Bijlage 2 - Rapport CHW Moerdijk (eindversie 11-09)

4.5.4 Historische stads- en dorpskernen Beschrijving Binnen de gemeente Moerdijk komen verschillende stads- en dorpstypen voor. De meest voorkomende typen zijn de zogenaamde voorstraatdorpen en dijkdorpen. In de nieuw ingepolderde zeekleipolders werden vaak nieuwe dorpen gesticht. De polderdijken vormden het uitgangspunt bij de aanleg van de nieuwe bebouwing. In de meeste gevallen ontstonden woningen langs een belangrijk punt zoals een molen of haven om vervolgens uit te groeien tot een dijklint, maar er zijn ook voorbeelden aanwezig van planmatig aangelegde dorpen, zoals de voorstraatdorpen. Hierbij werd een brede straat loodrecht op de dijk aangelegd (de voorstraat). De straat eindigde in een ringvormige straat waarbinnen de kerk stond (de kerkring). De belangrijkste gebouwen stonden langs de voorstraat. Twee parallelwegen (de achterstraten) ontsloten de erven aan de achterzijde. Belangrijke dorpen in de gemeente zoals Willemstad, Fijnaart, Klundert en Standdaarbuiten zijn allen planmatig aangelegd. Naast de voorstraatdorpen en dijkdorpen komen nog enkele andere dorps- en stadsvormen voor. Zevenbergen is bijzonder als zeldzaam voorbeeld van een planmatige aangelegde stad en kent een middeleeuwse kern. Inventarisatie De kaartlaag met dorpstypen is gebaseerd op de oorspronkelijk CK en de inventarisatie van historischstedenbouwkundig structuren van de provincie Noord-Brabant.

Om de verschillende dorpstypen goed in beeld te krijgen is besloten om de kaartlaag geheel opnieuw op te bouwen. Voor de begrenzing is de historische kern (ca. 1850-1900) als uitgangspunt genomen, recentere uitbreidingen zijn daarbij buiten beschouwing gelaten. Waardering De historische stads- en dorpskernen zijn voorzien van een globale waardering, die grotendeels is gebaseerd op de bestaande waardering uit de kaartlaag historische stedenbouwkundige structuren van de provincie Noord-Brabant. Daarbij moet vermeld worden dat het hier gaat om een waardering van de kernen als ensemble. Er is geen nieuw bouwhistorisch of historisch-stedenbouwkundig onderzoek uitgevoerd. De waardering van deze kaartlaag kan gezien worden als een eerste aanzet, waarin waardevolle ensembles zijn gesignaleerd en de algemene ontwikkeling van de kernen wordt geschetst. De kaartlaag kent echter te weinig detailniveau en diepgang om te dienen als kader voor de aanwijzing van nieuwe beschermde stads- of dorpsgezichten, gemeentelijke monumenten of

https://www.moerdijk.nl/web/Moerdijksite/Inwoners/Wonen-en-verhuizen/Monumenten-encultuurhistorie/Gemeentelijke-monumenten.html

14

23

Rijksmonumenten. Daarvoor zal een uitgebreidere inventarisatie en waardering van historische stedenbouwkundige structuren nodig zijn, waarin ook recentere uitbreidingen (>1900) worden meegenomen. Willemstad is reeds aangewezen als beschermd stadsgezicht en is daarom niet meegenomen in de waardering. Voorstraatdorpen Voorstraatdorpen zijn zeer kenmerkend voor het zeekleipolderlandschap van de gemeente Moerdijk en hangen nauw samen met de inpolderingsgeschiedenis van het gebied. De historische structuur met de voorstraat, achterstraten en kerkring is in de meeste gevallen goed bewaard gebleven, waardoor de ensembles een hoge gaafheid en ensemblewaarde kennen. Voorstraatdorpen komen in grote delen van Zeeland, Brabant en Zuid-Holland voor en zijn daarom niet zeldzaam te noemen. Kenmerkendheid: Zeer hoog (3) Ensemblewaarde: Hoog (2) Gaafheid: Hoog (2) Zeldzaamheid: Gemiddeld (1) Waardering: Hoog (8) Dijknederzettingen Dijknederzettingen zijn zeer kenmerkend voor het zeekleipolderlandschap van de gemeente Moerdijk. Ze kennen echter geen hoge zeldzaamheid, de gaafheid en ensemblewaarde lopen uiteen, waardoor de cultuurhistorische waarde verschilt van gemiddeld tot hoog.

