 werd een 32-jarige landbouwer, die koeien over den Klundert 0476: 8797 | openbaren weg, de Kerkweg te Klundert geleidde, door scherven van één in zijn nabijheid explodeerende granaat, afkomstig uit Duitsch geschut benoorden het Hollandsch Diep, onmiddellijk gedood. Op 20 december 1944, omstreeks 16.30 uur had wederom een beschieting met granaten uit Klundert 0476: 8797 | veldgeschut van benoorden het Hollandsch Diep door de Duitschers op de bebouwde kom der gemeente Klundert. In den avond van 22 januari van plm 21.45 - plm 22.15 uur schoten de Duitschers van benoorden het Hollandsch Diep wederom met artillerie- en/of mortiergranaten op het bebouwde deel der gemeente Klundert 0476: 8797 | Klundert. Hierbij hadden echter geen persoonlijke ongelukken plaats: een 2-tal woningen, waarvan de bewoners elders vertoefden, werd hierbij onherstelbaar beschadigd; enkele andere woonhuizen liepen herstelbare schade, zoowel in- als uitwendig op.

Op 24 januari 1945 van plm 15 - plm 15.15 uur had eenzelfde als hiervorenbedoelde beschieting door de Duitschers benoorden het Hollandsch Diep op het grondgebied der gemeente Klundert plaats, Klundert 0476: 8797 | waarbij ook weer 2 burgerpersonen, wonende in de bebouwde kom, door de scherven van explodeerende granaten werden getroffen (...) Door één dier granaten werd een arbeiderswoning, zowel in- | als uitwendig ernstig beschadigd, terwijl een andere granaat materieele schade veroorzaakte aan enkele woningen en inboedels. Analyse De Duitse beschietingen lijken sporadisch en weinig intensief te zijn geweest. Voor de geallieerde artilleriebeschietingen rond de bevrijding zijn luchtfoto’s van 31 december 1944 geraadpleegd. Hierop is geen onderscheid te maken tussen kraters van geallieerd of Duits geschut. Tussen 31 december 1944 en 12 mei 1945 is bij het NCAP maar één luchtfoto beschikbaar, op 6 februari 1945 (16/1662: 2001). Deze is echter op een dergelijk grote schaal gemaakt dat hier geen relevante kenmerken op te zien zullen zijn. Ook de luchtfoto van 12 mei 1945 is overigens ook op een te grote hoogte gemaakt om kenmerken op te zien: Figuur 3.10: het onderzoeksgebied op de luchtfoto van 12 mei 1945 (bron: LBDB 12/2171: 1001). Ref: Fout! Verwijzingsbron niet gevonden.

| Pagina 27 van 50 Derhalve is het gebied dat in de vorige paragraaf verdacht is verklaard op de aanwezigheid van geallieerde geschutmunitie ook verdacht op Duitse geschutmunitie. 3.7 | Oorlogsschade Klundert De grootschalige oorlogshandelingen richtten enorme schade aan in Klundert. Hieronder wordt de informatie met betrekking tot deze gebeurtenis per bron vermeld: Bron | Inhoud Bij den strijd om de bevrijding van de bebouwde kom en het meer noordelijk en oostelijk gelegen gedeelte der gemeente Klundert werden: 41 personen gedood, waarvan op ééne plaats in de bebouwde kom 6, en op het gehucht Tonnekreek te Klundert 7 burgerpersonen tegelijk in een zelf buitenshuis gebouwde schuilkelder werden gedood (bij deze 41 pesonen zijn ook inbegrepen 12 Klundert 0476: 8797 | bejaard evacuee's uit Middelburg, die een tijdelijk onderdak hadden gezocht in een schilderswerkplaats | aan de Wagenstraat te Klundert omdat ze door de Duitschers uit hun tehuis, zijnde Villa Maria te Klundert, waren verdreven, omreden genoemde villa door hen ingericht moest worden tot noodhospitaal; de schilderswerkplaats werd door bommen getroffen en verbrandde met de evacuee's.

