260625NB-139.2 Bijlage 2 - Vertrek van X is de enige manier om ondermijning van de democratie te stoppen

12 TEN EERSTE

dinsdag 26 mei 2026 DE VOLKSKRANT

Proef met maximumsnelheid van 20 km/u op fietspaden in Houten en Amsterdam: gaat dat werken? Hessel von Piekartz den Haag De gemeenten Amsterdam en Houten gaan de komende tijd experimenteren met een maximumsnelheid van 20 kilometer per uur op het fietspad. De vraag is in hoeverre deze maatregel te handhaven is. Eind vorig jaar maakte het toenmalige kabinet de weg vrij voor de experimenten. De maatregel mag ‘tijdelijk’ worden ingevoerd op fietspaden op ‘specifieke locaties’, zo stond in het Meerjarenplan Fietsveiligheid. Hoe hoog de maximumsnelheid mag worden, liet het kabinet aan de gemeenten zelf. Vanuit gemeenten klinkt al jaren de wens om meer mogelijkheden te krijgen om de chaos op het fietspad aan te pakken. Niet alleen is het daar steeds drukker, ook de toename van e-bikes en fatbikes leidt tot gevaarlijke situaties. Al dan niet opgevoerd kunnen ze flinke snelheden halen, soms tot boven de 30 kilometer per uur. Daarmee gaan ze een stuk sneller dan andere, niet elektrisch ondersteunde gebruikers van het fietspad. In Amsterdam zijn ze blij met de ruimte die ze van het ministerie krijgen. Wethouder Melanie van der Horst sprak in 2023 al de wens uit voor een maximumsnelheid op het fietspad,

maar volgens haar zat landelijke weten regelgeving dat in de weg. Nu dat obstakel is weggenomen, hoopt de gemeente met de proef ‘mensen die rustiger willen fietsen, bijvoorbeeld ouderen en mensen met kinderen, beter te beschermen’, aldus een woordvoerder. Wanneer en op welke locatie de maximumsnelheid van 20 kilometer per uur gaat gelden, kan de gemeente nog niet zeggen. De plannen in Houten zijn concreter, zo meldde het AD dit weekend. Daar begint de proef al over twee weken. Vanaf 8 juni mogen op een drukke, smalle straat achter een winkelcentrum alle gebruikers van het fietspad maximaal 20 kilometer per uur rijden. De gemeente gaat speciale verkeersborden langs de weg neerzetten om de fietsers op de nieuwe regel te wijzen. Ook komen er camera’s om het effect van de maatregel te onderzoeken. Handhaving bijna onmogelijk Maar verder lijkt er niet veel mogelijk om de maatregel kracht bij te zetten. Zo hoeven fietsers geen flitspalen te verwachten, fietsers geen kenteken hebben. Hun overtreding is niet te registreren. De handhaving van een maximumsnelheid voor fietsers is dan ook het lastigste vraagstuk, zegt Dick de Waard, hoogleraar Verkeerspsychologie aan

de Rijksuniversiteit Groningen. ‘Eigenlijk is de enige manier waarop je dit kunt handhaven door met laserguns de snelheid vast te stellen en overtreders meteen staande te houden. En daarvoor heeft de politie gewoon de capaciteit niet.’ Naast het handhavingsprobleem is het ook voor fietsers zelf lastig om hun snelheid te bepalen. Waar al het gemotoriseerde verkeer verplicht is een snelheidsmeter te hebben, geldt dat niet voor fietsen. ‘Normale stadsfietsen hebben dat niet, terwijl je daar ook best over de 20 kilometer per uur mee kunt gaan.’ Dat wil niet zeggen dat De Waard er helemaal geen heil in ziet. ‘Ik sta zeker sympathiek tegenover het idee om kwetsbare weggebruikers te beschermen.’ Ook hij ziet dat het gevaarlijker is geworden op het fietspad. ‘En dat ligt vooral aan het verschil in snelheden. Op de weg geldt altijd dat je liever een homogene stroom hebt. Een maximumsnelheid kan daarvoor een manier zijn.’ Bovendien ziet hij dat andere mogelijkheden beperkt zijn. Doordat er veel verschillende vervoersmiddelen zijn bijgekomen, is het bijvoorbeeld niet meer mogelijk om voor elk type een aparte rijbaan te maken. ‘Daar is simpelweg geen ruimte voor.’ Een maximumsnelheid voor fietsen is nog niet eerder uitgeprobeerd.

