Overdrachtsdossier Gemeenteraad - Midden Groningen

Overdrachtsdossier gemeenteraad

maart 2026

Inhoud Inleiding ......................................................................................................................................................... 3 Bestuurlijke vraagstukken .......................................................................................................................... 8 1. Versnellen van woningbouw en gebiedsontwikkeling ............................................................... 8 2. Bestaanszekerheid, armoede en schulden ................................................................................. 11 3. Leefbaarheid ................................................................................................................................... 13 4. Herstel en toekomst na gaswinning ............................................................................................ 15 5. Economie en Arbeidsmarkt ........................................................................................................... 17 6. Veiligheid en sociale stabiliteit...................................................................................................... 19 7. Toekomstbestendige zorg en ondersteuning ............................................................................

21 Bijlagen ........................................................................................................................................................ 23 1. Midden-Groningen in vogelvlucht ....................................................................................................... 24 Positie in de regio ............................................................................................................................... 24 Industrie en bedrijvigheid ................................................................................................................. 24 Natuur en cultuur ............................................................................................................................... 25 Sociaal ................................................................................................................................................... 25 2. SWOT-analyse Midden-Groningen ...................................................................................................... 27 Sterktes: ................................................................................................................................................ 27 Zwaktes: ...............................................................................................................................................

27 Kansen: ................................................................................................................................................. 28 Bedreigingen: ...................................................................................................................................... 29 3. Beschrijving van de grote opgaven ..................................................................................................... 31 3.1 Wonen ................................................................................................................................................ 31 1. Inleiding: landelijke context en woonopgave ............................................................................ 31 2. Waar staan we nu in Midden-Groningen? .................................................................................. 31 3. De opgave en ambities van Midden-Groningen ........................................................................ 32 4. Lokale ontwikkelingen ................................................................................................................... 33 3.2 Economie ........................................................................................................................................... 35 1.

Inleiding: context en economische opgave ................................................................................ 35 2. Waar staan we nu in Midden-Groningen? .................................................................................. 35 3. De opgave en ambities van Midden-Groningen ........................................................................ 37 4. Andere ontwikkeling: Omgevingsvisie Midden-Groningen ..................................................... 38

1

3.3 Leefbaarheid, sociale samenhang en inwonersparticipatie ...................................................... 40 1. Inleiding: context en regionale/lokale trends ............................................................................ 40 2. Huidige situatie in Midden-Groningen ........................................................................................ 40 3. Opgave en ambities ....................................................................................................................... 41 3.4 Bestaanszekerheid en arbeidsparticipatie ................................................................................... 42 1. Inleiding: context en regionale/lokale trends ............................................................................ 42 2. Huidige situatie in Midden-Groningen ........................................................................................ 43 3. Opgave en ambities ....................................................................................................................... 44 3.5 Zorg .................................................................................................................................................... 45 1. Inleiding: context en regionale/lokale trends ............................................................................ 45 2.

Huidige situatie in Midden-Groningen ........................................................................................ 46 3. Opgave en ambities ....................................................................................................................... 46 3.6 Mobiliteit ............................................................................................................................................ 48 1. Inleiding: landelijke context .......................................................................................................... 48 2. Huidige situatie in Midden-Groningen ........................................................................................ 48 3. Opgave en ambities ....................................................................................................................... 49 3.7 Veiligheid ........................................................................................................................................... 51 1. Inleiding: Landelijke context ........................................................................................................ 51 2. Huidige situatie Midden-Groningen ............................................................................................ 51 3.

Opgave en ambities ....................................................................................................................... 51 3.8 Beheer openbare ruimte ................................................................................................................. 54 1. Inleiding: lokale context ................................................................................................................ 54 2. Huidige situatie in Midden-Groningen ........................................................................................ 55 3. Opgaven en ambitie ....................................................................................................................... 56 3.9 Bedrijfsvoering ................................................................................................................................. 61 1. Inleiding: landelijke context .......................................................................................................... 61 2. Waar staan we nu in Midden-Groningen? .................................................................................. 62 3. Opgave en ambities ....................................................................................................................... 63

2

Inleiding Dit overdrachtsdossier is opgesteld om het nieuwe gemeentebestuur van Midden-Groningen te voorzien van relevante informatie voor een goede start als raadslid én met nadruk behulpzaam te zijn voor de totstandkoming van het bestuursakkoord 2026–2030. Het betreft een ambtelijke overdracht, dat wil zeggen: het is apolitiek. Het geeft u als (nieuw) raadslid een goed overzicht van de opgaven. Daarbij kan het bij de formatie van een nieuw college en het schrijven van een akkoord behulpzaam zijn. Uiteraard is de ambtelijke organisatie graag bereid zaken in het overdrachtsdossier bij de formatie of het inwerkprogramma verder toe te lichten. Het dossier gaat in op de zeven belangrijkste bestuurlijke vraagstukken. Deze vraagstukken vragen niet om snelle oplossingen, maar om richting. Ze laten zien waar spanning zit tussen ambities en haalbaarheid, gelijkheid en maatwerk en de korte termijn en lange termijn. Veel vraagstukken raken meerdere beleidsterreinen en kunnen niet binnen één portefeuille of programma worden opgelost. Juist daarom zijn ze op dit abstractieniveau geformuleerd. Het geeft de complexiteit van de huidige tijd aan: veel vraagstukken zijn integraal en niet los van elkaar te lezen.

Het is met nadruk geen uitputtende lijst, maar in onze ogen zijn het de belangrijkste vraagstukken waar we nu voor staan en waar de politiek een antwoord op moet geven de komende vier jaar. Dit blijft een momentopname, want we weten dat de wereld er over een jaar weer anders uit kan zien. U bent als raadslid aan zet bij het maken van keuzes, het stellen van kaders en het bewaken van samenhang. U bepaalt wat belangrijk is, waar prioriteit ligt en welke afwegingen daarbij leidend zijn. Het college en de organisatie geven daar uitvoering aan binnen die kaders. De vraagstukken zijn bedoeld om raadsleden te helpen om het geheel te blijven overzien, onderlinge verbanden te herkennen en bewust om te gaan met schaarste aan geld, tijd en uitvoeringskracht. Niet elk vraagstuk vraagt elk jaar om een besluit, maar samen vormen zij het speelveld waarbinnen de raad de komende vier jaar beweegt. Door deze vraagstukken in onderlinge relatie te bezien, ontstaat een helder uitgangspunt voor het politieke debat en voor de verantwoordelijkheid die de raad daarin draagt. Naast inhoudelijke keuzes vraagt de komende bestuursperiode nadrukkelijk aandacht voor de manier waarop de overheid samenwerkt met inwoners. In Midden-Groningen staan leefbaarheid, sociale samenhang en democratisch vertrouwen onder druk, onder meer door sociaaleconomische verschillen en de langdurige gevolgen van gaswinning.

Inwonerbetrokkenheid en participatie zijn daarmee geen afzonderlijke beleidsthema’s, maar randvoorwaardelijk voor het maken van gedragen keuzes en het versterken van vertrouwen in de lokale democratie. Dit overdrachtsdossier nodigt de raad uit om deze vraagstukken steeds te bezien vanuit de vraag hoe inwoners tijdig, duidelijk en betekenisvol kunnen worden betrokken bij keuzes die hun leefomgeving raken.

3

Context Uiteraard opereren we binnen een context waarin mogelijkheden begrensd zijn. Hiervoor zijn drie zaken in Midden-Groningen erg belangrijk: het financieel perspectief, de uitvoeringskracht en Nij Begun. Deze zijn alle drie bepalend voor de mogelijkheden die we hebben. We kunnen nog zoveel wensen hebben, maar het moet ergens van betaald worden en door iemand uitgevoerd worden. Daarom willen we dit dossier graag beginnen met deze context.