Ongeveer 170 woningen en andere panden door bommen, brand en granaten onherstelbaar vernield of beschadigd, waarvan in de bebouwde kom alleen al ongever 160 van de 600 panden (…) nagenoeg Klundert 0476: 8797 | alle gebouwen in de meer bebouwde centra der gemeente (bebouwde kom en de gehuchten Noordschans en Tonnekreek) lilepen voorts lichtere of zwaardere schade, doch herstelbare schade op aan glasruiten, dakpannen etc. Klep, De bevrijding van | Overloon, Vierlingsbeek, Venray, Klundert, Zevenbergen, Moerdijk, Made en nog vele andere plaatsen Nederland, 233 | werden door een combinatie van luchtaanvallen, artilleriebeschietingen, hardnekkige Duitse weerstand in de bebouwde kom en bewuste vernielingen grotendeels verwoest. Hoedelmans, De bevrijding | De gemeenten Zevenbergen en Klundert worden, als laatste Duitse bolwerken aan het Hollandsch van West-Brabant, 74 | Diep, bijzonder zwaar getroffen. Hier vallen dan ook de meeste slachtoffers. Klep, De bevrijding van | Klundert en Zevenbergen werden dor de combinatie van geallieerde lucht- en Nederland, 220 | artilleriebombardementen en Duitse vernielingen, onder meer met fosforgranaten, grotendeels verwoest. De schade die door het vuur is ontstaan is enorm. Klundert biedt een troosteloze aanblik: hele straten Hoedelmans, De bevrijding | zijn uitgebrand en verwoest. Alleen het stadhuis uit 1624 is praktisch onbeschadigd gebleven.

78 van van West-Brabant, 64 | -65 de ongeveer vijfduizend inwoners hebben de bevrijding niet overleefd. Iets meer dan negentig procent van de huizen loopt schade op: 195 huizen verwoest, 125 zwaar en 210 licht beschadigd. Samenvattende kan worden gemeld, dat tijdens de oorlogshandelingen na 27 october 1944 tot heden 7 februari 1945: 57 burgerpersonen direct door oorlogsgeweld zijn gedood en 9 personen aan bkomen scherfverwondingen na korter of langer tijd zijn overleden 18 boerderijen met geheelen of gedeeltelijken inspan, oogstvoorraad 1944 en levende have, inclusief 6 bijbehoorende woningen dor brand zijn verwoest 3 speciale graanpakhuizen, inclusief geheele of gedeeltelijke opgeslagen voorraad en enkele tijdelijke opslagplaatsen van levensmiddelen door brand zijn verwoest Klundert 0476: 8797 | 3 kerken, namelijk de RK, de N Herv en de Chr Ger Kerk, zoo niet geheel, toch grootendeels, hetzij door het opblazen van den toren door middel van springstof; hetzij door brand zijn verwoest 1 school voor lo, 1 bewaarschool, en 1 klooster door brand zijn verwoest 2 levensmiddelenbedrijven door brand zijn verwoest 2 brood- en banketbakkerijen door brand zijn verwoest 2 manufacturenwinkels door brand zijn verwoest 1 groote meubelmakerij, inclusief opslagplaatsen door brand is verwoest Behalve de hiervorengenoemde panden nog plm 160 panden door oorlogsgeweld (bommen, brand en granaten)

zijn verwoest, waarvan ongeveer 140 in de bebouwde kom alleen. Klundert 0476: 8797 | Tijdens de oorlogshandelingen zijn op het grondgebied der gemeente Klundert duizenden granaten terechtgekomen en geëxplodeerd en hebben schade aan veldgewassen aangericht. Ref: Fout! Verwijzingsbron niet gevonden. | Pagina 28 van 50 Bron | Inhoud [Verwoeste te onteigenen percelen: Kerkring, Schans, Schanspoort, Oosterstraat, Molenstraat, Klundert 0476: 8436 | Voorstraat, Hilschestraat, Burg v/d Elst straat, Westerstraat, Pr Steijnstr, Kade, Hoogstraat, Wagenstraat, Bloemendaal, Zevenb Weg, Noordhoek, Stoofdijk, Blauwh weg, N Schans, B'dijk, N'dijk, Langeweg]. [Wederopbouw boerderijen; Burg v Elststr, Schanspoort, Voorstraat, Westerstraat, Hilsestraat, Klundert 0476: 8436 | Achterstraat, Dikke Dijk, Molendijk, Stoofdijk, Noordschans, Buitendijk, Nieuwendijk, Langeweg, Moerdijk, Oosterstraat, Tonnekreek, Bl hoefseweg, Rode Vaart]. Klundert 0476: 8699 | [schade aan Chr Nat School Molenstraat A183, verwoest]. Omschryving noodvoorziening aan pand B226 Klundert [Schansweg 8] eigen. Ned Herv Klundert 0476: 8439 | Schoolvereniging Klundert [Vestkant 2] ter voorkoming van verdere schade. Door bominslag in de onmiddelyke nabyheid, beschieting, brand etc was het gebouw deerlyk gehavend.