Kenmerkendheid: Zeer hoog (3) Ensemblewaarde: Gemiddeld (1) tot zeer hoog (2) Gaafheid: Gemiddeld (1) tot zeer hoog (3) Zeldzaamheid: Gemiddeld (1) Waardering: Gemiddeld (6) tot hoog (9) Zevenbergen Zevenbergen kent een uniek stadscentrum met bastidepatroon uit de middeleeuwen. Hoewel dergelijke steden niet kenmerkend zijn voor dit gebied kent het een hoge waarde, met name vanwege de zeer hoge zeldzaamheid en de hoge ensemblewaarde en gaafheid. Het middeleeuwse stratenpatroon is nog duidelijk herkenbaar. Kenmerkendheid: Gemiddeld (1) Ensemblewaarde: Hoog (2) Gaafheid: Hoog (2) Zeldzaamheid: Zeer hoog (3) Waardering: Hoog (8)

4.5.5 Windmolens Beschrijving In de gemeente Moerdijk heeft in het verleden een groot aantal windmolens gestaan. Na de bedijking van de polders werden de nieuwe bouwlanden vaak ingezaaid met graansoorten. Windmolens werden niet alleen gebruikt voor de bemaling van de polders, maar ook voor het malen van graan en zaden. Veel molens zijn in de loop der tijd in onbruik geraakt en ook weer afgebroken. Enkele exemplaren zijn bewaard gebleven of hersteld en nog aanwezig. 24

Inventarisatie De kaartlaag met windmolens is overgenomen uit de oorspronkelijk CK, alle data is gecontroleerd en geactualiseerd. Alle locaties zijn vergeleken met de landelijke Molendatabase en waar nodig aangepast. Aan de hand van de adressen en de BAG zijn de puntlocaties opnieuw gekarteerd. In enkele gevallen heeft er een beknopte kaartenstudie plaatsgevonden om de locatie van verdwenen molens nader te duiden. In de kaartlaag zijn enkel windmolens opgenomen, overige molentypen zoals rosmolens of watermolens zijn buiten beschouwing gelaten. Om een volledig beeld van de rijkheid aan windmolens te krijgen zijn ook alle bekende locaties van verdwenen windmolens in de kaartlaag opgenomen. Waar mogelijk is een beschrijving, datering en naam van het object toegevoegd aan de database. Waardering Momenteel zijn er nog vier windmolens in de gemeente Moerdijk aanwezig, die allen een monumentale status kennen. Ze zijn daarom niet meegenomen in de waardering.

4.5.6 Molenbiotopen Beschrijving Om voldoende wind te kunnen vangen heeft een windmolen vrije ruimte nodig. De ruimte rondom een windmolen dient daarom altijd vrij te blijven van obstakels zoals bomen en bouwwerken. Een goede molenbiotoop is belangrijk om de bestaande molens in bedrijf te houden. Inventarisatie De laag molenbiotopen uit de CK is in zijn geheel nagelopen en vergeleken met de locaties van de Windmolenbiotoop Inventarisatie Noord-Brabant uit 2020. De molenbiotoop van één van de molens is gewijzigd, omdat de betreffende molen op de verkeerde plaats was aangegeven. Waardering In de beschrijving is de waardering opgenomen die is voortgevloeid uit de Windmolenbiotoop Inventarisatie Noord-Brabant uit 2020. De molenbiotopen zijn niet opnieuw gewaardeerd.