Financieel perspectief In november 2025 is de begroting 2026 vastgesteld, inclusief een pakket bezuinigingsmaatregelen vanaf 2027. De totale begrotingsomvang voor 2026 bedraagt circa € 343 miljoen. Hieronder is het verwachte jaarrekeningresultaat voor de periode 2026–2029 weergegeven. Bedragen x €1.000 Primaire begroting 2016

2026

2027

2.710

Vastgestelde bezuinigingsmaatregelen Saldo

2.710

2028

2029

-3.451

-10.580

-14.507

2.365

2.438

2.493

-1.086

-8.142

-12.014

De begroting 2026 laat een positief verwacht jaarrekeningresultaat zien. Dit is vooral het gevolg van incidentele rijksmaatregelen in aanloop naar 2026 en tijdelijke compensaties voor de jeugdzorg, omdat in 2026 al grote tekorten dreigden. Vanaf 2027 hebben we het in de gemeente over het ‘ravijnjaar’. Het ravijnjaar is het jaar waarin gemeenten ineens veel minder geld krijgen van het Rijk, terwijl hun taken gelijk blijven of zelfs toenemen. Dit komt doordat tijdelijke rijksbijdragen stoppen en nieuwe afspraken over de verdeling van geld ingaan. Voor veel gemeenten en dus ook voor ons betekent dit een groot financieel tekort, waardoor zij moesten bezuinigen, belastingen verhogen of keuzes maken in voorzieningen. In 2027 resteert na deze maatregelen een beperkt tekort, dat neerkomt op ongeveer 0,3% van de totale

4

begrotingsomvang. Vanaf 2028 lopen de tekorten echter sterk op. Gemeenten zijn continu in gesprek met het Rijk, maar op dit moment lijkt 2028 het eerste echte jaar waarin er een tekort optreedt, met een tekort van ruim 8 miljoen euro. Het financieel perspectief laat weinig ruimte voor nieuw beleid en op dit moment is er een dreiging voor een bezuinigingsopgave in de laatste twee jaren voor uw nieuwe bestuursperiode. We zullen alle opgaven dus ook door deze bril moeten bekijken. Gegeven de landelijke inzet van de nieuwe coalitie op efficiency en vereenvoudiging is het noodzakelijk dat de raad expliciet prioriteert waar capaciteit en middelen worden ingezet; preventie vraagt investeringen vóórdat besparingen zichtbaar worden. Omgaan met een klein tekort in 2027 en forse tekorten in 2028 en 2029 Midden-Groningen is sterk afhankelijk van de Algemene Uitkering van het Rijk (ongeveer 60% van de inkomsten). Veranderingen in het rijksbeleid kunnen daarom flink doorwerken op onze financiële positie. In 2024 sloeg in de korte periode van een paar maanden het vooruitzicht van een flinke bezuinigingsopgave om naar een positief saldo. Dit laat zien hoe laat en grillig rijksbijstellingen kunnen doorwerken in onze financiële positie. De vraag of en in welke mate structurele bezuinigingen nodig zijn vanaf 2027 of 2028 hangt sterk samen met keuzes van het Rijk.

In het licht van een af te sluiten akkoord adviseren we richting 2027 een behoedzame koers: eerst afwachten welke richting het nieuwe kabinet inslaat rond het gemeentefonds en of er structurele oplossingen of reparaties volgen. In deze onzekerheid volgen we de begrotingsadviezen van de VNG nauwlettend. Eerder leken we in 2026 flink te moeten gaan bezuinigen en zijn mogelijke bezuinigingsmaatregelen breed geïnventariseerd en uitgewerkt. De toenmalige raad heeft daarbij kaders vastgesteld, inclusief een beoordelingskader voor het wegen en toetsen van bezuinigingsopties. Wij adviseren deze kaders te blijven hanteren als uitgangspunt wanneer in de toekomst alsnog bezuinigingen noodzakelijk blijken. In de P&C cyclus is uiteraard een uitgebreidere analyse zichtbaar. Documenten treft u hier aan. Kaders van de toezichthouder De provincie is onze financieel toezichthouder. Jaarlijks dienen we de begroting en de jaarrekening bij de provincie in (uiterlijk respectievelijk 15 november en 15 juli). Op basis van de begroting beoordeelt de provincie of er sprake is van repressief toezicht (regulier toezicht achteraf) of preventief toezicht (verscherpt toezicht vooraf). Om onder repressief toezicht te blijven, moet het eerste begrotingsjaar óf het laatste jaar van de meerjarenraming structureel sluitend zijn.

Structureel sluitend betekent dat de structurele baten minimaal gelijk zijn aan de structurele lasten, zonder dat hier incidentele meevallers, reserves of eenmalige rijksmiddelen voor nodig zijn. Wanneer hier niet aan wordt voldaan, kan de provincie preventief toezicht instellen, waardoor bepaalde besluiten (bijvoorbeeld over begrotingswijzigingen of nieuwe verplichtingen) vooraf goedgekeurd moeten worden door de provincie.

Nij Begun Naast het financiële perspectief is er voor onze gemeente een ander belangrijk perspectief dat bepalend is voor veel van onze keuzes, namelijk Nij Begun. Nij Begun is het langjarige herstelen toekomstprogramma voor Groningen en Noord-Drenthe, opgezet door het Rijk na de gevolgen van de gaswinning. Het programma richt zich op ruimhartig en menselijk

5

schadeherstel en versterking, het herstellen van sociaal en mentaal welzijn, en het structureel versterken van de regio voor de lange termijn. Binnen Nij Begun vormen twee pijlers een belangrijke basis: -

De economische agenda zet in op brede welvaart, werkgelegenheid, innovatie en verduurzaming van de regionale economie;

-

De sociale agenda is gericht op gezondheid, kansengelijkheid, leefbaarheid, onderwijs

en het versterken van gemeenschappen. Deze agenda’s brengen aanzienlijke middelen met zich mee voor de komende 30 jaar en bieden daarmee mogelijkheden voor serieuze en structurele investeringen in onze gemeente. Op economisch vlak biedt Nij Begun kansen om te investeren in toekomstbestendige banen, bedrijvigheid, onderwijs en energietransitie, passend bij de kracht van de regio. De economische agenda vraagt van de gemeente en de regio om anders te kijken naar de samenwerking tussen onderwijs, ondernemers en overheid. Dit wordt de ‘triple helix‘ genoemd, (een samenwerking tussen onderwijs, ondernemers en overheid op basis van gelijkwaardigheid. Binnen de triple helix wil de economische agenda werken aan de economische structuur. Hierbij wordt vooral aandacht besteed aan structurele versterking, toekomstbestendige werkgelegenheid en een betere voorbereiding door het onderwijs op de arbeidsmarkt. Op sociaal vlak betekent Nij Begun extra inzet op het versterken van vertrouwen, mentale gezondheid, armoedebestrijding en het versterken van dorpen en wijken. De gemeente speelt hierin een centrale rol door gebiedsgericht te werken, inwoners en maatschappelijke partners te betrekken en verschillende opgaven te verbinden.

Kortom, Nij Begun biedt serieuze kansen, maar vergt de gehele bestuursperiode en daarna om bestuurlijke scherpte in prioritering, het vermogen om samen te werken met andere overheden en maatschappelijke partners en aandacht voor uitvoerbaarheid en verantwoording.