Analyse Het is niet mogelijk om op basis van oorlogsschade te herleiden door welke soort OO | (granaten, raketten, vliegtuigbommen) deze veroorzaakt is. De indicaties die wel specifiek duiden op het gebruik van deze soorten OO | zijn in vorige paragrafen besproken. 3.8 | Munitievondsten AES heeft de registers van de EOD geraadpleegd om de relevante MORA’s aan te vragen. Deze zijn hieronder opgenomen en weergegeven op de gebeurtenissenkaart in bijlage 2. Nummer | Locatie | Aangetroffen OO | Opmerking 19760161 | Schiereiland in gracht 19760879 | Bejaardentehuis Mauritshof | Onbekend | Het is niet duidelijk wat hier is aangetroffen 19763641 | Stadhuisring 1 | Onbekend 10x 20mm HE | 20mm granaat mogelijk 19792965 | Blauwhoefseweg 28 in schuur | 2 rookpotten | afkomstig van 1 artillerie | granaat chemisch leeg | boordwapenbeschieting 19800054 | 't Hooft | 1x artillerie granaat chemisch 7,5 cm | Indicatie voor artilleriebeschieting 19830572 | Blauwe Hoefsweg 28 | 20 lbs scherfbom met 873 fuze | Herkomst niet bekend 1x 20mm HE | 20mm granaat mogelijk 19833166 | Blauwehoefseweg 28 Klundert | 1x 90mm artillerie granaat chemisch | afkomstig van 10x rookpotten | boordwapenbeschieting 19833553 | Blauwhoefseweg 28 | 1x 20 lb fragmentatie bom 1x handgranaat HE Duits | Afwerpmunitie 19890709 | Blauwhoefsweg, Klundert | 1x 9cm artillerie granaat chemisch leeg | Indicatie voor

artilleriebeschieting 19890836 | Blauwhoefseweg 37 | Niets | Geen OO 19893123 | Blauwehoefseweg 28 Klundert | 1 bom 20 lbs (873) | Afwerpmunitie 19902171 | Mauritshof [Mauritsweg?] | Niets | Geen OO Klundert 19911110 | De Flank 5 | Ongevaarlijk voorwerp | Geen OO 19911168 | Flank 5 | Niets | Geen OO 19921317 | Steinstraat 8 | 1x oefen bazooka | Herkomst onbekend 19930435 | Rondeel 128 Klundert | 1x ongevaarlijk voorwerp | Geen OO (bouwterrein) 20150891 | Brugstraat 5 | Rookgranaat 25pdr verschoten | Indicatie voor artilleriebeschieting Ref: Fout! Verwijzingsbron niet gevonden. | Pagina 29 van 50 Nummer | Locatie | Aangetroffen OO | Opmerking 20190776 | Verlaat straat | Pijp | Geen OO 20191699 | 't Magasein 2 | Brisantgranaat 20mm met schokbuis no254 (niet | Herkomst onbekend verschoten) 20mm granaat mogelijk 20211304 | ’t Hooft 30 | Pantserbrandgranaat 2cm lichtspoor (verschoten) afkomstig van boordwapenbeschieting 20220609 | Mauritsweg 44 | Brisantpantsergranaatpatroon 3,7cm | Herkomst onbekend In MORA 19833553 en 19893123 zijn aan de Blauwe Hoefseweg 20lbs bommen gevonden. In dit onderzoek is geen bewijs gevonden voor het afwerpen van dergelijke kalibers afwerpmunitie. Hier kunnen geen conclusies aan worden verbonden. Op de Blauwe Hoefseweg is bijzonder veel munitie gevonden. Het is niet bekend waarom.

