260625NB-139.1 Bijlage 1 - Vast in wetteloos X-moeras

Evaluation Only. Created with Aspose.Words. Copyright 2003-2019 Aspose Pty Ltd.

User Name: = bart.knibbe Date and Time: = 2026-05-26 Job Number: = 285315506

Documents (1) Client/Matter: -NoneSearch Terms: Vast in wetteloos X-moeras Search Type: NaturalAnd Content Type

Narrowed by

news

-None-

1. Vast in wetteloos X-moeras

Created with an evaluation copy of Aspose.Words. To discover the full versions of our APIs please visit: https://products.aspose.com/words/ | About LexisNexis | Privacy Policy | Terms & Conditions | Copyright © 2020 LexisNexis Bastiaan Knibbe

Page 1 of 13 Vast in wetteloos X-moeras

Vast in wetteloos X-moeras de Volkskrant 23 mei 2026 zaterdag

Copyright 2026 DPG Media B.V. All Rights Reserved

Section: Zaterdag; Blz. 12, 13, 14, 15, 16, 17, 19 Length: 6979 words Byline: SARA BERKELJON, WILLEM FEENSTRA EN JULIE WORTMANN Highlight: Politici krijgen op X veel meer haat over zich heen dan justitie in beeld heeft. In één week vond de Volkskrant duizenden berichten met mogelijk strafbare uitingen. Toch blijven veel politici er actief.

Body Onlinehaat O p 23 oktober 2025, zes dagen voor de Tweede Kamerverkiezingen, stuurt een gebruiker met de naam TribunaalKonijn op X een openbaar bericht aan CDA-leider Henri Bontenbal. 'Ze zouden je moeten ophangen na een staatsrechtelijk tribunaal, zouden ze in 99,99% van de geschiedenis ook gedaan hebben.' Vijf dagen later schrijft iemand die zichzelf CKlompvoet noemt op X dat VVD'er Ruben Brekelmans 'een legitiem doelwit' is. Op dezelfde dag richt ChristHissn het woord tot Thierry Baudet van Forum voor Democratie: 'We rijden uw kind met plezier dood in een toenmalige zone 30.' Tom van der Lee, Kamerlid voor GroenLinks-PvdA, die in een X-bericht op 29 oktober tien redenen geeft om op zijn partij te stemmen, wordt door gebruiker ArendBols vergeleken met de leider van de SS. 'Zelfs Himmler had GEEN mooiere beloftes voor de Joden in hun 'werkkampen', en dat was ONEINDIG correcter dan JULLIE leugens. Er is maar EEN Lösung voor jullie!' D66-lijsttrekker Rob Jetten krijgt, ook op verkiezingsdag, te maken met een doodswens en homofobe haat. 'Nu is het wachten dat je maar snel van een hoog gebouw afgetrapt word! (sic)', schrijft piet_buks. 'Wat zijn je 1e plannen? Elke week paarse vrijdag en travestieten zaterdag en kontneuk zondag?' Toenmalig BBB-kandidaat Mona Keijzer post op 29 oktober een foto waarop ze breeduit lachend een stembiljet in een stembus deponeert.

X-gebruiker Almarcabo reageert: 'Je verdient de wielen van een vrachtauto over je kk lelijke gezicht.' Dogukan Ergin van Denk wordt door degene achter het account enzovoortsz weggezet als 'importtuig'.

Page 2 of 13 Vast in wetteloos X-moeras 'Jullie dienen uitgeroeid te worden, stuk voor stuk, zoals iedere kakkerlak ook.' Het socialemediaplatform X, sinds 2022 in handen van techmiljardair Elon Musk, raakte de afgelopen jaren keer op keer in opspraak. Het bedrijf weigert inzage te geven in de werking van het algoritme, doet nauwelijks iets tegen de verspreiding van desinformatie, creëerde met Grok een AI-model dat bereid was seksuele nepbeelden van minderjarigen te maken en schrapte de moderatie bijna volledig. Bovenstaande berichten staan een half jaar later dan ook allemaal nog online. Onder anderen wetenschappers en media vertrokken van X, omdat zij niet langer wilden bijdragen aan een platform dat steeds meer gif lijkt te verspreiden. Maar één groep bleef actief, althans in Nederland: politici. 117 van de 150 Kamerleden deelden er de afgelopen twaalf maanden berichten, nog eens achttien anderen hebben een slapend of afgeschermd account. Slechts vijftien Kamerleden zijn helemaal niet aanwezig op X. Alle 28 bewindspersonen, inclusief premier Jetten, zijn er met officiële overheidsaccounts actief. De Volkskrant deed in de afgelopen maanden onderzoek naar het politieke debat op X, en richtte zich daarbij op één week: de zeven dagen voorafgaand aan de Tweede Kamerverkiezingen van 2025.

In samenwerking met een wetenschapper van de Universiteit van Amsterdam, die om veiligheidsredenen anoniem wil blijven, verzamelde en analyseerde de krant ruim tachtigduizend berichten die in die week werden geplaatst als reactie op landelijke politici en partijen. De inhoud van die berichten werd met behulp van verschillende speciaal getrainde AI-modellen bestudeerd. De ruim achtduizend berichten die door de modellen als het ernstigst werden gekwalificeerd, werden handmatig beoordeeld. Bart Schermer, hoogleraar cybercrime van de Universiteit Leiden, keek op cruciale momenten mee om de nauwkeurigheid te waarborgen. Daarnaast sprak de krant met topambtenaren, mensen uit de opsporingswereld, het Openbaar Ministerie, afzenders van strafbare berichten en twaalf Kamerleden, en kreeg inzage in vertrouwelijke documenten en correspondentie. Dit om antwoord te zoeken op de vraag: hoe giftig is X nou eigenlijk? Welk effect heeft het platform op het functioneren van de democratie? En waarom blijven volksvertegenwoordigers er, vaak tegen beter weten in, tóch actief? I Topje van de ijsberg In de week voor de Tweede Kamerverkiezingen draait X in Nederland op volle toeren. Politici staan in campagnemodus. Ze debatteren overal en nergens, verschijnen zo veel mogelijk in de media en flyeren op straat. Foto's en filmpjes van al die gebeurtenissen plaatsen ze online, onder andere op X.