4.5.7 Grenspalen Beschrijving De gemeente Moerdijk heeft sinds de late middeleeuwen veel verschuivende machtsverhoudingen gekend, waarbij het grondgebied van de huidige gemeente zelden tot één bestuursgebied werd gerekend. Om grenzen af te bakenen werd ofwel gebruik gemaakt van vaste vormen in het landschap, zoals dijken of waterlopen, of werden markeringen zoals grenspalen of -stenen aangebracht. Veel grenspalen en -stenen zijn in de loop der tijd ook weer verwijderd nadat ze in onbruik raakten. Op enkele plaatsen binnen de gemeente zijn nog exemplaren terug te vinden. Inventarisatie De kaartlaag is overgenomen uit de oorspronkelijke CK, alle data is gecontroleerd en geactualiseerd. Tevens is op basis van historisch kaartmateriaal gekeken of er nog meer grenspalen in het gebied aanwezig zijn die niet op de oorspronkelijke kaart stonden. Uiteindelijk is één grenspaal uit de database verwijderd omdat deze niet meer aanwezig is en is één grenspaal bij de herziening aan het bestand toegevoegd. De gaafheid en ensemblewaarde van de nog aanwezige grenspalen zijn vastgesteld middels een bureaustudie op basis van actuele luchtfoto’s en Google Streetview. 25

Waardering Grenspalen kennen een hoge kenmerkendheid in dit gebied waar de eigendomsverhoudingen een centrale rol in de geschiedenis spelen, ze zijn bovendien vrij zeldzaam. De ensemblewaarde ligt lager omdat er de afgelopen eeuwen veel veranderingen in het landschap hebben plaatsgevonden en oude grenzen buiten de dijken veelal niet meer te herkennen zijn. De grenspaal die de voormalige begrenzing weergeeft tussen de waterschappen Heijningen en Ruigenhil is aangemerkt als gemeentelijk monument en is daarom niet apart gewaardeerd. Kenmerkendheid: Hoog (2) Ensemblewaarde: Gemiddeld (1) Gaafheid: Hoog (2) Zeldzaamheid: Hoog (2) Waardering: Hoog (7)

4.6 Groen erfgoed De term groen erfgoed wordt gebruikt als verzamelnaam voor historische groenaanleggen zoals tuinen, parken, vestingbeplanting, begraafplaatsen of buitenplaatsen. Ook groene landschapselementen die door de mens zijn aangeplant, zoals grienden, hakhout of houtwallen vallen onder groen erfgoed. 15 In het open zeekleipolderlandschap van de gemeente Moerdijk komt relatief weinig opgaande beplanting voor. Deze inventarisatie van groen erfgoed moet gezien worden als een eerste aanzet die op hoofdlijnen aangeeft waar bijzondere structuren en elementen liggen. Deze kartering is gebaseerd op een bureaustudie op basis van luchtfoto’s, historische kaarten en bestaande gegevens. Daarbij ligt de nadruk op historische structuren van vóór 1850. Jonge beplantingen, bijvoorbeeld uit de tijd van de ruilverkavelingen, is niet opnieuw geïnventariseerd. Er heeft geen nieuw karterend veldwerk plaatsgevonden. Ook kleine groene landschapselementen, zoals bijvoorbeeld hagen, weiden, tuinen of borders zijn niet op de kaart opgenomen.

4.6.1 Dijkbeplanting Beschrijving Langs diverse polderdijken in de gemeente komt opgaande beplanting voor. De soorten en de ouderdom van de beplanting zijn zeer uiteenlopend, al bestaan de oudere beplantingen grotendeels uit essen. Het open zeekleipolderlandschap zorgt ervoor dat de beplantingen vaak vanaf grote afstand zichtbaar zijn. Bomenrijen op of langs polderdijken vormen daarmee markante elementen in het landschap. Op verscheidene plekken zijn de historische dijkbeplantingen nu terug te vinden als fors uitgegroeide bomen langs (delen van) de dijken. Deze structuren zijn niet alleen cultuurhistorisch waardevol, maar kennen vaak ook een hoge ecologische waarde. Inventarisatie De kaartlaag met dijkbeplanting is geheel opnieuw opgebouwd. De herziene kaartlaag met dijken en kaden is in zijn geheel nagelopen op aanwezige beplanting, waarbij enkel rijen van opgaande bomen zijn gekarteerd. Om te achterhalen of de beplanting een historische grondslag heeft, zijn de geselecteerde bomenrijen vergeleken met de gedetailleerde topografische kaart uit 1840. Indien de bomenrij op deze kaart aanwezig was, is de beplanting opgenomen in het uiteindelijke lijnenbestand. https://www.cultureelerfgoed.nl/onderwerpen/groen-erfgoed, https://www.cultureelerfgoed.nl/onderwerpen/waarderen-van-cultureel-erfgoed/waarderingscriteriagebouwd-en-aangelegd-groen-erfgoed 15