3.9 | Eerder onderzoek Voor dit onderzoek is het rapport van RPS, Historisch Vooronderzoek Conventionele Explosieven WBD Kern Moerdijk (1905175A00-R21-342, 13-4-2021) geraadpleegd. De gehanteerde afbakeningsmethode voor afwerpmunitie verschilt met het huidige onderzoek, waardoor ook het verdachte gebied afwijkt. Dit kan worden verklaard door het gebrek aan afbakeningsmethoden voor dergelijke situaties. 3.10 Leemten in kennis Ondanks diepgravend onderzoek zijn er nog steeds potentiële leemten in kennis, zoals: • | De EODD is haar ruimingen pas vanaf 1970 systematisch gaan registreren. Van de periode 1945- | 1970 zijn daarom zeer beperkt ruimingsgegevens beschikbaar. • | De exacte locatie van munitieruimingen is vaak niet te bepalen. Meestal wordt als ligplaats het dichtstbijzijnde adres opgegeven, wat in dunbevolkte gebieden op grote afstand van de daadwerkelijke ligplaats kan liggen. • | Bij veel munitieruimingen wordt het politiebureau als ligplaats aangemerkt. Het betreft hier meestal munitie die bij het politiebureau is afgeleverd. De originele ligplaats is vrijwel nooit bekend. Derhalve worden deze munitieruimingen niet in de analyse meegenomen. • | Tijdens en na de oorlog is soms munitie gedumpt in schuttersputten, loopgraven, watergangen en dergelijke. Deze dumpingen zijn vrijwel nooit gedocumenteerd en kunnen dus zeer zelden worden achterhaald.

• | Sommige archiefstukken zijn handgeschreven. Registraties kunnen onleesbaar zijn of verkeerd zijn geïnterpreteerd. • | De adressen ten tijde van de Tweede Wereldoorlog zijn in de meeste gevallen niet of nauwelijks te herleiden naar de huidige situatie. Derhalve kunnen deze plaatsaanduidingen vaak beperkt worden gebruikt. 3.11 Wat is niet geanalyseerd? Hieronder volgen een aantal onderzoekskeuzes die AES gemaakt heeft: • | Dit onderzoek heeft zich alleen gericht op de oorlogshandelingen in de periode 1940 – | 1945 en op vondsten en ruimingen van OO tijdens en na de oorlog. Er is geen onderzoek verricht naar gebeurtenissen vóór of ná de Tweede Wereldoorlog die kunnen hebben geleid tot het achterblijven van OO in het onderzoeksgebied. • | Het afwerpen van brandbommen is voor de volledigheid in het onderzoek meegenomen maar niet verder geanalyseerd. Op basis van beperkt bronnenmateriaal kan geen gefundeerde uitspraak worden gedaan over een verdacht gebied. Dit geldt evenzo voor boordwapenbeschietingen. • | Grondgevechten waarbij kleinkalibermunitie is gebruikt zijn voor de volledigheid in het onderzoek meegenomen maar uit doelmatigheidsoverwegingen niet uitgebreid geanalyseerd. De kans dat kleinkalibermunitie als gevolg van deze gevechten nog aanwezig is wordt door AES | als zeer gering beschouwd.

• | Gedurende de bezetting stonden in (de omgeving van) het onderzoeksgebied luchtafweerstellingen. Deze hebben talloze malen vuur afgegeven waardoor mogelijk blindgangers in de bodem zijn achtergebleven. Hiernaar is geen Ref: Fout! Verwijzingsbron niet gevonden. | Pagina 30 van 50 Ref: Fout! Verwijzingsbron niet gevonden. Pagina 31 van 50 onderzoek gedaan omdat het inslaan van luchtdoelgranaten een incidenteel karakter heeft en de spreiding dermate groot is dat hier geen realistische conclusies aan verbonden kunnen worden. • Een vooronderzoek na-conflictperiode maakte geen deel uit van de opdracht. Indien dit toch gewenst is, kan de OO-bodembelastingkaart gezien worden als een ‘startpunt’ voor een dergelijk onderzoek. De als verdacht aangemerkte gebieden kunnen na een studie van naoorlogse bodemingrepen (een apart vooronderzoek na- conflictperiode of een risicoanalyse) alsnog als onverdacht worden aangemerkt. Ref: Fout! Verwijzingsbron niet gevonden. Pagina 32 van 50 4 CONCLUSIE EN ADVIES 4.1 Conclusie In opdracht van Gemeente Moerdijk heeft AES een vooronderzoek OO uitgevoerd ter plaatse van ’t Hooft 1 te Klundert. Aanleiding voor het vooronderzoek is de realisatie van woningen. Naar aanleiding van artilleriebeschietingen is het onderzoeksgebied geheel verdacht op geschutmunitie, en vanwege bombardementen is een deel van het onderzoeksgebied verdacht op afwerpmunitie.