'Van deur tot deur, van dorp tot stad, overal waardevolle gesprekken', schrijft de nummer 11 van de kandidatenlijst van GL-PvdA, Julian Bushoff, onder een foto waarop hij met zijn duim omhoog bij iemands voordeur staat. 'Wij kiezen voor solidariteit. Zo gaan we samen vooruit.' Hij krijgt 254 reacties. 'Als je aan mijn deur komt trap ik je helemaal de kanker.' 'Ik schop je van mijn erf als je durft aan te bellen.' 'Ga maar lekker met je islamistenvriendjes homo's uit hun huizen terroriseren, maar laat mij met rust. Vies tuig!' 'Bel bij mij aan en je krijgt zout in je bek.'

Page 3 of 13 Vast in wetteloos X-moeras Deze reacties zijn geen uitzondering. Van de tachtigduizend berichten die politici in de week voor de Kamerverkiezingen ontvingen, waren er ruim 22 duizend gericht op het kleineren, vernederen, intimideren of bedreigen van hen of anderen. De Volkskrant legde ze langs de meetlat van het Wetboek van Strafrecht, waarin staat tot waar onze vrijheid van meningsuiting reikt, en waar deze overgaat in strafbaar gedrag. Hoewel het aan rechters is om een definitief oordeel te vellen over strafbaarheid, en zelfs die soms van mening verschillen, is het wetboek het meest neutrale aanknopingspunt om reacties te kunnen beoordelen. Een aantal door de krant beoordeelde berichten is voorgelegd aan het OM, dat aangaf 'in grote lijnen' dezelfde inschatting van strafbaarheid te maken. In die ene week ontvingen politici op X 122 bedreigingen, was er 150 keer sprake van opruiing en maakten gebruikers zich in 428 gevallen schuldig aan haatzaaien. Omdat strafbare berichten in de categorieën groepsbelediging en belediging te talrijk bleken, konden die niet handmatig beoordeeld worden. Een representatieve steekproef wees uit dat tussen de vijf- en zevenduizend strafbare uitingen in die twee categorieën zijn gedaan. Het gaat dan bijvoorbeeld om scheldpartijen, nazi-vergelijkingen of beledigende uitspraken over vrouwen, lhbti-personen, moslims of joden.

Dat politici te kampen hebben met onlinehaatberichten is al problematisch, zegt hoogleraar Schermer. 'Maar dat het in deze mate gebeurt, en dat het platform X dat toelaat, is schokkend. Het heeft niet alleen enorme impact op politici, maar ook op de werking van de rechtsstaat en democratie. Dat kun je niet laten voortduren.' 'Dit laat zien dat bedreigingen op X al lang geen incidenten meer zijn, en dat is onacceptabel', zegt Tweede Kamervoorzitter Thom van Campen (VVD). 'Kamerleden zouden zich vrij en veilig moeten voelen om hun mening te uiten, ook online. Dat je je nek uitsteekt als volksvertegenwoordiger, betekent niet dat mensen alles maar naar je hoofd mogen slingeren.' 'Dit soort verwerpelijk, en soms zelfs strafbaar gedrag mogen we nooit normaal gaan vinden', reageert ministerpresident Jetten. 'Zelf merk ik dat ik een dikke huid heb gekregen en niet meer alle reacties lees. Ook doe ik regelmatig aangifte van bedreigingen via sociale media aan mijn adres.' 'Wij zijn enorm geschrokken van deze cijfers', zegt Barbara Kathmann, het Kamerlid dat namens Progressief Nederland gaat over digitale zaken. 'Het is totaal gestoord dat op X zoveel haat en strafbare feiten gefaciliteerd worden.

Volgens mij is iedereen, van links tot rechts, het erover eens dat niemand boven de wet staat.' 'Dit onderzoek laat iets zien van de verloedering van ons land', zegt ChristenUnie-fractievoorzitter Mirjam Bikker. 'We hebben de onlinewereld lang behandeld als iets in de verte, iets abstracts. Maar als we daar geen schone straten krijgen, wordt het ook in de echte wereld viezer en viezer.' De kans dat verzenders van bedreigingen worden vervolgd, is momenteel klein. Slechts een fractie van alle strafbare posts op X bereikt het OM en de politie, zo blijkt. Bij het verantwoordelijke Team Bedreigde Politici van de politie-eenheid Den Haag maakten landelijke politici in heel 2025 493 keer melding van bedreiging of opruiing. Het gaat om uitingen op álle sociale media en ook die per mail en per brief. Het OM beoordeelde er 356 als strafbaar. Dat aantal staat in schril contrast met de 272 bedreigingen en opruiingen die de Volkskrant in één week en alleen op X vond. Geen van die 272 berichten werd voor zover bekend destijds bij het OM gemeld. Naar aanleiding van dit onderzoek maken zeven partijen nu alsnog melding bij de Beveiligingsautoriteit van de Tweede Kamer. Het merendeel van de verzenders van de 356 berichten die het OM strafbaar achtte, kon ook nog eens niet worden vervolgd.

In 213 gevallen konden verdachten, die doorgaans met anonieme accounts werken, niet worden geïdentificeerd of bevonden zij zich in een buitenland waarmee Nederland geen rechtshulprelatie heeft. Wat de identificatie van dreigers bemoeilijkt, is de weigering van X om aan verzoeken van de Nederlandse opsporingsdiensten te voldoen. Een woordvoerder van het OM meldt dat X 'soms wel, soms niet' meewerkt aan het verstrekken van informatie over bedreigers van politici, en dit jaar 'eerder niet dan wel'. Europese regelgeving verplicht socialemediaplatformen om aan dergelijke verzoeken van opsporingsinstanties te voldoen.