Uitvoeringskracht De gemeente heeft de afgelopen jaren veel op haar bord gekregen: grote gebiedsontwikkelingen, complexe programma’s, een stapeling van landelijke eisen en toenemende verwachtingen van inwoners en partners. De ondersteunende diensten – denk hierbij aan HR, Informatisering & Automatisering, Juridische Zaken en inkoop, Financiën, DIV/Archief – zijn belangrijk om op deze opgaven resultaat te boeken. In de praktijk lukt veel, maar organisatie breed wordt merkbaar dat de ondersteunende functies langdurig “op rek” hebben gestaan. De gemeente heeft sinds enkele jaren een dalend overheadpercentage en dit is momenteel laag. Dat leek lange tijd efficiënt, maar in de huidige context en met zicht op de toekomstige opgaven wordt duidelijk dat dit grenzen kent. Daarnaast zien we al meerdere jaren dat door pensionering en de bewegelijke arbeidsmarkt er sprake is van een grote in-, door- en uitstroom van medewerkers. In 2024 en 2025 ging het jaarlijks om bijna 125 personen. Dat vraagt de nodige inspanning in het werving- en selectieproces maar ook in onboarding en opleiding. We investeren daarbij in een goede basiskennis van de werking van een gemeentelijke organisatie.

6

De ondersteunende teams hebben te maken met structureel hoge werkdruk, toenemende complexiteit en een groeiende afhankelijkheid van tijdelijke middelen. Projecten worden vaak met incidentele middelen gestart, terwijl taken structureel doorlopen. De complexe relatie met het Rijk maakt het daarnaast lastig om raad en inwoners goed mee te nemen in financiële ontwikkelingen; we willen de geloofwaardige partner blijven. Daarbij vraagt ook de inzet op inwonerbetrokkenheid en gebiedsgericht werken structurele uitvoeringskracht. Zorgvuldige participatie, gebiedsgericht werken en het onderhouden van relaties met dorpen en wijken vergen tijd, continuïteit en vakmanschap. Wanneer participatie vooral projectmatig of incidenteel wordt georganiseerd, bestaat het risico op participatiemoeheid bij inwoners en verlies aan vertrouwen. Dit vraagt van de raad om bij ambities rond participatie en leefbaarheid expliciet oog te houden voor de benodigde capaciteit en organisatiekracht. Kortom: de ambities en opgaven groeien snel in een dynamische arbeidsmarkt waarbij de ondersteunende capaciteit structureel niet is meegegroeid en de (manier van) financiering van de gemeentelijke taken onzekerder wordt.

Dat maakt uitvoeringskracht een factor waarmee u rekening moet houden bij het maken van keuzes en is randvoorwaardelijk voor het realiseren van ambities; nieuwe opgaven worden gefaseerd en gekoppeld aan beschikbare capaciteit.

Leeswijzer De kern van dit overdrachtsdossier zijn de bestuurlijke vraagstukken. Zoals eerder geschetst: het zijn dé vraagstukken van dit moment. Daar begint dit overdrachtsdossier mee. We willen u wel de mogelijkheid geven meer te lezen. Uiteraard is het voor u belangrijk om een overzicht te hebben van het bestaande beleid en de opbouw van de gemeente MiddenGroningen met haar kwaliteiten, uitdagingen, bedreigingen en zwaktes. Dat hebben we in de bijlagen uiteengezet. Daarom treft u in de bijlagen meer informatie aan. De bijlagen geven meer achtergrond en kunnen u helpen om de vraagstukken beter te begrijpen of beter te duiden. De bijlagen geven u eerst een overzicht van de gehele gemeente ‘in vogelvlucht’. In hoofdstuk 2 hebben we een zogenaamde ‘SWOT-analyse’ van de gemeente opgenomen, waar liggen kansen, bedreigingen, zwaktes en krachten van de gemeente? Hoofdstuk 3 geeft per thema een inzicht in de stand van zaken. In dit hoofdstuk is per thema een inleiding met landelijke trends opgenomen, een stand van zaken in Midden-Groningen, de opgaven en ambities van de gemeente en daarna de bestuurlijke opgaven. Zoals aan het begin van deze inleiding geschetst: we hebben met dit document nadrukkelijk niet de doelstelling gehad om een volledig inzicht te geven van alle thema’s of dossiers die in Midden-Groningen spelen.

Dat zou een enorm omvangrijk document opleveren en uit eerdere ervaringen bleek dit niet gewenst. Er zijn andere documenten beschikbaar met meer diepgang, zoals de voorjaarsnota of de begroting. In dit document zijn ook links opgenomen naar andere dossiers.

7

Bestuurlijke vraagstukken 1. Versnellen van woningbouw en gebiedsontwikkeling Midden-Groningen staat net als de rest van Nederland voor een omvangrijke woningbouwopgave. De huidige gemeenteraad heeft wonen tot topprioriteit verklaard en in de nieuwe Woonvisie 2024-2030 de koers uitgezet om ongeveer 1.350 woningen bij te bouwen voor 2030. Deze woonopgave staat niet op zichzelf en brengt vragen met zich mee op het gebied van onder andere ruimtegebruik, mobiliteit en bereikbaarheid, veiligheid, leefbaarheid en ontmoeting. De woningbouwopgave is ook verweven met de economische opgave. Voor bedrijven zijn voldoende woningen en een aantrekkelijke woonomgeving belangrijke voorwaarden. In januari 2026 is de nota grondbeleid vastgesteld. Het stelt kaders voor de aankoop van gronden voor gebiedsontwikkelingen (vooral woningbouwlocaties) in Midden-Groningen. Vanwege de grote woningopgave is er behoefte aan een actievere houding ten aanzien van grondbeleid. De afgelopen jaren heeft een groot deel van de woningbouw plaatsgevonden op gronden in eigendom bij de gemeente. Om aan de woningopgave te kunnen (blijven) voldoen, is het belangrijk dat de gemeente zelf gronden verwerft of samengewerkt met marktpartijen bij het ontwikkelen van woningbouwprojecten. Hetzelfde geldt voor de uitbreiding van bedrijventerreinen.

Momenteel lopen er een aantal grote woningbouwprojecten in onze gemeente, waaronder het Centrumplan Muntendam, de wijkvernieuwing Hoogezand-Noord (Noorderpark) en de inbreidingslocaties vanuit het Programma Vrijkomende locaties. Daarnaast heeft de vorige raad het Masterplan Hoogezand-Sappemeer vastgesteld als een strategisch plan om de kwaliteiten en kansen van het stedelijk gebied op het gebied van onder andere woningbouw optimaal te kunnen benutten.

8

Naar verwachting treedt op 1 juli 2026 de Wet versterking regie volkshuisvesting in werking. Die wet verplicht gemeenten om een volkshuisvestingsprogramma op te stellen en geeft gemeenten een actief sturende rol, in het bijzonder voor het toevoegen van betaalbare huur- en koopwoningen. Midden-Groningen anticipeert hierop door op korte termijn een eigen programma Wonen vast te stellen. In het programma Wonen werkt het college de woningbouwprogrammering voor de verschillende woningcategorieën en doelgroepen uit. Ook het operationele deel met woningbouwprojecten en prestatieafspraken met woningcorporaties krijgen een plek in dit programma. Bij het opstellen van een volkshuisvestingsprogramma is participatie en afstemming met de gemeenten in de woningbouwregio van toepassing. Voor een goede verankering van het programma Wonen, het grondbeleid en andere ruimtelijke ambities zal de Omgevingsvisie (2023) binnen de komende bestuursperiode moeten worden geactualiseerd. In de omgevingsvisie maakt de gemeenteraad ruimtelijke keuzes. De omgevingsvisie zal vertaald moet worden in concrete plannen. Dit kan met een ruimtelijke strategie en verdere uitwerking in omgevingsprogramma’s. Zo gaan we als gemeente steeds meer in de geest van de omgevingswet werken.