26

Een recentere (her)beplanting is op deze manier alsnog meegenomen. Reeds verdwenen dijkbeplanting of recente aanplant (>1950) is buiten beschouwing gelaten. Waar mogelijk is een beschrijving, datering en naam van het object toegevoegd aan de database. De gaafheid en ensemblewaarde van de nog aanwezige elementen zijn vastgesteld middels een bureaustudie op basis van historische kaarten, actuele luchtfoto’s, Google Streetview en het Actueel Hoogtebestand Nederland 4 Waardering Opgaande dijkbeplanting vormt een opvallend element in het open polderlandschap, het kent echter geen hoge kenmerkendheid. Wel liggen de zeldzaamheid, gaafheid en ensemblewaarde is veel gevallen hoog, waardoor veel structuren een hoge landschappelijke waarde kennen. Kenmerkendheid: Gemiddeld (1) Ensemblewaarde: Gemiddeld (1) tot zeer hoog (3) Gaafheid: Gemiddeld (1) tot zeer hoog (3) Zeldzaamheid: Hoog (2) Waardering: Gemiddeld (5) tot hoog (9)

4.6.2 Monumentale bomen en boomgroepen Beschrijving In het Landelijk Register van Monumentale Bomen zijn bomen opgenomen die volgens de Bomenstichting van nationaal belang zijn. 16 Vaak gaat het om bomen met een hoge ouderdom, bijzondere groei, schoonheid of zeldzaamheid of met een beeldbepalende functie. In de gemeente Moerdijk staan 22 bomen of -boomgroepen geregisterd. Deze bomen en boomgroepen worden gecontroleerd door vrijwilligers, maar kennen vooralsnog geen wettelijke bescherming, tenzij ze deel uitmaken van een Rijksmonument, beschermd stadsgezicht of zijn opgenomen op de gemeentelijke bomenlijst. Door deze bomen en boomgroepen (ook) op gemeentelijk niveau (beter) te beschermen kunnen ze behouden blijven. Inventarisatie In de oorspronkelijke CK was reeds een laag met monumentale bomen opgenomen, deze lijst bleek echter verre van volledig en kwam bovendien niet overeen met het landelijk register. De kaartlaag is daarom volledig herzien op basis van de gegevens uit het landelijk register. Omdat er geen karterend veldwerk heeft plaatsgevonden en de informatie uit het landelijk register afhankelijk is van de inzet van vrijwilligers, was het niet in alle gevallen mogelijk om de actuele staat van de boom te bepalen.

Waardering 11 van de 22 bomen of boomgroepen uit het landelijk register van monumentale bomen zijn reeds opgenomen in de lijst met monumentale en beschermde bomen van de gemeente. Het gaat daarbij voornamelijk om bomen op particulier terrein. Voor bomen op de gemeentelijke bomenlijst geldt dat er voor zeer drastisch snoeien of kappen een vergunning nodig is. Omdat de bomen en boomgroepen in het landelijk register op nationaal niveau bijzonder te noemen zijn, wordt een aanvullende bescherming aanbevolen, bijvoorbeeld in de vorm van een kapverbod, periodiek onderhoud en monitoring van de staat indien de objecten zich op gemeentegrond bevinden of onderdeel zijn van het beschermde stadsgezicht Willemstad. Om de erfgoedwaarde van de bomen en boomgroepen te waarborgen voor de toekomst hebben ze op de CWK de waarde zeer hoog te meegekregen.