Page 4 of 13 Vast in wetteloos X-moeras Volgens officier van justitie Fridolijn Kuipers, die de strafzaken tegen online bedreigers van politici coördineert, blijkt uit dit onderzoek dat het OM slechts het topje van de ijsberg ziet. 'Op jaarbasis gaat het dus misschien wel over vele duizenden bedreigingen. Stel dat die allemaal bij de politie worden gemeld, dan hebben we helemaal niet de capaciteit om die allemaal op te sporen en te vervolgen.' Toch is het volgens haar belangrijk dat politici de dreigende berichten wel melden, zodat concrete dreigingen kunnen worden weggenomen, veelplegers zichtbaar worden en de omvang van het probleem zich openbaart. Dit gebeurt nu weinig omdat niemand de sociale media van politici monitort op bedreigingen of andere strafbare uitingen. Niet de politie, niet de Beveiligingsautoriteit van de Tweede Kamer en ook niet de politieke partijen. In de huidige opzet is het aan politici zelf om berichten die zij als bedreigend ervaren te melden bij de Beveiligingsautoriteit, die vervolgens adviseert al dan niet aangifte te doen en helpt met het papierwerk. Desgevraagd zegt de Beveiligingsautoriteit dat het melden 'van groot belang' is, 'ook - of misschien wel juist - bij twijfel'.

'Wij roepen Kamerleden op dit altijd direct te doen zodat er, in overleg met de politie, het OM en de Nationaal Coördinator Terrorismebestrijding en Veiligheid, adequaat gereageerd kan worden.' Maar uit gesprekken met Kamerleden van tien politieke partijen blijkt dat zij bijna zonder uitzondering zijn gestopt met het lezen van reacties op X, juist vanwege het giftige klimaat. Soms bereiken berichten hen via een omweg, bijvoorbeeld via verontruste familieleden. In de meeste gevallen blijven ze voor politici ongezien. Andere X-gebruikers zien de berichten wél. Volgens handhavingsinstanties heeft dat een drempelverlagend en normaliserend effect, en leidt het zo tot een sfeer van wetteloosheid. Het platform fungeert op die manier als een aanjager van intimiderend en vaak strafbaar gedrag. Afzenders van strafbare berichten - voor zover achterhaald kon worden bijna allemaal 'echt', dus geen bots zeggen dat ze ook op andere sociale media actief zijn, maar specifiek X gebruiken om ongeremd frustraties te uiten, vooral omdat hun berichten daar niet worden weggehaald. Dat blijkt ook uit cijfers van het OM, dat op verzoek de meldingen van bedreiging en opruiing die politici van 2022 tot en met 2025 wel deden uitsplitste per platform. Van de 2.421 berichten die werden gemeld, ontvingen politici er 2.254 via X.

En dat terwijl X gemeten naar het aantal gebruikers (nu 2,7 miljoen) het negende platform van Nederland is, op grote afstand van Facebook (9,9 miljoen gebruikers), Instagram (8,9 miljoen) en LinkedIn (5,8 miljoen). De gevolgen van de haat op X reiken veel verder dan het platform zelf. De aanhoudende stroom aan onlinebedreigingen en -intimidaties op X ondermijnt de democratie, zeggen topambtenaren, wetenschappers, politici en het OM in reactie op het onderzoek. Zo zeggen enkele politici tegen dat ze hun woorden heroverwegen om onlinehaat te beperken. Anderen mengen zich op sommige platformen helemaal niet meer in het debat. Kamerleden zien hoe de intimiderende berichten potentiële politici afschrikken. En sommige politici zijn op straat alerter omdat ze vrezen dat iemand een dreigement zal uitvoeren. 'Het raakt je ten diepste als dit over je geschreven wordt', zegt ChristenUnie-fractievoorzitter Bikker. 'Wat we op straat niet tolereren, moet online ook niet kunnen. Als wij hier niet op reageren, laten we een bende achter voor de komende generatie.' Jan Struijs, 50Plus-fractievoorzitter met een decennialange politiecarrière: 'Op het moment dat je die bedreigingen laat staan, er geen reet aan doet, normaliseer je dit gedrag. Mensen zijn gaan denken dat het er allemaal bij hoort.

Het is de betonrot van de democratie.' Dat vindt ook VVD-Kamerlid Ruud Verkuijlen, die eveneens tientallen jaren bij de politie werkte: 'Het moet duidelijk zijn dat dit niet wordt getolereerd en dat bekrachtig je door aangifte te doen. Elke keer dat een strafbare uiting zonder gevolg blijft, eroderen de grenzen.'

Page 5 of 13 Vast in wetteloos X-moeras X voldoet simpelweg niet aan de basisvoorwaarden voor een democratisch gesprek, zegt Claes de Vreese, hoogleraar politieke communicatie aan de Universiteit van Amsterdam. 'De vraag is niet wanneer dit onze democratie gaat schaden, de schade is al lang ontstaan.' II Muskificatie De opkomst van Twitter in de jaren tien van deze eeuw veranderde wereldwijd de manier waarop politiek werd bedreven. Politici konden potentiële kiezers in honderdveertig tekens rechtstreeks bereiken, nieuwe partijen gebruikten Twitter om hun naam te vestigen en bewegingen als Black Lives Matter en MeToo verspreidden zich er dankzij hashtags. Discussies op Twitter werden voortgezet in de Tweede Kamer en 'trending topics' leidden tot media-items. Twitter werd het platform waar politici en journalisten zich verzamelden, van links tot rechts. Ook in de beginjaren beloonde Twitter snelheid en conflict en bereikte desinformatie een groot publiek. Tegelijkertijd werden accounts geregeld door moderatoren geschorst. Dat veranderde toen in oktober 2022 Elon Musk het bedrijf overnam voor 41 miljard euro, acht keer zoveel als de jaaromzet in 2021 en veel meer dan de marktwaarde. Musk zag Twitter als meer dan een bedrijf. Het platform ondermijnde de beschaving, zei hij in oktober 2023.

Twitter was, in zijn ogen, een informatiewapen in handen van activisten die het 'woke gedachtenvirus' over de wereld wilden verspreiden. Na de overname ontsloeg Musk bijna 80 procent van de medewerkers, schrapte hij moderatoren en herstelde hij honderden geschorste accounts van rechts-extremisten. De naam werd X. Musk, zelf een van de meest fanatieke X-gebruikers, promoot sinds 2023 radicaal- en extreemrechtse partijen en bewegingen in minstens zestien landen, met speciale aandacht voor het idee dat de 'witte beschaving' wordt bedreigd. Toen PVV-leider Geert Wilders in 2024 postte over 'massa-immigratie', reageerde Musk: 'Als het geboortecijfer zo laag blijft als nu, zal de Nederlandse natie door eigen toedoen uitsterven.' Het aanbevelingsalgoritme van X - berichten die het platform gebruikers voorschotelt op de zogeheten 'For You'pagina - heeft invloed op denkbeelden van gebruikers, blijkt uit een recente publicatie in wetenschappelijk tijdschrift Nature. Al na zeven weken verschuiven door het aanbevelingsalgoritme de opvattingen van gebruikers richting meer conservatieve standpunten. Hoewel het X' missie is een platform te zijn waarop iedereen 'zonder beperkingen' zijn mening kan uiten, hanteert het bedrijf ook grenzen, althans op papier. Volgens de huisregels zijn 'gedrag en content bedoeld om anderen te intimideren, te beschimpen of te vernederen' niet toegestaan.