9

Drie bestuurlijke keuzes Met de Omgevingsvisie en het nieuwe programma Wonen kunnen er in ieder geval op de volgende drie onderdelen keuzes worden gemaakt: 1. Streven we naar grootschalige of kleinschalige locaties

?

De raad kan voorrang geven aan relatief grootschalige locaties om de opgave te versnellen. Relatief grootschalige locaties zijn schaars en leggen de nadruk op woningbouw in het stedelijk gebied van Hoogezand en Sappemeer en enkele centrumdorpen. Een alternatief is te investeren in locaties in de dorpen. Door de kleine(re) aantallen die hiermee gerealiseerd worden lijkt dit minder efficiënt, maar het voldoet wellicht wel aan een behoefte Het vraagt soms ook om extra investeringen in infrastructuur en duidelijke ruimtelijke kaders. 2. Op welke doelgroepen leggen we het accent? De raad kan kiezen om een groot accent te leggen op verschillende specifieke doelgroepen, zoals starters, senioren of aandachtsgroepen, om beter aan te sluiten bij urgente woonbehoeften. De raad kan ook kiezen voor een evenwichtige mix van doelgroepen binnen de kaders van de Wet versterking regie volkshuisvesting. Woningbouw wordt ook landelijk expliciet beschouwd als preventief sociaal beleid, met oog voor doorstroming, passende huisvesting en leefbaarheid. 3. Mag het tempo ten koste

gaan van draagvlak?

Versnelling van woningbouwprocedures vraagt een zorgvuldige balans tussen tempo en participatie, mede in het licht van het herstel van vertrouwen in onze gemeente. De raad kan kiezen om woningbouw te versnellen door procedures te stroomlijnen en weerstand te accepteren binnen vooraf duidelijk vastgestelde participatiekaders. Dit vraagt om transparantie over wat vastligt en waar ruimte is voor invloed, en om consistente toepassing van participatieafspraken. Een alternatieve keuze is om plannen alleen door te laten gaan bij breed lokaal draagvlak. Dit kan bijdragen aan vertrouwen en kwaliteit, maar leidt mogelijk tot vertraging en minder woningbouw. De bestuurlijke afweging zit in het vinden van een balans tussen snelheid, kwaliteit van participatie en het behoud van maatschappelijk vertrouwen.

10

2. Bestaanszekerheid, armoede en schulden Armoede is een groot vraagstuk in Midden-Groningen. Veel inwoners hebben te maken met een laag inkomen, financiële onzekerheid of langdurige armoede. Het aandeel huishoudens met een laag inkomen ligt hoger dan gemiddeld en een deel van deze huishoudens zit al jaren in dezelfde situatie. Dat werkt door op gezondheid, gebruik van zorg, meedoen in de samenleving, onderwijs, wonen en veiligheid. Het beperkt het perspectief van inwoners en hun kinderen. De gemeente zet zich al langere tijd in om armoede en schulden aan te pakken. Dat gebeurt onder andere via de gemeentelijke uitvoeringsorganisaties: het sociaal ontwikkelbedrijf Midwerk, dat inwoners ondersteunt richting werk, ontwikkeling en inkomen, en de Kredietbank Midden-Groningen voor schuldhulpverlening. Samen met partners in welzijn, zorg, onderwijs en de regio wordt gewerkt aan tijdige en passende ondersteuning. In maart 2026 heeft de raad de Kadernota Armoede 2026–2030 vastgesteld. Daarmee is bevestigd dat de gemeente vasthoudt aan de ingezette koers vanuit sociale veerkracht: inwoners houden zoveel mogelijk zelf regie en we bieden ondersteuning waar dat nodig is.

De focus ligt op het doorbreken van generatiearmoede en versterken van perspectief, het vergroten van participatie van inwoners en perspectief op inkomen en het vergroten van bereik en toegankelijkheid van (minima)regelingen en ondersteuning. Deze lijn wordt verder uitgewerkt, samen met het vernieuwde beleidsplan van de Kredietbank en de maatregelen uit de Sociale Agenda Nij Begun. Deze sociale agenda geeft extra mogelijkheden om meer impact te maken en vraagt om samenhang en scherpe keuzes, nadrukkelijk zonder dat dit bedoeld is als bezuiniging. Tegelijkertijd verandert de landelijke context. De Participatiewet in balans is per 1 januari 2026 in werking getreden. Hiermee verschuift de nadruk van strikte handhaving en uniformiteit naar meer vertrouwen, maatwerk en menselijke uitvoering. Gemeenten krijgen meer ruimte om ondersteuning af te stemmen op de persoonlijke situatie van inwoners en om beter aan te sluiten bij wat inwoners nodig hebben om mee te kunnen doen. Deze ontwikkeling sluit aan bij de ingezette koers in MiddenGroningen, maar vraagt ook om bewuste keuzes in uitvoering, capaciteit en verwachtingen richting inwoners.

11

Drie bestuurlijke keuzes Deze keuzes bepalen hoe de gemeente de vastgestelde koers op bestaanszekerheid uitvoert in een veranderende landelijke en regionale context. Deze drie keuzes gaan in samenhang over wanneer de gemeente ingrijpt (preventie), voor wie extra wordt ingezet (ongelijk investeren) en wat dat betekent voor kosten, uitvoering en draagkracht. Voor de raad gaat het hier niet om nieuwe doelen, maar om duidelijke keuzes over waar de nadruk ligt en wat dat betekent in de praktijk. 1. Hoe sterk zetten we in op preventie en de sociale basis? Deze keuze gaat over wanneer en waar de gemeente vooral inzet. De raad bepaalt hoeveel nadruk ligt op vroegsignalering, gezinsgerichte ondersteuning en laagdrempelige hulp dichtbij inwoners, voordat problemen groot worden. Een sterke inzet op preventie en sociale basis kan voorkomen dat armoede en schulden zich opstapelen en verergeren, maar vraagt samenwerking tussen domeinen en een langere adem voordat effecten zichtbaar zijn. Minder inzet op preventie betekent dat ondersteuning vooral plaatsvindt wanneer problemen al zwaar zijn, waardoor nieuwe instroom in armoede en schulden minder wordt voorkomen. De inzet op preventie en vroegsignalering wordt landelijk gezien als noodzakelijke strategie om instroom in zwaardere zorg- en veiligheidsarrangementen te beperken. 2.

Durven we ongelijk te investeren om verschillen kleiner te maken? Deze keuze gaat over voor wie en waar de gemeente extra inzet pleegt. De raad bepaalt of de gemeente bewust meer middelen en ondersteuning inzet bij huishoudens, wijken en doelgroepen waar de problemen het grootst zijn. Daarmee worden verschillen in inzet groter, met als doel verschillen in bestaanszekerheid en toekomstperspectief te verkleinen. Ongelijk investeren voor gelijke kansen vraagt bestuurlijke legitimatie en consistente communicatie richting inwoners en partners. 3. Wat betekent beter bereik voor kosten en uitvoering? Deze keuze gaat over de gevolgen van succes. De raad bepaalt hoe expliciet wordt omgegaan met het effect dat beter bereik en toegankelijkere regelingen hebben. Als meer inwoners worden bereikt, maken ook meer mensen gebruik van regelingen en ondersteuning. Dat is inhoudelijk gewenst en past bij de vastgestelde koers, maar leidt op de korte termijn ook tot hogere uitgaven en meer druk op uitvoering en personeel bij Midwerk en de Kredietbank. De kosten gaan voor de baten uit. Ook (vrijwilligers)organisaties zoals Humanitas, de Kledingbank en andere maatschappelijke partners worden bij een groter bereik vaker en intensiever aangesproken.