Paus Leo waarschuwt in encycliek voor oorlog en ongelijkheid door AI Lisa Spit Rome

Paus Leo krijgt zijn portret in viervoud, woordspelig ‘PopeArt’ gedoopt. Foto abaca

In zijn eerste pauselijke brief, een zogeheten encycliek, pleitte Leo XIV er maandag bij regeringsleiders voor om de ontwikkeling van AI-systemen ‘te vertragen’. De paus presenteerde het document zelf in een speciale bijeenkomst in het Vaticaan. AI is het hoofdthema van de encycliek Magnifica humanitas (de grootsheid van de mensheid). De paus is huiverig voor de ontwikkeling van de technologie, omdat de systemen volgens hem desinformatie verspreiden, conflicten aanwakkeren en het risico met zich meebrengen dat de wereld op ‘een pad van eindeloze oorlog’ terechtkomt. Overheden moeten daarom ‘robuuste wettelijke kaders’ tot stand brengen. Dat is onder meer nodig om de rechten van werknemers te beschermen, stelt de paus. Hij vreest dat de positie van werkenden in gevaar komt als bedrijven vrij zijn om te doen wat ze willen met AI-systemen. Experts stellen al langer dat AI in bepaalde sectoren de taken van mensen kan overnemen. Al uit zijn naamkeuze viel op te maken dat de paus zich zou inzetten voor de arbeidersklasse. De vorige Leo streed voor werklieden die berooid raakten door de industriële revolutie. Leo XIII publiceerde zijn bekendste encycliek in 1891. In Rerum Novarum (Over nieuwe zaken) bepleitte hij rechtvaardige lonen, gezonde werkomstandigheden en solidariteit met de zwakkeren. Van het kapitalisme en het

marxisme moest hij niets hebben, het werk wordt gezien als de geboorte van de sociale leer van de kerk. Anthropic Volgens Leo XIV staat de wereld nu voor een soortgelijke verandering: de digitale revolutie. Al eerder zei hij dat kunstmatige intelligentie ‘de menselijke besluitvorming niet mag vervangen’. Hij zei te vrezen voor ‘extreem rijke mensen die investeren in kunstmatige intelligentie’ en ‘de waarde van mensen en van de mensheid totaal negeren’. Het is geen toeval dat Leo XIV zijn eerste encycliek, net als zijn naamgenoot 135 jaar eerder, op 15 mei ondertekende. De presentatie verliep echter anders dan gebruikelijk. De paus openbaarde het document zelf, op een bijeenkomst waar ook de medeoprichter van AIbedrijf Anthropic (van chatbot Claude) aanwezig was.

Anthropic kreeg het aan de stok met de regering-Trump toen het weigerde taalmodellen beschikbaar te stellen voor autonome wapens en binnenlandse surveillance. Het Pentagon reageerde furieus en zette de Amerikaanse onderneming op de zwarte lijst, tussen bedrijven uit China en Rusland. Desondanks worden systemen van Anthropic ook gebruikt door het Amerikaanse leger, onder meer in de oorlog tegen Iran om doelwitten te bepalen. Ook daar is de paus kritisch over in zijn encycliek: ‘De mogelijkheid om autonome wapensystemen in te zetten maakt oorlogsvoering makkelijker uitvoerbaar en minder afhankelijk van menselijke controle.’ Het Vaticaan sprak zich al eerder uit over de keerzijde van AI. Paus Franciscus hield in 2024 een kritische speech voor leiders van de G7, zijn opvolger zet die lijn nu voort.