'Door dit soort gedrag ontstaan niet alleen ernstige veiligheidsrisico's voor de betreffende personen, maar mogelijk ook fysieke en emotionele problemen', schrijft X op zijn website. Die regels worden in de praktijk niet of nauwelijks nageleefd. Sinds Musks overname nemen haatzaaien en desinformatie fors toe op het platform. Ook blijkt ongeveer 95 procent van de haatzaaiende, opruiende of bedreigende berichten uit het onderzoek maanden later nog altijd online te staan. Ook accounts van gebruikers die regelmatig oproepen tot geweld tegen politici blijven gewoon in de lucht. Zo pleit TribunaalKonijn, die in het onderzoek naar boven komt als veelpleger en zich inmiddels 'mystiekspook' noemt, voor 'gericht geweld' tegen asielzoekers. 'Volgens mij hoef je maar 3x een molotov te gooien bij 't huis van een D66'er en de instroom stopt al', schrijft de man (zijn identiteit is bekend bij de redactie) in een ander X-bericht. Ook de berichten waarin hij de Holocaust ontkent of 'Heil Hitler' zegt, staan nog online. Strafrechtelijke gevolgen blijven uit, constateert hij op X: 'Ik roep bijna elke dag op tot geweld en heb nog nooit politie aan de deur gehad.'

Page 6 of 13 Vast in wetteloos X-moeras Het niet optreden tegen onlinehaat en de verspreiders ervan is in strijd met regels uit de Digital Services Act (DSA). Die wet, uit 2023, geeft Europa vergaande bevoegdheden om uitwassen op het internet te bestrijden. Platforms kunnen hoge boetes krijgen en in uiterste gevallen zelfs op zwart worden gezet. De praktijk blijkt weerbarstiger. Toen X in december vorig jaar 120 miljoen euro aan boetes opgelegd kreeg vanwege misleiding, een gebrek aan transparantie en het weigeren van toegang aan onderzoekers - reageerde de Amerikaanse overheid met inreisverboden voor vijf Europeanen, onder wie voormalig Eurocommissaris Thierry Breton, volgens Donald Trump het brein achter de Europese wetgeving. 'Europa moet heel voorzichtig zijn', zei de Amerikaanse president, die dreigde met importheffingen. 'Toon respect voor Amerika en onze geweldige technologiebedrijven, of aanvaard de gevolgen!' De dreigementen hebben effect, constateert hoogleraar De Vreese. Terwijl het onlinegif zich via de Amerikaanse platforms een weg vreet door de Europese democratieën, ziet hij 'een toenemende terughoudendheid' om naleving van de eigen regels af te dwingen. 'Op dit moment wordt er min of meer gepauzeerd.

Europa wil geen clash, om de broze relatie met de VS niet verder te laten verslechteren.' X zelf weigert structureel in gesprek te gaan over uitwassen op het platform. In 2023, voor de naamswijziging, meldde Musk op Twitter dat mails met persvragen automatisch zouden worden beantwoord met een poep-emoji. Mails van de Volkskrant aan de persafdeling van X blijven nu volledig onbeantwoord. Tekenend is ook een rondetafelgesprek in de Tweede Kamer in maart dit jaar, waarbij grote platformen worden ondervraagd over hun aanbevelingsalgoritmen en ontwrichtende elementen. Meta is er, TikTok en Google ook. X komt niet opdagen. III Offlinewereld Ondertussen hebben de intimidaties en haatberichten op X gevolgen in de offlinewereld. Voor groepen mensen die worden beschimpt. En voor de politici zelf. 'Als iemand op straat twee keer naar me kijkt, probeer ik niet te denken: zou dat de man zijn die op X zei dat ik klappen moet hebben? Of die meneer die aan mij schreef dat hij nooit meer ongewapend de straat op gaat?' In de geïmproviseerde huiskamer van Denk in het Tweede Kamergebouw weegt Dogukan Ergin zijn woorden zorgvuldig. De nummer twee van de partij kreeg in de verkiezingsweek op zijn X-account 136 keer te maken met bedreiging, opruiing en haatzaaien, meer dan enig ander Kamerlid.

Hoewel hij maar drieduizend volgers heeft, worden sommige van zijn berichten meer dan tweehonderdduizend keer bekeken. Door het algoritme van X, concludeert Ergin, dat polariserende dynamiek en conflict beloont. 'Ik kom blijkbaar bij al die mensen in hun feed, omdat mijn berichten reactie uitlokken.' Dat Ergin zich op X soms fel uit, is bewust. Neem zijn X-bericht van 27 oktober. 'Nederland heeft een acceptatieprobleem!', schreef het Kamerlid. 'Politici weigeren te accepteren dat Nederland verandert en in 2050 een groot deel van Nederlanders een migratieachtergrond heeft. Wij zijn hier! Wij blijven hier!' 'Als je op denk stemt mag je wat mij betreft per direct een nekschot krijgen', reageert pimfortuyn1999. 'Wij gaan jullie pedoprofeet met nepreligie stapje voor stapje slopen, domme apekop', schrijft invalidel. 'Opkankeren naar je zandbak', aldus gringosilent. Ook de andere 594 reacties zijn bijna allemaal negatief, vaak hatelijk, en tientallen keren ook strafbaar. Ergin zegt dat hem in de verkiezingsweek 'gek genoeg' niets bijzonders is opgevallen. Het was voor hem een week zoals alle andere op X. Hij concludeert: 'Het gevaar is dat ik het ga normaliseren.'