De bestuurlijke keuze zit in de mate waarin deze effecten bewust worden aanvaard en meegewogen als onderdeel van de gekozen koers op bestaanszekerheid en preventie.

12

3. Leefbaarheid De leefbaarheid in dorpen en wijken in Midden-Groningen verschilt sterk. Sommige gebieden beschikken over sterke sociale netwerken, actieve verenigingen en voldoende voorzieningen. Andere dorpen en wijken kampen met een stapeling van opgaven, zoals armoede, gezondheidsachterstanden, verminderde woonkwaliteit, beperkte voorzieningen en een kwetsbare sociale samenhang. Deze verschillen zijn de afgelopen jaren groter geworden en vragen om bewuste bestuurlijke keuzes. Leefbaarheid gaat daarbij niet alleen over fysieke inrichting of voorzieningen, maar over de kwaliteit van samenleven: elkaar ontmoeten, meedoen, zich veilig voelen en perspectief ervaren. Dorpshuizen, wijkcentra, sportclubs, culturele verenigingen en bibliotheken spelen hierin een sleutelrol. Tegelijkertijd staat deze sociale basis onder druk door vergrijzing, een afnemende vrijwilligersbasis en toenemende verwachtingen richting inwoners en maatschappelijke organisaties. De gemeente heeft de afgelopen jaren ingezet op het versterken van leefbaarheid en de sociale basis via gebiedsgericht werken, dorps- en wijkplannen (onder andere via het Nationaal Programma Groningen), het beleidskader dorpshuizen en wijkcentra en beleidskaders voor participatie.

Met het programma Nij Begun en de sociale agenda krijgt de gemeente de komende decennia extra middelen en mogelijkheden om te investeren in leefbaarheid, onder meer via ontmoetingsplekken, opbouwwerk, dorpsondersteuners en maatregel 14 uit Nij Begun. Maatregel 14 vanuit Nij Begun (2024) is een grootschalig leefbaarheidsprogramma, waarvoor in de gemeente Midden-Groningen €28 miljoen beschikbaar is tot 2030, bedoeld om de sociale en fysieke leefbaarheid in het aardbevingsgebied te verbeteren. De sociale basis (ontmoetingsplekken, verenigingen, vrijwilligers) wordt landelijk gepositioneerd als preventieve

13

infrastructuur die bijdraagt aan gezondheid, veiligheid en samenredzaamheid. Dit wordt ook ondersteund vanuit de sociale agenda. Deze ontwikkelingen bieden kansen, maar vergroten ook de bestuurlijke complexiteit. Extra middelen en aandacht leiden tot hogere verwachtingen bij inwoners en partners, terwijl niet alle dorpen en wijken dezelfde opgaven, organisatiekracht of uitvoeringscapaciteit hebben. Bovendien vraagt de leefbaarheidsopgave in het aardbevingsgebied om aanvullende inzet, vanwege schade, versterking en langdurige onzekerheid die het vertrouwen en de sociale samenhang aantasten. De bestuurlijke opgave voor de raad is daarmee niet of leefbaarheid belangrijk is, maar hoe keuzes worden gemaakt: hoe worden verschillen tussen gebieden benaderd, hoeveel regie neemt de gemeente en wat betekent dit voor draagkracht van inwoners, vrijwilligers en maatschappelijke organisaties. En hoe communiceer je daar goed over.

Drie bestuurlijke keuzes Deze keuzes bepalen samen hoe de gemeente verschillen tussen dorpen en wijken benadert, hoeveel ruimte inwoners krijgen en welke verantwoordelijkheid de gemeente zelf neemt. Deze drie keuzes gaan in samenhang over waar de gemeente het accent legt (gericht of breed), hoe zij stuurt (faciliterend of regisserend) en wat dit vraagt van inwoners, organisaties en uitvoering. 1. Kiezen we voor een brede verdeling of een gerichte inzet? Deze keuze gaat over waar middelen en inzet terechtkomen. De raad bepaalt of middelen voor leefbaarheid gelijkmatig worden verdeeld over alle dorpen en wijken, of dat bewust wordt gekozen voor een gerichte inzet op basis van criteria zoals sociale kwetsbaarheid, ontbreken van voorzieningen, gezondheidsachterstanden of organisatiekracht. Een gerichte inzet kan bijdragen aan het verkleinen van verschillen in leefbaarheid, maar betekent ook dat niet iedere kern dezelfde mate van ondersteuning ontvangt. Dit vraagt heldere en consistente criteria en bestuurlijke uitleg richting alle dorpen en wijken. 2. Hoe faciliterend of sturend willen we als gemeente zijn? Deze keuze gaat over hoe de gemeente haar rol invult. De raad bepaalt in hoeverre de gemeente vooral faciliteert wat inwoners zelf oppakken via dorps- en wijkplannen en lokale initiatieven, ondersteund door opbouwwerkers, buurtsportcoaches en cultuurcoaches.

Een meer sturende rol betekent dat de gemeente nadrukkelijker richting geeft aan waar en hoe middelen en professionals worden ingezet, ook wanneer lokale voorkeuren daar niet altijd mee samenvallen. Dit vraagt duidelijke kaders en actieve regie. 3. Wat vragen deze keuzes van vrijwilligers, organisaties en uitvoeringskracht? Deze keuze gaat over draagkracht en haalbaarheid. De raad weegt in hoeverre de gekozen inzet past bij wat vrijwilligers, dorpshuizen, verenigingen en maatschappelijke organisaties daadwerkelijk kunnen dragen. Grotere ambities en een sterker beroep op het informele veld kunnen bijdragen aan leefbaarheid, maar vergroten ook de druk op mensen en organisaties. De bestuurlijke keuze zit in het bewust afstemmen van ambities, middelen en tempo op die draagkracht, zodat leefbaarheid duurzaam wordt versterkt en niet structureel steunt op inzet die leidt tot overbelasting van vrijwilligers en organisaties.

14

4. Herstel en toekomst na gaswinning De gevolgen van de gaswinning blijven in Midden-Groningen dagelijks voelbaar. Hoewel de versterkingsopgave in grote lijnen is geprioriteerd en geprogrammeerd, is de praktijk weerbarstig. Als gemeente worden we voortdurend geconfronteerd met casussen die blijven vastlopen doordat de oplossingen die uitvoeringsorganisaties, met name de Nationaal Coördinator Groningen (NCG), binnen hun kaders kunnen bieden onvoldoende zijn om maatwerk te leveren in complexe situaties. Het gaat daarbij vaak om combinaties van technische, juridische, financiële en sociale problematiek, waarbij standaardoplossingen tekortschieten. Herstel en versterking worden niet alleen fysiek, maar ook sociaal en mentaal benaderd, met oog voor langdurige onzekerheid en psychosociale effecten. Voor inwoners betekent dit langdurige onzekerheid, stilstand en toenemende frustratie. Voor de gemeente betekent dit dat zij steeds vaker wordt geconfronteerd met situaties waarin formeel alles is gedaan wat mogelijk is, maar waarin het probleem feitelijk niet wordt opgelost. In deze gevallen wordt een beroep gedaan op de gemeente om het verschil te maken door aanvullende middelen beschikbaar te stellen. Het vraagstuk van de versterking gaat nu vooral over de rol die gemeente wil en kan spelen om vastgelopen casussen los te trekken.