16

https://www.monumentalebomen.nl/

27

4.6.3 Koninklijke jubileumbomen en gedenkbomen Beschrijving Koninklijke jubileumbomen en gedenkbomen zijn bomen die zijn aangeplant ter gelegenheid van een bijzondere gebeurtenis zoals een (koninklijk) huwelijk of geboorte of ter herinnering aan een persoon. In het geval van de koninklijke jubileumbomen gaat het vaak om lindes. De gemeente Moerdijk telt 17 gedenkbomen en 13 koninklijke bomen. Inventarisatie De lijst met koninklijke jubileumbomen en gedenkbomen is onbewerkt overgenomen van de gemeente Moerdijk. Waardering Omdat het hier om elementen met een herinneringswaarde of (deels) immateriële waarde gaat, is er geen cultuurhistorische of landschappelijke waardering uitgevoerd. De waarde van deze objecten zit hem namelijk niet volledig in de fysieke verschijningsvorm of de locatie. Wel wordt het belangrijk geacht om deze bomen te beschermen, bijvoorbeeld middels een kapverbod of door ze op te nemen in de lijst met gemeentelijke bomen.

4.6.4 Begraafplaatsen Beschrijving De geschiedenis van begraafplaatsen is zeer divers. Het vormen bijzondere cultuurhistorische elementen met een eigen verhaal en ook de aanwezige groenstructuren zijn vaak van waarde. Vanaf de Franse tijd is er een duidelijke omwenteling zichtbaar in de manier waarop begraafplaatsen zijn aangelegd. Sinds de 19e eeuw worden ze veelal aangelegd als landschapspark of – tuin, vaak in romantische stijl. Inventarisatie De begraafplaatsen zijn overgenomen uit de oorspronkelijke CK, alle data is gecontroleerd en geactualiseerd. Elementen die sinds 2014 uit het landschap zijn verdwenen zijn verwijderd. Waar mogelijk is een beschrijving, datering en naam van het object toegevoegd aan de database. De gaafheid en ensemblewaarde van de nog aanwezige elementen zijn vastgesteld middels een bureaustudie op basis van historische kaarten, actuele luchtfoto’s, Google Streetview en het Actueel Hoogtebestand Nederland 4. Waardering Begraafplaatsen vormen bijzondere elementen in het landschap, die vanwege hun grote verscheidenheid en immateriële betekenis niet volledig binnen de hier gehanteerde waarderingsmethodiek passen. Voor een nauwkeurige beschrijving en waardering van de cultuurhistorische, bouwkundige, tuinhistorische en ecologische waarden van de begraafplaatsen is aanvullend veldonderzoek nodig, waarbij de begraafplaatsen individueel onderzocht.

De waardering op de CWK moet gezien worden als een eerste aanzet hiervoor. Kenmerkendheid: Gemiddeld (1) Ensemblewaarde: Hoog (2) Gaafheid: Zeer hoog (3) Zeldzaamheid: Laag (0) Waardering: Gemiddeld (6) 28

4.6.5 Laanbeplanting Beschrijving Onder laanbeplanting verstaan we bomenrijen aan één of beide zijden van een weg. Lanen werden veelal aangelegd vanuit status en esthetisch oogpunt. Veel belangrijke wegen werden door een laanbeplanting begeleid, waarbij met name linde, beuk en eik veelgebruikte boomsoorten waren. Inventarisatie De kaartlaag met laanbeplanting is gebaseerd op de kaartlaag met historische groenstructuren uit de CK, alle data is gecontroleerd en geactualiseerd. Waar mogelijk is een beschrijving, datering en naam van het object toegevoegd aan de database. Verdwenen structuren zijn niet meegenomen, evenals recente aanplant (>1950) en aanplant die onderdeel uitmaakt van rijksmonumentale ensembles of het beschermde stadsgezicht Willemstad omdat deze reeds voldoende bescherming kennen en gedocumenteerd zijn. De gaafheid en ensemblewaarde van de nog aanwezige elementen zijn vastgesteld middels een bureaustudie op basis van historische kaarten, actuele luchtfoto’s, Google Streetview en het Actueel Hoogtebestand Nederland 4. Bomenrijen langs wegen die over dijken lopen zijn opgenomen onder de categorie dijkbeplanting (zie paragraaf 4.6.1). Waardering Laanbeplanting komt in het zeekleipolderlandschap van Moerdijk weinig voor en beperkt zich tot enkele doorgaande wegen in het zuidoosten van de gemeente.