Page 7 of 13 Vast in wetteloos X-moeras Hij vertelt dat hij een paar maanden na de verkiezingen veel meer haatberichten kreeg, 'een lawine' zelfs. In maart, tijdens de ramadan, vroeg hij tijdens een Kamerdebat een schorsing te vervroegen, zodat islamitische Kamerleden en -medewerkers hun vasten konden doorbreken. Na protest van de PVV en JA21 leidde het in de dagen erna tot grote ophef op X. 'Ik kreeg een bezorgd appje van een familielid. Hij zit op X voor voetbalnieuwtjes, maar zag ineens allemaal heftige berichten over mij. Dat was het moment dat ik dacht: oké, dit gaat heel ver.' Ergin leest enkele voorbeelden voor vanaf zijn laptop: 'Jij vieze pedoprofeet volger, jij gaat als eerste op de trein.' 'Kleine kk-Turkje, ik hoop je nooit op straat tegen te komen. Ik begraaf je liever in een vat met varkensvet.' 'Die k-debiel van Denk heeft een paar petsen nodig.' 'De enige leuke moslim is een dode moslim.' De politicus kijkt op. 'Ik kan alles wel gaan voorlezen, maar dit is een selectie van berichten die wij hebben gemeld, allemaal in de week na de iftar-schorsing.' De haatreacties maken Ergin voorzichtiger, zegt hij. Hij laat het vaker aan de Beveiligingsautoriteit weten als hij op werkbezoek gaat. Dat wordt dan gemeld bij lokale autoriteiten.

'Soms zie ik dan dat op die plekken zichtbaar politie aanwezig is.' Op zich, zegt Ergin, heeft hij het gevoel dat de Beveiligingsautoriteit hem steunt, dat zijn veiligheid serieus wordt genomen. Maar dat er niks wordt gedaan aan de haatberichten waarin minderheden worden beledigd, ontmenselijkt en bedreigd, dat steekt hem. Landelijke politici kunnen bedreigingen en opruiingen melden bij de Beveiligingsautoriteit van de Kamer, die vervolgens helpt met de aangifte, zodat de drempel om daartoe over te gaan zo laag mogelijk wordt. Dat geldt niet voor belediging, groepsbelediging en haatzaaien. Een politicus die daarvan aangifte wil doen, moet daarvoor naar een politiebureau. Groepsbelediging is het opzettelijk beledigen van een groep vanwege ras, godsdienst, levensovertuiging, seksuele gerichtheid of handicap. Haatzaaien is ernstiger, omdat het actief aanzet tot haat, geweld of discriminatie ('we moeten dat ongedierte deporteren'). Op haatzaaien staat een maximale gevangenisstraf van 2 jaar of een geldboete tot 27.500 euro. In het onderzoek kwamen 428 gevallen van haatzaaien naar boven. Veruit het vaakst is het haatzaaien gericht tegen moslims (227 keer) of, algemener, gericht tegen buitenlanders, mensen van kleur of met een migratieachtergrond (184 keer). Sommige berichten richten zich tegen meerdere groepen tegelijk.

Haatzaaien gericht tegen lhbti'ers kwam 31 keer voor, tegen joden 10 keer. Ergin gaat aangifte doen van de haatzaaiende berichten die de Volkskrant hem voorlegt, en die hij eerder niet heeft gezien. Onder zijn X-berichten kwam in de verkiezingsweek 98 keer haatzaaien voor, vooral tegen moslims. Door actief te blijven op X draagt het Denk-lid dus onbedoeld bij aan de verspreiding van haat tegen de groep waarvoor de partij het opneemt. 'Die haat was er al', reageert Ergin, 'wij maken die alleen zichtbaar.' Voor hem weegt zwaarder dat hij zich niet wil laten 'wegpesten' van X, zegt hij. 'Als iemand mij intimideert, ga ik juist harder lopen. In de Kamer knok ik tegen radicaal-rechtse fracties en op X knok ik tegen dezelfde ideeën. Op X actief zijn is voor mij een daad van verzet.' Esmah Lahlah, nummer twee van Pro, worstelde met hetzelfde dilemma. Steeds vaker zag ze hoe ze met haar Xberichten ongewild bijdroeg aan het verspreiden van giftige retoriek over moslims en vluchtelingen. 'Inhoudelijke discussie en kritiek horen bij het publieke debat', zegt ze, 'maar georganiseerde haat en ontmenselijking zijn iets anders.'

Page 8 of 13 Vast in wetteloos X-moeras In de verkiezingsweek krijgt Lahlah de ene na de andere discriminerende reactie. 'Trek toch dat vrouwenonderdrukkende kopvod van je harses', schrijft hans_terho19227, 'en leer die overbehaarde beesten met hun verminkte besneden lullen, zich eens te gedragen en hun lullen in hun broek/ woestijnjurk te houden'. 'Fuckoff terug naar je Islam shithole!!', zegt DerKerff, met daarbij een afbeelding van een hakenkruis waarin 'GroenLinks' is verwerkt. 'Soms word ik er strijdbaar van, soms moedeloos', zegt Lahlah over wat ze de afgelopen jaren op X voorbij zag komen. Lang probeerde ze het platform te blijven zien als een plek waar ze haar idealen kon verdedigen, ook tegenover mensen die het met haar oneens waren. Wel begon ze haar X-berichten te censureren. 'Dingen over islam, zoals de ramadan, konden wel op Bluesky of Insta, maar niet op X.' Ze probeerde intimidatie en moslimhaat te bestrijden door het platform aan te spreken op zijn verantwoordelijkheid om te modereren. 'Ik heb tientallen meldingen gedaan bij X. Niet één bericht is daarna verwijderd.' Steeds vaker kroop de haat onder haar huid en lag ze wakker, vooral omdat ze zich schuldig voelde tegenover dierbaren, die zelf ook nare berichten ontvangen. 'Mijn ouders maken zich zorgen.