De gemeente beschikt over (beperkte) middelen om complexe casussen, met buitengewone kosten tijdelijk op te pakken door maatwerk te leveren. Dit noemen we de knelpuntenpot. Zo kan de gemeente vastgelopen situaties doorbreken, terwijl de formele verantwoordelijkheid elders blijft liggen. De rijksoverheid heeft gezegd dat versterking "koste wat het kost" moet gebeuren. Maar in de praktijk is onduidelijk of en hoe snel er echt extra geld komt. Bij toenemende rijksregie blijft de gemeente inzetten op maatwerk en gebiedskennis als onmisbare aanvulling op landelijke kaders.

15

Twee bestuurlijke keuzes 1. Hoeveel risico zijn we bereid te nemen? Deze keuze gaat over voorfinancieren en vertrouwen op aanvulling. Is de gemeente bereid risico te nemen door problemen op te lossen in de verwachting dat het Rijk middelen zal aanvullen. Dit vraagt bestuurlijke durf en expliciete acceptatie van onzekerheid. Of willen we niet structureel voorfinancieren? In dat geval lost de gemeente alleen op binnen zeker beschikbare middelen. Dit is financieel verstandig, maar kan leiden tot stilstand en verlies van vertrouwen bij inwoners. 2. Hoeveel maatwerk staan we toen? Deze keuze gaat over maatwerk. Accepteert de raad dat oplossingen per situatie verschillen en dat precedentwerking onvermijdelijk is? Hiermee kan recht worden gedaan aan individuele gevallen, maar kan duidelijke bestuurlijke uitleg nodig zijn. Of gaan we voor strikte criteria en plafonds? De inzet van aanvullende middelen gebeurt in dat geval alleen binnen vooraf vastgestelde criteria en maxima. Dit vergroot voorspelbaarheid, maar kan in individuele gevallen onvoldoende zijn.

16

5. Economie en Arbeidsmarkt De economische structuur en arbeidsmarkt van Midden-Groningen bevinden zich in een periode van ingrijpende verandering. De werkloosheid is historisch laag en de arbeidsparticipatie hoger dan ooit. Veel ondernemers ervaren een structureel tekort aan geschikt personeel. Economische ontwikkeling en arbeidsparticipatie worden nadrukkelijk verbonden aan brede welvaart en preventie van armoede en zorgafhankelijkheid. Technologische ontwikkelingen, zoals automatisering en de inzet van AI verhogen de vraag naar hoger opgeleide en flexibel inzetbare werknemers. Daarnaast heeft bijna een kwart van de beroepsbevolking geen startkwalificatie, wat de kansen op duurzaam en toekomstbestendig werk beperkt. Vergrijzing van de beroepsbevolking versterkt deze mismatch verder. Industrie en landbouw vormen belangrijke economische pijlers van de gemeente. Ze zorgen voor werkgelegenheid en zijn sterk verweven met het landschap en onze identiteit. Deze sectoren staan echter onder druk door verduurzamingseisen, stikstof- en veenproblematiek, netcongestie, ruimteclaims en veranderende marktomstandigheden. Bovendien zijn de ontwikkelingen sterk afhankelijk van keuzes van hogere overheden. Daarmee is niet alleen de arbeidsmarkt in beweging, maar ook de economische basis waarop die arbeidsmarkt rust.

De belangrijkste werklocaties in onze gemeente zijn de centra en de bedrijventerreinen. De gemeente heeft hiervoor beleid vastgesteld in de detailhandelsvisie en in de bedrijventerreinenvisie. De komende jaren is het van belang dat de visie op bedrijventerreinen tot uitvoering wordt gebracht. In de visie beschrijft de gemeente haar rol en de rol van andere partijen. Dit zijn complexe en langjarige trajecten, waarbij de gemeente nog aan het begin staat. We werken toe naar toekomstbestendige bedrijventerreinen. Ook werken we aan voldoende

17

ruimte voor bedrijven, hiervoor wordt niet alleen naar nieuwe locaties gekeken, maar ook naar de huidige bedrijventerreinen. Het is van belang dat samenwerking wordt gezocht met bedrijven, maar ook met provincie, regiogemeenten en andere partijen. De gemeente heeft geen directe regierol over economie of onderwijs, maar vervult wel een belangrijke verbindende en faciliterende rol tussen ondernemers, onderwijsinstellingen, regionale partners en inwoners. De Economische Agenda van Nij Begun vraagt nadrukkelijk deze rol actief in te vullen binnen de triple helix: samenwerking tussen overheid, onderwijs en ondernemers op basis van gelijkwaardigheid. Dit vraagt om nieuwe vormen van samenwerken, grotere investeringen en een langere tijdshorizon, terwijl resultaten niet altijd direct zichtbaar of lokaal toe te rekenen zijn. Er is een lange adem nodig. Voor de raad is dit een wezenlijk bestuurlijk vraagstuk, omdat keuzes over economie en arbeidsmarkt bepalend zijn voor het toekomstbeeld van de gemeente en de mate waarin inwoners en ondernemers kunnen profiteren van economische kansen en investeringen vanuit Nij Begun. Het gaat om de vraag welk type economie er wordt nagestreefd, hoe de gemeente omgaat met transities in bestaande sectoren en in hoeverre zij inzet op het ontwikkelen van haar eigen beroepsbevolking.

Bestuurlijke keuze Welke r ol heeft de gemeente in economie en arbeidsmarkt

?

De raad kan kiezen voor een ondersteunende rol vanuit de gemeente met betrekking tot initiatieven van ondernemers, onderwijs en regio wanneer deze zich aandienen. Dit vraagt beperkte inzet, maar leidt mogelijk tot minder samenhang. Een andere keuze is om als gemeente een aanjagende of regisserende rol in te nemen. De gemeente neemt dan actief het initiatief om partijen te verbinden, gezamenlijke agenda’s te ontwikkelen en hiaten te adresseren, bijvoorbeeld door naast de werknemersaanpak ook een expliciete werkgeversaanpak te ontwikkelen. Dit vergroot invloed en samenhang, maar vraagt aanzienlijk meer capaciteit. We zijn dus ook afhankelijk van de uitvoeringskracht.

18

6. Veiligheid en sociale stabiliteit Veiligheid in Midden-Groningen gaat over meer dan handhaving en openbare orde. Naast zichtbare criminaliteit spelen ondermijning, drugsproblematiek, digitale dreigingen, polarisatie en sociale onrust een steeds grotere rol. Deze ontwikkelingen raken met name kwetsbare wijken en jongeren en zetten het vertrouwen van inwoners in de overheid en maatschappelijke instituties onder druk. Gevoelens van onveiligheid worden daarbij niet alleen bepaald door incidenten, maar ook door leefomgeving, perspectief, bestaanszekerheid en sociale samenhang. De rol van de gemeente in het veiligheidsdomein is complex. Veel formele bevoegdheden liggen bij politie en justitie, terwijl de gemeente verantwoordelijk is voor preventie, vroegsignalering, leefbaarheid en het versterken van sociale structuren. Effectief veiligheidsbeleid vraagt daarom om samenhang tussen veiligheid, zorg en ondersteuning, wonen, onderwijs, welzijn, handhaving en het beheer van de openbare ruimte. Veiligheid is daarmee geen afzonderlijk domein, maar een gezamenlijke maatschappelijke opgave. De gemeente borgt dat versnelling of verzwaring van landelijke veiligheidsmaatregelen lokaal wordt ingebed in een integrale aanpak. De maatschappelijke context maakt deze opgave urgenter.

