251030-09.1. Waardestelling Stationsstraat 4 Zuidbroek

Libau adviesorganisatie voor omgevingskwaliteit en cultureel erfgoed hoge der a 5 9712 ac groningen 050 3126545 info@libau.nl www.libau.nl

Verkennende waardestelling Stationsstraat 4 Zuidbroek Aron Banninga, 10-04-2024

Bron: Wikipedia (Daniel van der Ree 2018)

Objectgegevens Gemeente: Midden-Groningen Plaats: Zuidbroek Adres: Stationsstraat 4 Oorspronkelijke functie: Hotel en Stationskoffiehuis Huidige functie: Kamerverhuur Bouwjaar: 1869 Bouwstijl: Eclectisch Status: Geen Bronnen: Locatiebezoek (8-3-2024); www.hisgis.nl; www.topotijdreis.nl; www.beeldbankgroningen.nl; informatie Noord-Nederlands Trein en Trammuseum; W.J. Formsma, Geschiedenis tussen Eems en Lauwers, Assen 1988; Historisch Archief Midden-Groningen

1

Inleiding De gemeente Midden-Groningen heeft Libau benaderd voor een verkennende waardenstelling van het voormalige hotel en stationskoffiehuis te Zuidbroek. De vraag wordt gesteld om te onderzoeken of het pand in aanmerking zou kunnen komen voor een erfgoedstatus. De verkennende waardenstelling is bedoeld als input voor het besluitvormingsproces ten aanzien van de aanwijzing. Het voormalige hotel en stationskoffiehuis is getoetst aan de vijf algemeen gehanteerde criteria voor de waardestelling van historische bebouwing: cultuurhistorische waarde, architectuurhistorische waarde, stedenbouwkundige / ensemblewaarde, gaafheid en zeldzaamheid (zie Bijlage II voor een nadere beschrijving van deze criteria).

Bron: www.stationsweb.nl

2

Contextuele informatie Zuidbroek is een dorp in de Provincie Groningen ontstaan uit de samenvoeging van meerdere veenontginningen nederzettingen aan de rand van het riviertje de Munte of Munter Ae, die in de tiende of elfde eeuw werden gesticht. In de middeleeuwen was Zuidbroek een plaats langs een handelsroute van Groningen naar Duitsland, een route die vermoedelijk al in de dertiende eeuw bestond. In de jaren 1585-1588 kwam daar een vaarverbinding bij van Noord- en Zuidbroek naar Groningen. Door de aanleg van het Winschoterdiep of Schuitendiep ontstond een tweede dorpscentrum met bebouwing aan de noordkant van het nieuwe kanaal. De aanleg van het kanaal begon in 1614 en in 1628 werd Zuidbroek bereikt. Hierdoor was scheepvaartverkeer naar Groningen mogelijk. De combinatie van deze handelsroutes via land en water zorgde ervoor dat Zuidbroek zich verder ontwikkelde en het resulteerde in de nodige bedrijvigheid. In 1868 werd begonnen met de aanleg van de spoorlijn van Groningen naar Duitsland en deze was van groot belang voor het dorp. De spoorweg versterkte de positie van Zuidbroek als handelsknooppunt. Om die reden werd van Zuidbroek een kruisingsstation gemaakt met twee sporen en een wisselverbinding. Ook werd in 1868 direct een stationsgebouw in Zuidbroek gebouwd. Dit betrof één van de vijf standaardmodellen die de Staatsspoorwegen had ontwikkeld.

Zuidbroek kreeg een klasse 3 stationsgebouw evenals Hoogezand en Bad Nieuweschans. De aanleg van het spoor zorgde voor een totaal nieuwe manier van reizen in Nederland. Hoewel de introductie van de trein veelal de reistijd aanzienlijk verkortte, reden treinen nog niet zo snel of regelmatig als nu. Doordat de spoorlijn veelal buiten het dorpscentrum werden aangelegd zien we rondom het stationsgebouwen een nieuwe vorm van bedrijvigheid ontstaan. Bij vele stations verschenen stationskoffiehuizen regelmatig gecombineerd met een overnachtingsmogelijkheid. Hier konden treinreizigers een drankje of maaltijd nuttigen, elkaar treffen voor vergaderingen of overnachten. Ook in Zuidbroek werd zo’n stationskoffiehuis en hotel gebouwd. In 1869 begint de bouw van Hotel ‘Paviljoen’ direct tegenover het stationsgebouw. Het hotel werd gerund door dhr. H. Monkhorst. In 1871 wordt het in kranten aangeduid als Koffijhuis ‘Het Hof van Holland’. Op 29 jun 1871 stort het gebouw bij een storm in. In het krantenartikel wordt aangegeven dat het instorten was te voorzien omdat ‘de fundamenten al uitweken en het gebouw in een wankelende toestand verkeerde’. Het gebouw wordt opnieuw opgebouwd op een betere fundering. In 1879 kwam er een extra vervoersverbinding bij in Zuidbroek. Van Zuidbroek tot Ter Apel werd een paardentramlijn gerealiseerd, de langste van Europa.