Ik heb ook alle foto's verwijderd die te herleiden zijn naar mijn kinderen en hen geadviseerd mij niet te volgen en niet op mijn berichten te reageren.' De afgelopen jaren overwoog ze meermaals om te stoppen met X. Een paar keer zette ze de mogelijkheid om op haar berichten te reageren uit. En daarna weer aan. Ze was op zoek naar een vorm om op het platform te blijven. 'Als je je uit angst niet meer uitspreekt, hebben de mensen achter de onlinehaat gewonnen. Ik wil niet dat zij winnen. Dat is de reden dat ik niet eerder van X af ben gegaan.' Een aantal weken geleden hakte Lahlah alsnog de knoop door: ze stopte in stilte met X. Niet vanwege bedreigingen of intimidaties richting haarzelf, maar vanwege de moslimhaat onder haar posts. 'Ik was een vehikel geworden voor het verspreiden daarvan. Dat wil ik niet langer zijn.' IV Rechtse stemming Zijn er ook partijen die profiteren van X? Wie bereikt er met zijn standpunten potentiële kiezers en voor wie is het platform een vijandige arena waar weinig tot niets te halen valt? De Volkskrant onderzocht het politieke sentiment op het platform: van alle tachtigduizend reacties werd in kaart gebracht of die de politicus of partij ondersteunen of juist afwijzen. De meeste partijen worden op X overweldigend negatief bejegend, zo blijkt. Bij Denk, SP, D66, GroenLinks-PvdA, CDA en VVD ligt het aandeel afwijzende reacties rond de 90 procent.

De ChristenUnie en SGP kregen rond de 80 procent negatieve respons, bij JA21 is de helft negatief en bij BBB rond de 40 procent. Maar twee partijen worden duidelijk positief ontvangen: de PVV en Forum voor Democratie. Daar is meer dan driekwart van de reacties juist instemmend. Dat wil zeggen: de afzenders zijn het in grote lijnen eens met de standpunten. Tegelijkertijd is in die instemmende reacties vaak sprake van haatzaaien, groepsbelediging of belediging. Als FvD-lijsttrekker Lidewij de Vos op X post dat Nederland 'ontzettend gastvrij' is geweest en daar weinig tot niets voor terugkreeg, reageert BubblingOl56334: 'Wat u zegt, is geen racisme! Het is een feit. De asielzoekers en migranten, de meeste van hen zijn jaloers op de rasechte Nederlanders. Daarom halen ze kattenkwaad uit. Door vernielingen, door te stelen, door te doden en door grof taalgebruik.' Hetzelfde is te zien onder berichten van Wilders: instemming én haatzaaien gaan vaak samen. Na een post van de PVV-leider, die schrijft dat 'Syriërs eruit' moeten, reageert alfabravo43: 'En de afghanen, iritreeers (sic) en al dat andere kansloze volk.'

Page 9 of 13 Vast in wetteloos X-moeras Ook misterG9999 is het met Wilders eens: 'Heel goed, oprotten met die lui. Dragen helemaal NIETS bij aan onze maatschappij behalve het vullen van de gevangenissen.' Volgens hoogleraar De Vreese dragen politici bij aan dit soort reacties door met hun uitspraken en socialemediaposts zelf keer op keer grenzen op te zoeken, of er overheen te gaan. Deze maand deed een ngo aangifte tegen Kamerlid Gidi Markuszower, na diens uitspraak dat Palestijnse vluchtelingen aan de grens met 'maximaal geweld' moeten worden tegengehouden. De Vreese: 'Dit gedrag wordt vanuit de politiek gelegitimeerd. Dan wordt het moeilijker om normerend op te treden.' De analyse toont een duidelijk patroon: op X-berichten van uiterst rechtse politici wordt door hun aanhangers vaak gereageerd met haat richting minderheden. In positieve reacties op PVV-berichten kwam in de verkiezingsweek 75 keer haatzaaien voor, in positieve reacties op berichten van FvD 24 keer. Ook posts van partijen die zich juist hard maken voor minderheden leiden vaak tot haatzaaien in de reacties, maar in die gevallen is de politicus zelf, of diens partij, ook het mikpunt. Politici met een niet-westerse migratieachtergrond ontvingen per bericht gemiddeld twee tot drie keer zoveel haatzaaiende reacties als andere politici. Van alle partijleiders kregen Wilders en De Vos veruit het hoogste aantal likes.

Dat wil niet zeggen dat er geen Xgebruikers zijn die het op rechtse politici hebben gemunt - ook Wilders ontving in de verkiezingsweek meerdere doodsbedreigingen op X. De PVV reageerde niet op verzoeken om over X in gesprek te gaan. Een woordvoerder van FvD laat weten dat de partij niet wil meewerken aan dit artikel. Het zijn niet alleen linkse of progressieve partijen die op X een negatieve behandeling krijgen: de centrumrechtse regeringspartij VVD kan op X op bijna net zoveel afwijzing rekenen als D66 of GroenLinks-PvdA. De individuele politicus met het hoogste percentage negatieve reacties in de verkiezingsweek - 99 procent - is VVD'er Ruben Brekelmans, destijds minister van Defensie. Als Brekelmans, nu fractievoorzitter, een uitdraai van de resultaten onder ogen krijgt, staat zijn naam bovenaan. 'Ha, kijk, daar sta ik', zegt hij. Maar naarmate het gesprek vordert, schuift hij het velletje steeds verder van zich af. In gesprekken met Kamerleden over X valt het op: politici, van links tot rechts, zeggen dat ze zich van haatberichten weinig aantrekken. Daarbij speelt beeldvorming een grote rol, erkennen sommigen. Geen enkele politicus wil zwak overkomen, het is aantrekkelijker om te zeggen dat je 'tegen een stootje' kunt. Ook juridisch geldt dat politici meer moeten kunnen verdragen: de grens voor belediging ligt bij publieke figuren hoger.