De gaafheid en ensemblewaarde liggen hoog en lanen zijn in dit deel van het land relatief zeldzaam te noemen. Kenmerkendheid: Gemiddeld (1) Ensemblewaarde: Hoog (2) Gaafheid: Hoog (2) Zeldzaamheid: Hoog (2) Waardering: Hoog (7)

4.6.6 Kreekbeplanting Beschrijving In de natuurlijke, moerassige laagtes langs de (voormalige) kreken komt soms opgaande begroeiing voor. Het gaat meestal om een combinatie van essen, wilgen en/of iepen. Een deel ervan is natuurlijke opslag, maar er zijn in de loop der tijd op deze locaties ook bomen aangeplant voor verschillende doeleinden. Inventarisatie De kaartlaag met kreekbeplanting is gebaseerd op de kaartlaag historische groenstructuren uit de CK, alle data is gecontroleerd en geactualiseerd. Waar mogelijk is een beschrijving, datering en naam van het object toegevoegd aan de database. Verdwenen groenstructuren zijn niet meegenomen, evenals recente aanplant (>1950). De gaafheid en ensemblewaarde van de nog aanwezige elementen zijn vastgesteld middels een bureaustudie op basis van historische kaarten, actuele luchtfoto’s, Google Streetview en het Actueel Hoogtebestand Nederland 4. Waardering Deze natte boscomplexen zijn kenmerkend voor het gebied en kennen naast een landschappelijke waarde vaak een hoge ecologische waarde. Ze zijn echter niet erg zeldzaam te noemen en de gaafheid is in de meeste gevallen flink aangetast.

29

Kenmerkendheid: Hoog (2) Ensemblewaarde: Hoog (2) Gaafheid: Gemiddeld (1) Zeldzaamheid: Gemiddeld (1) Waardering: Gemiddeld (6)

4.6.7 Vestingbeplanting Beschrijving Vestingwerken werden vaak voorzien van een beplanting. In eerste instantie bestond de beplanting uit stekelige soorten om als extra barrière te dienen, later werd meer opgaand hout aangeplant, voor eigen gebruik of het verkrijgen van inkomsten. De wijze van beplanting kan sterk verschillen per tijdsperiode en vestingwerk. Inventarisatie De kaartlaag met vestingbeplanting is gebaseerd op de kaartlaag historische groenstructuren uit de CK, alle data is gecontroleerd en geactualiseerd. Waar mogelijk is een beschrijving, datering en naam van het object toegevoegd aan de database. Verdwenen groenstructuren zijn niet meegenomen, evenals recente aanplant (>1950). De gaafheid en ensemblewaarde van de nog aanwezige elementen zijn vastgesteld middels een bureaustudie op basis van historische kaarten, actuele luchtfoto’s, Google Streetview en het Actueel Hoogtebestand Nederland 4. Waardering De beplantingen op de vestingwerken van Klundert, Fort Sabina en fort de Hel maken onderdeel uit van de Rijksmonumenten en zijn vastgelegd in de betreffende bestemmingsplannen. De vestingbeplanting te Willemstad valt onder het beschermde stadsgezicht Willemstad. De vestingbeplantingen vallen daarmee onder het waardevaste erfgoed en zijn niet gewaardeerd.