De verdachte gebieden zijn weergegeven op de bodembelastingkaart in bijlage 3. De verwachte ontplofbare oorlogsresten zijn hier per verdacht gebied gespecificeerd: Geschutmunitie Soort OO Subsoort (kaliber) Verschijningsvorm Verticale afbakening Geschutmunitie Duits en geallieerd Diverse (2 inch t/m 90mm) Verschoten Tot 1m -mv WOII* Tot 1,6m – 2m -NAP** * Voor de verticale afbakening is uitgegaan van het grootste kaliber. De kleinere kalibers zullen niet tot de maximale diepte zijn ingedrongen. ** De verticale afbakening ten opzichte van NAP is een indicatie, ingeschat aan de hand van gegevens over historische maaiveldhoogtes. Deze kunnen lokaal verschillen. Afwerpmunitie Soort OO Subsoort (kaliber) Verschijningsvorm Mogelijke aantallen Verticale afbakening Afwerpmunitie Geallieerd Brisant (500 lbs) Ontsteker niet trillingsgevoelig Afgeworpen Onbekend N.N.T.B.* * Het vaststellen van de verticale afbakening van afwerpmunitie maakt geen deel uit van dit onderzoek (zie 2.5.2.2.). De uitspraak ‘verdacht’ of ‘onverdacht’ is een waarschijnlijkheidsuitspraak gebaseerd op uitgebreid bronnenonderzoek, analysemethoden en inschattingen op basis van ervaring. Of er daadwerkelijk ontplofbare oorlogsresten in de bodem aanwezig zijn kan alleen vastgesteld worden door middel van detectie en opsporingsonderzoek. In paragraaf 2.4. is de definitie van een verdacht gebied opgenomen.

In overleg is er nog geen verticale afbakening voor het verdacht gebied op afwerpmunitie vastgesteld . Ook is er geen vooronderzoek na-conflictperiode uitgevoerd. Op basis van de voorgenomen werkzaamheden kan bepaald worden of dit meerwaarde heeft. 4.2 Advies voor verdere werkzaamheden Binnen het verdacht gebied dienen eerst opsporingswerkzaamheden uitgevoerd te worden voordat daar grondroerende werkzaamheden kunnen plaatsvinden. De meest geschikte detectiemethode kan worden bepaald aan de hand van de verwachte OO, de diepteligging en de uit te voeren werkzaamheden. Dit opsporingsonderzoek dient uitgevoerd te worden door een CS-OOO gecertificeerd bedrijf. Zie bijlage 5 voor het CS-OOO certificaat van AES. Er kan ook voor worden gekozen om eerst een Vooronderzoek na-conflictperiode en/of een Risicoanalyse uit te voeren. In een Vooronderzoek na-conflictperiode wordt bekeken wat voor grondroeringen na 1945 in het projectgebied hebben plaatsgevonden. De contouren van naoorlogs vergraven grond kunnen immers als onverdacht worden beschouwd, en hier hoeft geen opsporingsonderzoek plaats te vinden. Hier geldt dan wel het protocol toevalsvondst (zie bijlage 4).