Bij incidenten en overlast wordt snelle en zichtbare actie verwacht, terwijl structurele verbetering juist vraagt om langdurige investeringen in preventie, sociale cohesie en perspectief. Instrumenten zoals de Aanpak Voorkoming Escalatie (AVE) helpen om signalen vroegtijdig op te pakken en escalatie te voorkomen, maar vragen consistent gebruik, duidelijke rolverdeling en bestuurlijke rugdekking over domeinen heen. De effecten van deze aanpak zijn niet altijd direct zichtbaar en voorkomen niet elke crisis, maar zijn essentieel voor duurzame veiligheid. Daarnaast worden digitale veiligheid en maatschappelijke weerbaarheid steeds belangrijker. Met nieuwe wetgeving op het gebied van cyberveiligheid en weerbaarheid zijn gemeenten nadrukkelijk verantwoordelijk geworden voor het beschermen van de gegevens van inwoners en vitale processen. Dit vraagt om nieuwe kennis, samenwerking en bewustwording, en raakt direct aan het vertrouwen van inwoners in de gemeente als veilige en betrouwbare overheid. Ten slotte is wonen een belangrijke randvoorwaarde voor veiligheid en sociale stabiliteit. Met name voor jongeren en jongvolwassenen met een lichte ondersteuningsvraag kan het ontbreken van passend en kwalitatief goed woonaanbod leiden tot overlast, zorgmijding, ondermijning of escalatie van problematiek.

Ook ondermaatse particuliere huisvesting kan criminaliteit en onveiligheid in de hand werken. Veiligheidsbeleid kan deze vraagstukken niet oplossen zonder samenhangende keuzes in wonen en leefbaarheid. Effectief veiligheidsbeleid vraagt naast handhaving en preventie ook om vertrouwen en samenwerking met inwoners. Zichtbare en benaderbare professionals dragen bij aan het vergroten van de ervaren veiligheid. In wijken en dorpen waar inwoners zich gehoord voelen en waar professionals structureel aanwezig en aanspreekbaar zijn, worden signalen eerder gedeeld en kan escalatie vaker worden voorkomen. Inwonerbetrokkenheid en gebiedsgericht werken versterken daarmee de sociale stabiliteit en dragen bij aan duurzame veiligheid.

19

Drie bestuurlijke keuzes Deze drie keuzes gaan in samenhang over waar het inhoudelijke zwaartepunt ligt, hoe de gemeente zichtbaar en relationeel aanwezig is in wijken en dorpen, en welke structurele randvoorwaarden veiligheid beïnvloeden. 1. Waar leggen we het zwaartepunt tussen preventie en repressie? Deze keuze gaat over hoe en waarmee de gemeente veiligheid primair versterkt. De raad bepaalt hoe capaciteit, middelen en bestuurlijke aandacht worden verdeeld tussen structurele preventie en normerend optreden. Een sterker accent op preventie vraagt blijvende inzet op jongerenwerk, opbouwwerk, onderwijs, bestaanszekerheid, zorg en passende woonomstandigheden. Dit vraagt bestuurlijke consistentie en acceptatie dat effecten vooral op middellange termijn zichtbaar zijn en niet iedere crisis kan worden voorkomen. Repressieve inzet blijft noodzakelijk om grenzen te stellen en direct in te grijpen wanneer veiligheid acuut in het geding is. Een zwaarder accent hierop kan op korte termijn zichtbare duidelijkheid geven, maar heeft minder invloed op het voorkomen van nieuwe problematiek. 2. Hoe organiseren we zichtbare en benaderbare aanwezigheid in wijken en dorpen ? Deze keuze gaat over hoe de gemeente veiligheid dichtbij inwoners organiseert. De raad bepaalt hoe professionals structureel en samenhangend aanwezig zijn in de leefomgeving.

Zichtbare en benaderbare professionals – zoals BOA’s, jongerenwerkers en opbouwwerkers – dragen bij aan vertrouwen en ervaren veiligheid. In wijken waar inwoners zich gehoord voelen en professionals aanspreekbaar zijn, worden signalen eerder gedeeld en kan escalatie vaker worden voorkomen. Dit vraagt niet alleen fysieke zichtbaarheid, maar ook responsiviteit en samenwerking. Een sterker accent op handhavende zichtbaarheid kan het veiligheidsgevoel op korte termijn vergroten, maar vraagt aandacht voor de relatie met inwoners en het tijdig oppakken van signalen. 3. In hoeverre verbinden we wonen en leefomgeving structureel aan veiligheid? Deze keuze gaat over de randvoorwaarden voor duurzame veiligheid. De raad weegt in hoeverre veiligheid expliciet wordt verbonden aan woonbeleid, kwaliteit van de bestaande (particuliere) woningvoorraad en de inrichting van de openbare ruimte. Passende en kwalitatief goede huisvesting – met name voor jongeren en jongvolwassenen met een lichte ondersteuningsvraag – is een belangrijke voorwaarde om zelfstandig te functioneren en problematiek te voorkomen. Het ontbreken daarvan kan leiden tot overlast, ondermijning en escalatie. Investeren in deze randvoorwaarden vraagt tijd en samenhang met woon- en leefbaarheidsbeleid, maar kan structureel druk op zorg, handhaving en veiligheidsinterventies verminderen.

20

7. Toekomstbestendige zorg en ondersteuning De vraag naar zorg en ondersteuning in Midden-Groningen groeit. Door vergrijzing, meer mentale problemen en complexere gezinssituaties doen steeds meer inwoners een groter beroep op Wmo, jeugdhulp en andere vormen van ondersteuning. Tegelijkertijd zijn personeel en middelen schaars en nemen de kosten toe. Dat maakt duidelijk dat de huidige manier van organiseren en financieren van zorg niet onbeperkt vol te houden is. Maatwerk blijft belangrijk, maar vereenvoudiging van regels mag niet ten koste gaan van passende hulp voor inwoners met complexe problemen. Landelijk en regionaal wordt gestuurd op meer preventie, samenwerking tussen zorg en welzijn en ondersteuning dichtbij huis. In de jeugdhulp betekent dit eerder helpen en minder snel doorverwijzen naar zware zorg. Ook in Midden-Groningen werken we aan deze beweging.

Daarbij komt een belangrijke verandering in de organisatie van het sociaal domein. Met de omvorming van Kwartier Zorg en Welzijn naar een gemeentelijke stichting kiest de gemeente voor meer regie op toegang, kwaliteit en financiën. Dit moet helpen om gerichter te investeren, vooral waar de opgave het grootst is. Tegelijk vraagt deze verandering veel van medewerkers en partners en kost het tijd voordat effecten zichtbaar zijn. Ook de eerstelijnszorg verandert. Door vergrijzing en opvolgingsproblemen bij huisartsen en doordat jonge artsen vaker in grotere samenwerkingsverbanden werken, verandert de organisatie van huisartsenzorg. Praktijken zijn minder vaak aan huis en vaker onderdeel van gezamenlijke voorzieningen. Tegelijkertijd verschuift zorg van het ziekenhuis naar de huisarts en wonen mensen langer zelfstandig thuis, vaak met complexere problemen. Dit vergroot de druk op de eerstelijnszorg en vraagt om goede samenwerking met sociale teams en welzijn. Wanneer de eerstelijnszorg onder druk staat, werkt dit direct door in het sociaal domein en kan dit in kleinere kernen ook invloed hebben op de leefbaarheid. Zorg en ondersteuning hangen bovendien nauw samen met wonen. Voor ouderen, mensen met een beperking en jongeren met een lichte ondersteuningsvraag is passende huisvesting essentieel om zelfstandig te blijven functioneren.