In 1888 werd het stationskoffiehuis overgenomen door de heer F.P. Havenga. Hoewel een groot deel van de klandizie kwam van reizigers maakte ook de lokale bevolking gebruik van het pand voor feesten en partijen. Om deze reden werd in 1894 een polyfoon geplaatst, een unicum voor deze tijd. Ook worden er diverse cursussen gegeven en maken lokale verenigingen gebruik van de voorzieningen. In 1896 vond een grote verbouwing plaats. Twee jaar later, op maandag 11 juli 1898, werd het hotel grotendeels vernield door een hevige brand waarbij alleen de muren overeind bleven. Hetzelfde jaar nog werd het hotel heropend. In 1900 werd het hotel verkocht en gaat het verder onder de naam ‘Hotel Bouman’ met als eigenaar J. Themmen. In 1926 werden de tuinen en het paviljoen uitgebreid. In 1947 vond een overname plaats door dhr. Dost. Hij verbouwt en realiseert een uitbouw in 1953. In 1971 word het hotel overgenomen door de familie Hulsebos. Sinds 2021 is het pand niet meer open toegankelijk en wordt het kamergewijs verhuurd.

3

Beschrijving Het voormalige HOTEL EN STATIONSKOFFIEHUIS is beeldbepalend gelegen direct tegenover het stationsgebouw van Zuidbroek. Door een hoogteverschil tussen de stationsstraat en het gebied erachter is het gebouw aan de voorzijde grotendeels éénlaags met kap en aan de overige zijden grotendeels tweelaags met kap. Het gebouw heeft een rechthoekige plattegrond met in het midden een naar voren springend dwarshuis achtig volume. Aan de achterzijde meerdere aanbouwen met een plat dak. Het linker- en middenvolume hebben een afgeknot schilddak met niet originele pannen, het rechtervolume heeft een plat dak. In het schilddak van het linkervolume twee sterk aangepaste of volledig vervangen dakkapellen. Aan de voorzijde en aan de linkerzijde tevens twee niet oorspronkelijke dakramen. Onder de dakrand een doorlopende kroonlijst. De gevels van het hele pand zijn voorzien van een grof wit sierstucwerk inclusief de detaillering. Op de eerste verdieping van het rechtervolume is nog de blokverdeling in het stucwerk afleesbaar. Aan de voorzijde een trasraam van grijs grof sierstucwerk. Alle kozijnen zijn vervangen door wit kunststof varianten met roedeverdeling. Onder elk raam een geprofileerd terugliggend gepleisterd vlak. Boven de ramen een rondboog met aanzetstenen en een sluitsteen voorzien van een mannenhoofd.

In het linkervolume geen boog boven de ramen maar afgeronde hoeken boven met alleen aan de voorzijde aanzet- en sluitstenen. In het rechtervolume op de begane grond alleen in de zijgevel boven de ramen een rondboog met aanzetstenen en een sluitsteen voorzien van een mannenhoofd. Op de eerste verdieping rondbogen met alleen sluitstenen. De gevelopeningen in de achtergevel zijn eenvoudige rechthoekige openingen. De oorspronkelijke hoofdentree bevindt zich aan de voorzijde in een doorgetrokken middenrisaliet onder een plat dak met niet oorspronkelijke boeidelen. De entree bestaat uit een portiek met in de zijwanden ramen. De portiek wordt omsloten door een geprofileerde boog met sluitsteen. Onder de boog hoekpilasters in blokvormen en gepleisterde diamantkoppen. Links en rechts van de boog geprofileerde pilasters met bovenin een beeld van een leeuw. Deze zijn niet oorspronkelijk. Op deze plek zaten de versierde consoles welke het verdwenen balkon ondersteunden. Rechts in de voorgevel van het linkervolume een deur. In de nis tussen het volume in het midden en aan de rechterzijde is een veranda aanwezig met gemetselde muurtjes voorzien van stucwerk met bovenop tegels. Het platte dak wordt ondersteund door drie stalen pilaren. Vermoedelijk is de oude houten constructie nog aanwezig onder de bestaande moderne afwerking. In de zijgevel van het middenvolume een deur.