VOLKSKRANT-COMMENTAAR PIETER KLOK

Vertrek van X is de enige manier om ondermijning van de democratie te stoppen De hoeveelheid haatberichten die politici krijgen op X is schokkend. Dat ze niettemin op het platform blijven, wordt met de dag onbegrijpelijker. at X een platform is waar racisme, xenofobie, misogynie en desinformatie welig kunnen tieren, was al veel langer bekend. Toch is het schokkend om te lezen hoeveel haat er in één week op het platform wordt verspreid. Uit uitgebreid onderzoek van deze krant blijkt dat van de tachtigduizend berichten die politici ontvingen, ruim een kwart was gericht op het kleineren, vernederen, intimideren of bedreigen van hen of anderen. Een groot deel daarvan is waarschijnlijk strafbaar. De aanvallen komen vooral van radicaal-rechts en extreemrechts. Toen Elon Musk het platform vier jaar geleden overnam, gingen alle remmen los. X deed geen enkele moeite meer om de verspreiding van haat tegen te gaan. Integendeel. Musk ging zelf voorop in het verspreiden van haatdragende, extreemrechtse inhoud.

D

Sociale media houden politici in een houdgreep. Slechts een enkeling durft het platform te verlaten. De redenering om te blijven is altijd hetzelfde: het is een goed podium om je boodschap te verspreiden onder media en zo het electoraat te bereiken. En: als weldenkende mensen ook nog weggaan, blijft er helemaal een open riool over. De golf Met een post op X aan haatberichten nemen ze op de koop toe; negeren is lokken politici hierbij inmiddels het devies. een golf aan Tegenover die voordelen, xenofobe en of vermeende voordelen, staat een steeds langere lijst misogyne Wie op X zit, draagt reacties uit die de nadelen. bij aan de macht en finanoorspronkelijke ciële voorspoed van zijn eigenaar, Elon Musk. Wie op X zit, boodschap legitimeert zijn platform en bedelven zijn extreemrechtse standpunten. Met een post op X lokken politici een golf aan xenofobe en misogyne reacties uit die de oorspronkelijke boodschap bedelven. Zo verspreiden ze – onbedoeld – vooral drek. X is ook slecht voor het geestelijk welzijn. Politici, en ook anderen, die te veel op X verkeren, krijgen een ander karakter. Ze zijn bovenmatig gefocust op beeldvorming, zijn als de dood het electoraat voor het hoofd te stoten en gaan steeds meer in hapklare slogans praten in plaats van ingewikkelde compromissen uitleggen. De homo sociale medii bestaat.

Wie op X zit, draagt bij aan een medium dat leeft bij polarisatie, dat leeft bij haat en verontwaardiging, een medium dat zijn algoritmen zo heeft afgesteld dat een democratische uitwisseling van argumenten onmogelijk wordt gemaakt, een medium, kortom, dat op alle mogelijke manieren de democratie ondermijnt. Politici die zich zorgen maken over de toestand van de democratie en niettemin op X blijven zitten, worden met de dag ongeloofwaardiger. Toen de kleine partij Volt X verliet, ging zij ervan uit dat meerdere partijen zouden volgen. Dat viel aanvankelijk tegen. Nu gaat voor het eerst ook een grote partij, Pro, van het platform af. Dat is toe te juichen, maar nog beter is het als partijen hierin gezamenlijk optrekken en onderlinge afspraken maken over het sterk houden van de democratie en welk socialemediagedrag daarbij hoort. Kamervoorzitter Thom van Campen kwalificeert de bedreigingen op X terecht als ‘een directe inbreuk op de democratie’. Voor de oplossing kijkt hij naar X en het Openbaar Ministerie. Dat is naïef. Musk en X laten zich tot nu toe door niemand corrigeren: niet door hun geweten, niet door Europese regels en ook niet door de opsporingsinstanties. Wie een einde wil maken aan deze ‘directe inbreuk’, moet weg van X.