Maar dat X de afgelopen jaren is veranderd, dat de haat bijna onverdraaglijk is geworden, erkennen ze bijna allemaal. Ook Brekelmans. In 2021, rond de periode dat hij werd verkozen tot Tweede Kamerlid, plaatste hij nog regelmatig privéfoto's op Twitter. Volgers die daarop vriendelijk reageerden, kregen soms een persoonlijke reactie. Diezelfde privéfoto's worden jaren later opnieuw op X aan hem gestuurd, door anonieme gebruikers. In zeker twee gevallen zijn die foto's voorzien van intimiderende teksten. Ook in het onderzoek komen meerdere berichten voor waarin mensen uit Brekelmans' sociale omgeving worden bedreigd. De VVD'er zegt aanvankelijk 'nee' op de vraag of de dreigementen iets met hem doen. 'Ze schrijven zoiets omdat ze denken dat ze mij daarmee kunnen raken. Als ik dat toesta, krijgen ze hun zin. Ik krijg deze drek online dagelijks over me heen en in het echte leven nooit, dus de discrepantie is enorm. Mensen voelen achter hun toetsenbord geen drempel.' Maar na lezing van enkele conceptpassages uit dit verhaal, besluit Brekelmans uit veiligheidsoverwegingen toch alle privéfoto's van zijn X-account te verwijderen. Om tegemoet te komen aan zijn zorgen zijn enkele passages uit dit verhaal geschrapt en zijn de dreigberichten aan mensen uit zijn sociale omgeving niet geciteerd. De bedreigingen zijn door Brekelmans gemeld bij de Beveiligingsautoriteit van de Tweede Kamer.

Page 10 of 13 Vast in wetteloos X-moeras 'Politici kunnen zeggen dat ze een olifantenhuid hebben, maar we weten allemaal dat dat niet zo is', zegt Bikker. 'Als je als vrouw 's avonds alleen op een perron staat, terwijl je de dag daarvoor een aantal van dit soort berichten hebt gehad, dan kijk je vanzelfsprekend anders om je heen. Ik wil dat mijn dochter dat later niet meemaakt. Dat is de reden dat ik toch politiek actief blijf.' Kamerlid Mona Keijzer ziet het anders. Dat iemand op X aan haar schreef dat zij 'de wielen van een vrachtwagen over haar kk lelijke gezicht' verdient, ervaart zij niet als bedreigend. 'Ik zie dit als een bericht van iemand met psychologische noden.' Keijzer heeft bovendien bedenkingen bij dit onderzoek. Concrete punten noemt ze niet, maar duidelijk is dat kritiek op X bij Keijzer moeilijk ligt en dat ze geen fan is van de Volkskrant. 'Jullie zijn een linkse krant. De teneur is: X deugt niet. Ik doe niet mee aan X bashen, want ik ben blij dat het er is. Ik haal daar informatie vandaan die je niet terugziet in de Volkskrant. Er is veel humor op X. Op Bluesky, waar alle mensen naartoe zijn gegaan die willen laten zien dat ze deugen, is het niveau ook erbarmelijk.' Bij het Team Bedreigde Politici van de politie is tot en met 2025 geen enkel dreigbericht van Bluesky gemeld. Het leidt bij Keijzer niet tot een andere conclusie.

'Dat kan ook komen doordat nu eenmaal veel politici op X zitten.' V Houdgreep Bij onderwijsinstellingen, pers en overheden nam de afgelopen jaren het ongemak over X toe. Universiteiten en media, zoals de Volkskrant, Trouw en de NOS, verlieten het platform. De NOS deed dat omdat 'de hoeveelheid haatdragende reacties en desinformatie op X groot is en er onbelemmerd kan stromen', ook onder posts van de NOS, 'waardoor we onbedoeld bijdragen aan de verspreiding ervan'. In Duitsland vertrokken verschillende ministeries en de drie grootste linkse partijen, vanwege desinformatie en politieke inmenging door Musk. Een deel van de Nederlandse gebruikers vertrok ook: het aantal daalde van 3,5 miljoen in 2022 tot 2,7 miljoen begin dit jaar. Bij de Rijksoverheid namen de twijfels over de aanwezigheid van officiële overheidsaccounts op X de afgelopen jaren toe, blijkt uit gesprekken met ambtenaren. Maar een diepgaande discussie over de vraag of de overheid het platform moet verlaten, werd op kabinetsniveau, mede door politieke belangen, volgens betrokkenen niet gevoerd. Toen Volt in januari 2025 als eerste Nederlandse politieke partij bekendmaakte X te verlaten, had partijleider Laurens Dassen de hoop dat anderen zouden volgen. 'Iedereen met een X-account, ook niet-politici, heeft het gereedschap in handen om de alleenheerschappij van X te doorbreken', liet de partij in een statement weten.

Tot verbazing van Dassen sloot geen enkele partij zich aan. 'Het was niet de exodus waar we op hoopten', zegt de Volt-leider. Van collega-Kamerleden hoorde hij dat ze op X blijven om 'mensen te bereiken', omdat ze het platform niet over willen laten aan radicaal-rechts en omdat X fungeert als essentieel communicatiekanaal richting journalisten. Dat bevestigen Kamerleden. 'X is een medium waarop miljoenen Nederlanders en heel veel journalisten zitten', zegt Brekelmans. 'Mensen die willen weten wat de VVD vindt van een actueel onderwerp, kijken op X. Ook journalisten kijken op X. Als de VVD daar niet is, krijgen zij niet mee wat de VVD vindt. Dan maakt een journalist een overzicht van meningen van partijen, en die neemt de VVD daar dan niet in mee.' Hij is 'niet getrouwd met welk platform dan ook', zegt Brekelmans. 'Maar zo lang ergens een kritische massa is, om je boodschap te verspreiden en om informatie op te halen, is dat waar we het mee te doen hebben.' Andere Kamerleden hebben het over de 'houdgreep' waarin journalisten en politici elkaar houden door op X te blijven. Bikker: 'Dit vak kun je alleen doen als je in het nieuws kan laten zien wat je vindt. Dus daar zit een afhankelijkheid over en weer.'

Page 11 of 13 Vast in wetteloos X-moeras Bovenstaande argumenten zijn voor Dassen 'precies wat er mis is met onze politiek', zegt hij. 'De winst op korte termijn, de media-aandacht, gaat boven de gevolgen op lange termijn, het ondermijnen van onze samenleving. Uitspraken op X hoor je vervolgens terug aan talkshowtafels.' Politici die zeggen dat je op X mensen bereikt, gaan er volgens Dassen van uit dat X een neutraal platform is. 'En dat is het niet. Het algoritme stuurt wat mensen zien, daar kun je als individuele politicus niet tegenop.' Struijs van 50Plus geeft Dassen volmondig gelijk. 'Maar gelijk hebben en gelijk krijgen zijn twee verschillende dingen, zeker in de politiek. Weggaan moet je met z'n allen doen. En daarover consensus bereiken wordt moeilijk, omdat er altijd partijen zullen zijn die zeggen: X is juist geweldig.' Jimmy Dijk blijft op X omdat hij het 'van cruciaal belang' vindt dat de gebruikers daar 'ook iets anders te zien krijgen', zegt de SP-leider. 'Als politici zoals ik vertrekken, krijg je een nog grotere fuik dan het nu al is.' 'Wat gebeurt er als wij X wel zouden verlaten?', vraagt Sarah El Boujdaini (D66) zich af.