Het Vooronderzoek na-conflictperiode kan wel of geen onderdeel vormen van een Risicoanalyse, waarin wordt bekeken wat de risico’s van de voorgenomen werkzaamheden zijn in relatie met de verwachte ontplofbare oorlogsresten, en wat de effecten van een eventuele ongecontroleerde uitwerking zullen zijn. Op basis hiervan wordt bepaald of er maatregelen genomen moeten worden met betrekking tot OO, welke beheersmaatregelen er mogelijk zijn en wat de meest geschikte opsporingsmethode is. Ref: Fout! Verwijzingsbron niet gevonden. Pagina 33 van 50 Als er werkzaamheden gepland zijn die meerdere meters diep de grond in gaan, kan het raadzaam zijn om de verticale afbakening voor afwerpmunitie vast te stellen. Aan de hand van sondeergegevens wordt dan berekend wat de maximale indringingsdiepte van de afwerpmunitie is. De bodem hieronder geldt dan als onverdacht. Indien de voorgenomen grondroerende werkzaamheden binnen het tracé van bestaande naoorlogs gelegde kabels en leiding blijven kunnen deze worden uitgevoerd zonder aanvullende maatregelen met betrekking tot ontplofbare oorlogsresten. Deze grond is immers bij de aanleg van de leiding reeds vergraven en eventueel aangetroffen OO zullen hierbij zijn verwijderd. De naoorlogs vergraven contouren kunnen vrij worden beschouwd van ontplofbare oorlogsresten. Hier geldt nog wel het protocol toevalsvondst (zie bijlage 4).

Tracés van kabels en leidingen die middels een boring zijn gelegd kunnen niet als onverdacht worden beschouwd. AES heeft gezocht naar al uitgevoerde vooronderzoeken en opsporingswerkzaamheden in en nabij het onderzoeksgebied. Het is mogelijk dat AES geen toegang had tot alle informatie. Daarom is het voor de opdrachtgever verstandig om voor de verdachte gebieden te controleren of er andere vooronderzoeken of processen -verbaal in diens bezit zijn die niet genoemd worden in deze rapportage. Uit de opgestelde processen -verbaal kan worden opgemaakt of er sprake is van vrijgegeven gebieden (in horizontale zin) en tot wel ke diepte een verdacht gebied is vrijgegeven. Beoordeel vervolgens of het betreffende gebied nog als verdacht geldt. Ref: Fout! Verwijzingsbron niet gevonden. Pagina 34 van 50 In de beginfase van het onderzoek staat het verzamelen van (historisch) feitenmateriaal centraal. In deze bijlage worden alle bronnen weergegeven die voor dit onderzoek bestudeerd zijn. De uiteindelijke conclusie is op dit materiaal gebaseerd. Voor het vooronderzoek schrijft de CS-VROO verschillende bronnen voor. Enkele bronnen zijn verplicht en voor nadere informatie kunnen de aanvullende bronnen geraadpleegd worden.

Voor dit onderzoek zijn in ieder geval de volgende bronnen geraadpleegd: Bron Verplicht Aanvullend Geraadpleegd Literatuur X X Gemeentelijk & Provinciaal Archief X X Nederlands Instituut voor Oorlogsdocumentatie (NIOD) X X Nationaal Archief te Den Haag X X Semi-Statisch Informatiebeheer (SIB) van het Ministerie van Defensie te Rijswijk X X Explosieven Opruimingsdienst Defensie (EODD) X X Luchtfotocollectie Wageningen UR X X Luchtfotocollectie Kadaster X X Luchtfotocollectie National Collection of Aerial Photography (NCAP) te Edinburgh* X X Luchtfotocollectie en -inventarisatie Luftbilddatenbank te Estenfeld, Duitsland X X Krantenberichten X X Nederlands Instituut voor Militaire Historie (NIMH), collectie 575 X X The National Archives te Londen, gegevens aangaande luchtaanvallen door Royal Air Force X X Bundesarchiv-Militärarchiv te Freiburg X X Nederlands Instituut voor Militaire Historie (NIMH), collectie 409 X The National Archives te Londen, gegevens aangaande artilleriebeschietingen X X National Archives and Record Administration II (NARA II te College Park (VS)) X X Getuigenverklaringen X Kadaster (naoorlogs kaartmateriaal) X X Onderzoek WarDocs X *de luchtfoto’s van NCAP zijn geraadpleegd door middel van een inventarisatielijst bij Luftbilddatenbank, dat de foto’s uit dit archief in haar zoekopdracht meeneemt.