4.6.8 Grienden Beschrijving Grienden zijn natte, buitendijkse gronden die in het verleden werden gebruikt voor het telen van griendhout. Grienden bestonden meestal uit uitgestrekte wilgenbossen, die periodiek werden geknot en gehakt. In de gemeente Moerdijk vinden we ze nog langs de oevers van het Hollandsch Diep. De grienden zijn hier tot de tweede helft van de 20ste eeuw in gebruik geweest, tegenwoordig zijn het waardevolle natuurgebieden. Grienden vinden we voornamelijk op de iets hoger gelegen gronden, in de nattere laagtes van de buitendijkse gronden lagen riet- en biezenlanden. Inventarisatie De kaartlaag met grienden is gebaseerd op de kaartlaag historische groenstructuren uit de CK, alle data is gecontroleerd en geactualiseerd. Waar mogelijk is een beschrijving, datering en naam van het object toegevoegd aan de database. Verdwenen groenstructuren zijn niet meegenomen, evenals recente aanplant (>1950). De gaafheid en ensemblewaarde van de nog aanwezige elementen zijn vastgesteld middels een bureaustudie op basis van historische kaarten, actuele luchtfoto’s, Google Streetview en het Actueel Hoogtebestand Nederland 4. Waardering Grienden zijn kenmerkend voor de buitendijkse gebieden in het zeekleilandschap en kennen een hoge ensemblewaarde, zeker wanneer de gebieden niet (volledig) bedijkt zijn en er nog griendketen 30

aanwezig zijn. Op landelijke schaal zijn grienden tegenwoordig vrij zeldzaam te noemen, omdat ze veelal zijn verdwenen nadat ze in de 20ste eeuw buiten gebruik raakten. De grienden langs het Hollandsch Diep kennen daarmee een hoge cultuurhistorische waarde. Dat geldt ook voor de bijbehorende griendketen die nog in de gebieden aanwezig zijn, voor zo ver die geen eigen waardering of bescherming kennen. Kenmerkendheid: Hoog (2) Ensemblewaarde: Hoog (2) Gaafheid: Hoog (2) Zeldzaamheid: Hoog (2) Waardering: Hoog (8)

31

Bronvermelding Croonen Adviseurs i.s.m. Monumentenhuis Brabant. (2013). Toelichting bij de Cultuurhistoriekaart van de gemeente Moerdijk. Horst M., Spek Th. 2012. Cultuurhistorische Waardenkaart Overijssel. Vooronderzoek, ontwerp en plan van aanpak. Kenniscentrum Landschap, Rijksuniversiteit Groningen. Horst M. 2015. Waardering van cultuurhistorische elementen. Cultuurland Advies, Wapenveld (ongepubliceerd). Hendrikx J.A. 1999. Cultuurhistorie van stad en land. Waardering en behoud. Uitgeverij Matrijs. Ellenkamp G.R, van Snippenburg B.J.G., Bouwmans S.P.H. 2023. Verdronken en teruggewonnen. Actualisatie van de archeologiekaarten van de gemeenten Etten-Leur, Oosterhout, Moerdijk en Drimmelen. RAAP-rapport 6065. Graaf de. M., Hessing W.A.M. 2021. Cultuurhistorische inventarisatie en waardering van 23 gemalen en kunstwerken van het Waterschap Brabantse Delta. Vestigia Archeologie & Cultuurhistorie, Amersfoort. Ham, W.A. van en K.A.H.W. Leenders, 2018: Polders in kaart, Noord-West Brabant 1565 - 1590. Zwolle. Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (2012). Eenheid en verscheidenheid. Een zoektocht naar een integrale cultuurhistorische waardestelling van het materiële erfgoed. Achtergronddocument.

Beleidsdocumenten gemeente Moerdijk Lijst van monumentale en beschermde bomen Erfgoedverordening Omgevingsvisie Landschapskwaliteitsplan Cultuur- en erfgoednota 2024-2027 Erfgoedregister Lijst van gemeentelijke monumenten Visie op de verdedigingswerken Atlas Moerdijk 2040 – DNA, trends en ontwikkelingen Bestemmingsplannen

32