'Dan zijn het FvD, PVV en de anderen die daarvan profiteren.' Pieter van Boheemen, directeur van Post-X Society, een stichting die zich opwerpt als waakhond van de democratie, noemt de aarzeling van politici van X te vertrekken 'een klassiek collective action-probleem': een situatie waarin individuen er beter van worden als ze samen optrekken, maar dat niet doen vanwege tegenstrijdige eigenbelangen. 'Het is kortzichtig.' Hoe meer partijen vertrekken van X, hoe minder legitimiteit het platform heeft, zegt hoogleraar De Vreese. Als een aantal partijen hun uitingen alleen nog op andere platforms doet, dwingen ze media daarheen. Volgens De Vreese is het naïef om te denken dat een progressieve of middenpartij er überhaupt nog in kan slagen via X potentiële kiezers te bereiken. 'Ik snap de redering. Maar welk geluid van een partij als Pro of D66 is de afgelopen campagne goed geland op X?' Opvallend is dat de Kamerleden met digitale zaken in hun portefeuille vaak niet actief zijn op X, en andere leden van hun fracties wel. Dat geldt bijvoorbeeld voor Kathmann (Pro), El Boujdaini (D66) en Jantine Zwinkels (CDA). 'Iedereen maakt bij ons zijn eigen afweging', zegt Zwinkels.

'Ik ben niet actief op X, omdat ik zie hoe de situatie daar is verslechterd.' Hetzelfde geldt voor Kathmann, die twee weken geleden in gesprek met de Volkskrant vertelde waarom Progressief Nederland als partij wél op X actief was. In de fractie is het 'een ongoing gesprek', zei ze, en X was voor Pro het 'minst relevante platform'. Tegelijkertijd plaatste partijleider Klaver er bijna dagelijks berichten, met vaak honderden haatreacties tot gevolg. Twee dagen voor publicatie meldt Kathmann namens Pro dat de partij alsnog is gestopt met het plaatsen van berichten op X. 'Dat geldt ook voor Jesse Klaver. We praten hier al jaren over, en dit is nu de uitkomst.' VI Vuurwerkbom Als op donderdag 7 mei rond 21.00 een vuurwerkbom door de brievenbus van het D66-partijkantoor wordt gegooid, laten ministers en partijleiders snel van zich horen. Onder anderen minister van Binnenlandse Zaken Pieter Heerma, vicepremier Dilan Yesilgöz, CDA-leider Bontenbal en Klaver spreken binnen enkele uren via X hun afschuw uit. Uit de vele honderden reacties die ze krijgen, blijken X-gebruikers eerder begrip te hebben voor de aanslag. Premier Jetten, die het op zijn officiële X-account @minpres heeft over 'een laffe daad', krijgt er 1.300. 'Je laat je te vaak in je kont naaien maat, er zit nogal veel poep in je beeldvorming.'

Page 12 of 13 Vast in wetteloos X-moeras 'Jullie plunderen, intimideren en verloochenen het volk dagelijks, dus niet janken als je een keer een tik krijgt.' 'Dit is pas het begin Robje, het wordt alleen maar erger en dat is allemaal jullie eigen schuld.' 'Wie haat zaait zal storm oogsten.' • Volgende week in Zaterdag: in gesprek met afzenders van strafbare berichten • Met medewerking van Martijn Eerens en Jade Paus VIJF STRAFBARE CATEGORIËN OVER DIT ARTIKEL In totaal is bij ruim tachtigduizend reacties gekeken of ze konden vallen onder vijf strafbare categorieën uit het Wetboek van Strafrecht. Hieronder kort uitgelegd. Bedreiging Iemand angst aanjagen door te dreigen met bijvoorbeeld geweld, moord, mishandeling, brandstichting, aanranding, verkrachting of een ander ernstig misdrijf. Opruiing Anderen in het openbaar aanzetten om een strafbaar feit te plegen of geweld tegen het openbaar gezag te gebruiken. Haatzaaien Openbaar aanzetten tot haat, uitsluiting of geweld tegen mensen vanwege hun ras, godsdienst of levensovertuiging, seksuele gerichtheid of handicap. Groepsbelediging Een groep mensen in het openbaar grof beledigen vanwege dezelfde kenmerken die ook bij haatzaaien beschermd zijn. Eenvoudige belediging Een persoon opzettelijk beledigen, bijvoorbeeld door iemand uit te schelden of vernederend aan te spreken.

OVER DIT ARTIKEL In deze productie worden strafbare uitingen die zijn gedaan op X opnieuw gepubliceerd. De Volkskrant vindt dit journalistiek verantwoord, omdat het de aard en omvang van het probleem zichtbaar maakt, alsmede de impact op politici, het politieke klimaat en het maatschappelijke debat. Lees de volledige verantwoording op volkskrant.nl/onlinehaat Jimmy Dijk (SP)'De regels moeten worden aangescherpt en gehandhaafd, zo simpel is het. Het wijzen naar gebruikers, zeggen dat zij het platform moeten verlaten, is geen oplossing. Er zijn al een heleboel mensen van X weggegaan, en dit bleef doorgaan.'

Bekijk de oorspronkelijke pagina: pagina 12, pagina 13, pagina 14, pagina 15, pagina 16, pagina 17, pagina 19

Classification Language: DUTCH; NEDERLANDS

Page 13 of 13 Vast in wetteloos X-moeras

Publication-Type: Krant

Subject: Public Prosecutors (95%); Misdemeanors (95%); Police Forces (93%); Educational Institution Employees (91%); Politics (84%); Journalism (70%)

Industry: Public Prosecutors (95%)

Load-Date: May 22, 2026

End of Document