Tekorten aan geschikte woonvormen kunnen leiden tot zwaardere zorg en extra druk op mantelzorgers, wijken en dorpen. Wonen met zorg en ondersteuning krijgt daarom een plek in het volkshuisvestingsprogramma, inclusief afspraken over urgentie voor wettelijk verplichte doelgroepen. De bestuurlijke vraag voor de raad is niet of deze koers wordt gevolgd, maar hoe de keuzes binnen deze koers worden gemaakt: waar het zwaartepunt ligt, voor wie extra wordt geïnvesteerd en wat dit betekent voor uitvoering, draagkracht en tempo van verandering.

21

Drie bestuurlijke keuzes Deze drie keuzes gaan in samenhang over wanneer de gemeente ingrijpt (preventie), voor wie extra wordt ingezet (ongelijk investeren) en wat dat betekent voor uitvoering, draagkracht en haalbaarheid. 1. Hoe stevig maken we de sociale basis

als fundament onder zorg en ondersteuning?

Deze keuze gaat niet over óf we inzetten op preventie – die koers is al landelijk en regionaal ingezet. De vraag is hoe stevig we de sociale basis maken als fundament onder zorg en ondersteuning. De raad bepaalt hoeveel prioriteit en middelen gaan naar ontmoeting, welzijn, collectieve voorzieningen en ondersteuning dichtbij huis. Een sterke sociale basis kan voorkomen dat problemen verergeren en de druk op zwaardere zorg verminderen. Tegelijk staat de sociale basis onder druk. Er wordt meer verwacht van vrijwilligers, mantelzorgers en welzijnsorganisaties, onder meer op het gebied van signalering, ondersteuning en het opvangen van complexere hulpvragen, terwijl capaciteit en middelen niet vanzelf meebewegen. De ambitie om zorgvragen eerder en lichter op te vangen vraagt daarmee om een stevige sociale basis die nog niet overal op het gewenste niveau is. Dit vraagt gerichte investeringen, betere samenwerking tussen zorg en welzijn en bestuurlijke consistentie, met het besef dat het versterken van deze basis tijd kost en niet direct tot zichtbare resultaten leidt. Als de inzet op de sociale basis beperkt blijft, verschuift de zorg minder naar lichtere vormen van ondersteuning en blijft de druk op zwaardere zorg groot. 2.In hoeverre investeren we g

ericht om verschillen in zorggebruik en zelfredzaamheid te verkleinen

?

Deze keuze gaat over voor wie en waar de gemeente extra inzet pleegt. De raad bepaalt in hoeverre bewust meer tijd, aandacht en middelen worden ingezet in wijken, dorpen en bij doelgroepen waar de zorgvraag het grootst is of waar problemen zich stapelen. Gerichte inzet kan bijdragen aan het verkleinen van verschillen in gezondheid, zelfredzaamheid en zorggebruik. Tegelijk vraagt dit duidelijke criteria en bestuurlijke consistentie, omdat niet iedere inwoner of ieder gebied dezelfde mate van ondersteuning ontvangt en resultaten niet overal gelijk zullen zijn. 3. Wat betekenen deze keuzes voor uitvoering, draagkracht en tempo

van de transformatie ?

Deze keuze gaat over wat het systeem aankan. Meer inzet op de sociale basis en gerichte ondersteuning vraagt tijd, samenwerking en voldoende professionals. De raad weegt in hoeverre de ambities passen bij de beschikbare uitvoeringskracht, de arbeidsmarkt in zorg en welzijn en de draagkracht van mantelzorgers en vrijwilligers. Ook het tempo van verandering is onderdeel van deze afweging. Versnellen kan financieel nodig zijn, maar vergroot de druk op organisaties en medewerkers. Een meer geleidelijk tempo biedt ruimte om te leren en bij te sturen, maar houdt financiële en inhoudelijke druk langer in stand.

22

Bijlagen

23

1. Midden-Groningen in vogelvlucht De gemeente Midden-Groningen is in 2018 ontstaan vanuit een gemeentelijke herindeling door een samenvoeging van de gemeenten Hoogezand-Sappemeer, Slochteren en Menterwolde. Midden-Groningen heeft ongeveer 61.500 inwoners en is daarmee de derde gemeente van de provincie. De gemeente bestaat uit 25 dorpen en wijken, met een stedelijk centrum dat belangrijke voorzieningen biedt voor de hele regio. Een doel is zo veel mogelijk centrale huisvesting van ambtenaren. Het gemeentehuis staat in Hoogezand en is onderdeel van het Huis van Cultuur en Bestuur. Hierin zijn ook het theater en de bibliotheek gehuisvest. De gemeente kent ook nog andere decentrale werkplekken, zoals de gemeentewerven in Slochteren en Zuidbroek en het nieuwe gebouw van het sociaal ontwikkelbedrijf Midwerk (Ontwikkeling/Werk/Inkomen), voorheen BWRI, in Sappemeer.

Positie in de regio Midden-Groningen ligt strategisch in het midden van de provincie Groningen. Het gebied heeft een goede infrastructuur met spoorlijnen, wegen en waterwegen. Het ligt dicht bij de stad Groningen en de Eemshaven, aan de A7 en bij de kruising met de N33. De A7 verbindt de gemeente van west naar oost met de stad Groningen en Duitsland. Ten westen van de gemeente, biedt de nabijheid van de stad Groningen, het economische en culturele hart van de provincie, kansen voor Midden-Groningen. Kansen op het gebied van onderwijs, gezondheidszorg en recreatie. Deze nabijheid stimuleert ook de woningmarkt en maakt Midden-Groningen aantrekkelijk voor forenzen op zoek naar een woonomgeving met een hoge kwaliteit van leven. Met de N33 is Midden-Groningen van noord naar zuid verbonden met de gemeente Eemsdelta en de zuidelijke Groninger gemeenten Veendam en Stadskanaal. Het gebied rond de A7/N33 is een van de vijf economische kernzones van de provincie. Dit gebied dat ook delen van de gemeenten Oldambt en Veendam omvat kent een relatief hoge toegevoegde waarde en veel arbeidsplaatsen, en is hierdoor van regionale betekenis. De unieke positie brengt zowel kansen als uitdagingen met zich mee voor de gemeente in haar regionale dynamiek.

Industrie en bedrijvigheid Onze gemeente heeft een sterke economie met meer dan 5.600 bedrijfsvestigingen en ruim 23.000 banen. De industrie, landbouw, handel en energiesector zijn belangrijk voor de regio. •

Landbouw en veeteelt : Landbouw is al lange tijd de basis van veel gebieden in Nederland, ook in Midden-Groningen. Rondom de landbouw is ook industrie ontstaan, zoals de aardappelverwerking. AVEBE is een grote producent van aardappelzetmeel en biedt veel werk in de regio.

•

Energiesector: Midden-Groningen is bekend door het gasveld in Slochteren, dat in 1959 werd ontdekt. Dit gasveld had een grote invloed op de Nederlandse economie. Sinds 2024 is de gaswinning gestopt en de gemeente werkt nu aan duurzame energie, zoals windparken, warmtenet en zonne-energie. Er is een stikstoffabriek in Zuidbroek om geïmporteerd gas geschikt te maken voor Nederland.

24

•

Industrie: Van oudsher wordt de gemeente gekenmerkt door haar omvangrijke industriële fundament. De industrie is de meest toonaangevende en ook de meest in het oog springende sector binnen de gemeente. Ook de scheepsbouw is belangrijk, met bekende scheepswerven zoals Royal Bodewes in Hoogezand, opgericht in 1812.

Natuur en cultuur Midden-Groningen heeft een gevarieerd landschap met onder andere veengebieden, veenontginningen, dorpsbossen en water, en een rijke culturele geschiedenis. Enkele hoogtepunten zijn: •