Literatuur De volgende literatuur is voor dit onderzoek bestudeerd: • Amersfoort, H. & P.H. Kamphuis, Mei 1940, de strijd op Nederlands grondgebied (1990). • Berg, T. van den, De Bezetting in Vogelvlucht (2012). • Bollen, H. & P. Vroemen, Canadezen in actie (2002). • Buitkamp, J. Oorlog en bevrijding in woord en beeld: van de Mark naar de Moerdijk (1983). • Doorn, J. van, J.S. Bos en J. van Alphen, Operatie Rebound: bevrijding van de Westhoek, oktober/november 1944 (1994). • Freeman, Mighty Eighth War Diary (1981). • Hoedelmans, P., A. Wagenaar en I. de Wolff, De bevrijding van West-Brabant september 1944 – mei 1945: een streek en haar bewoners temidden van verwoesting en oorlogsgeweld (1994). Bijlage 1. Geraadpleegde bronnen • | Hoegh, Lt-Col L.A., Timberwolf Tracks: The History of the 104th Infantry Division, 1942- | 1945 (2018) (Kindle). • | Jansen, Ab.A. Sporen aan de hemel (1979) – 3 delen. • | Kannekens, S. en W. van Dranen, Het kwam zomaar uit de lucht vallen. Neergekomen vliegtuigen in westelijk Noord-Brabant (2015). • | Klep C. & B. Schoenmaker, De Bevrijding van Nederland 1944-1945: oorlog op de flank (1995). • | Korthals Altes, A., Luchtgevaar: luchtaanvallen op Nederland 1940- 1945 | (1984). • | Molenaar, F.J., De luchtverdediging in de meidagen 1940 (1970) – 2 delen. • | Nierstrasz e.a.

(Ministerie van oorlog, hoofdkwartier van de chef van de generale staf, krijgsgeschiedkundige afdeling,), De strijd op Nederlands grondgebied tijdens de Wereldoorlog II (diverse delen) (geraadpleegd via NIMH toegang 492). • | Pater, B.C. de & B. Schoenmaker, De grote atlas van Nederland, 1930- 1950 | (2005). • | Rijkswaterstaat, Oorlogsschade aan steden (zj). • | Zwanenburg, G.J. En nooit was het stil (1990) – 2 delen. Archiefstukken De volgende tabellen laten zien welke relevante stukken uit welke archieven zijn bestudeerd. Gemeentearchief Klundert Op basis van de inventarislijsten van het West-Brabants Archief heeft AES vastgesteld welke stukken uit het gemeentearchief van Klundert relevant zijn voor dit onderzoek. Deze zijn aangevraagd en digitaal ingezien. De volgende stukken zijn bestudeerd voor dit onderzoek: Toeg. Nr. | Archief | Inv. Nr.

| Titel Raw-0451 | Archief van de gemeente Klundert, | 3735 | Stukken betreffende oorlogsschade aan gebouwen 1811-1940 | 3740 | Luchtbescherming overige stukken 1936-1940 8434 | Dossier betreffende herstel van oorlogsschade aan de bedrijfspanden van Rompa Moerdijk 8435 | Dossier betreffende oorlogsschade 1940 8436 | Lijsten met verwoeste en te onteigenen percelen Dossier betreffende herstel van oorlogsschade, 8439 | watersnoodschade, aanleg speelplaats, restauratie en aanleg van een personeelstoilet in de Nederlands Hervormde school aan de Vestkant 2 Raw-0476 | Archief van de gemeente Klundert, 1941-1970 | Dossier betreffende de Luchtbeschermingsdienst Kern 8479 | Klundert 1941-1944 8486 | Dossier betreffende de opgaven van munitie 8699 | Dossier betreffende de herbouw en vergoeding van de oorlogsschade van de Christelijk Nationale school 8796 | Dossier betreffende opruiming van militaire werken te Roodevaart 8797 | Verslag van de oorlogshandelingen in 1944 en 1945 Raw-0487 | Archief van de gemeente Klundert, | Geen relevante inventarissen 1971-1996 Naar dit archief wordt gerefereerd door middel van de naam van de betreffende gemeente. Provinciaal archief RPS-historicus Tim Hebbink heeft op 21 maart 2018 het Brabants Historisch Informatie Centrum (BHIC) te Den Bosch bezocht om de relevante stukken uit het provinciaal archief van Noord-Brabant te fotograferen.

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij de gemeente is leidend. Bron: https://moerdijk.bestuurlijkeinformatie.nl/Document/LoadAgendaItemDocument/883722ad-1719-4ca6-a2a9-51c6b79eecaa?agendaItemId=631bfdf1-70c9-449f-9fdc-26ed9bc7fd5c