Tegen het rechtervolume een later aangebouwd lager éénlaags volume. In de hoek van de zijgevel is de toegang naar de kelder via een helling gemarkeerd door bakstenen muurtjes met ezelsrug nog deels voorzien van stucwerk. Aan de achterzijde van het pand een latere aanbouw ten behoeve van de kegelbaan. In de kelder zijn ook de verschillende bouwfases te herkennen. Onder het oudste deel van het pand zijn gemetselde steunberen aanwezig als onderdeel van de fundering. In het rechterdeel is een onafgewerkt gewapend beton deel aanwezig zonder duidelijke functie. In het INTERIEUR zijn onder andere van belang de nog vrij gave plattegrond, meerdere plafondornamenten, een hout gesneden plafond, de lambrisering en in enkele kamers luikkasten. Eventueel andere waardevolle interieurelementen kunnen nog verborgen zijn achter de betimmering en onder de verlaagde plafonds.

4

Nadere toelichting aan de hand van criteria Criteria Cultuurhistorische waarde

Waardering1 Hoge waarde

Architectuurhistorische waarde

Midden waarde

Stedenbouwkundige/ ensemblewaarde

Hoge waarde

Authenticiteit

Lage waarde

Zeldzaamheid

Hoge waarde

Onderbouwing Het pand kent een hoge cultuurhistorische waarde als voorbeeld van een horecapand uit de 19e eeuw gebouwd vanwege de aanleg van de spoorwegen. Daarnaast heeft het pand een hoge cultuurhistorische waarde vanwege de rol in het sociale leven van Zuidbroek en omgeving. Als voorbeeld van een 19e eeuwse horeca gelegenheid gebouwd in een eclectische stijl kent het pand architectonische waarden. Deels verborgen onder het stucwerk heeft het pand nog vrij gave decoratieve elementen zoals bijzondere sluitstenen en rondom de portiek gepleisterde diamantkoppen. In het interieur zijn nog meerdere waardevolle elementen aanwezig zoals plafondornamenten, hout gesneden plafonds, lambrisering en luikkasten. Het voormalige hotel en stationskoffiehuis is onderdeel van een nog vrij gaaf en zeldzaam complex van panden. Naast het pand staat het voormalige café restaurant Smit, er tegenover het in oorspronkelijke staat teruggebrachte stationsgebouw van 1865 en aan de overkant van het spoor een goederenloods uit 1912. Het pand heeft een redelijk lage authenticiteitswaarde doordat er vrij veel aanpassingen gedaan zijn sinds de bouw van het voormalige hotel en stationskoffiehuis. Door het vervangen van de kozijnen, het aanpassen van de dakkapellen en het aanbrengen van het stucwerk is het oorspronkelijke uiterlijk aangepast.

Een deel van de authentieke onderdelen van zowel het exterieur als het interieur zit nog verborgen onder stucwerk dan wel betimmering. Wanneer dit verwijderd en hersteld kan worden zal de waarde hoger worden. De typologie van een hotel en stationskoffiehuis kent een redelijk hoge zeldzaamheid in de gemeente Midden-Groningen.

1 Waarderingskader: geen – lage waarde – middenwaarde – hoge waarde – zeer hoge waarde

5

Historische foto’s Bron Beeldbank Groningen

6

7

8

Foto’s huidige situatie

9

10

11

12

13

14

15

16

17

18

Bijlage II Criteria ten behoeve van de waardering van historische bebouwing

I Cultuurhistorische waarde, met als leidraad: 1. het belang van het object of complex als bijzondere uitdrukking van een lokale culturele, sociaal-economische, maatschappelijke en/of wetenschappelijke ontwikkeling; 2. het belang van het object of complex als uitdrukking van een emotionele band of beleving van de bewoners met het dorp.

II Architectuurhistorische waarde, zich uitend in één of meer van de volgende punten: 1. het belang van het object of complex voor de geschiedenis van de architectuur; 2. het belang van het object of complex voor het oeuvre van een architect, stedenbouwkundige of ontwerper; 3. het belang van het object of complex vanwege de esthetische kwaliteiten van het ontwerp; 4. het belang van het object of complex vanwege bijzonder materiaalgebruik, detaillering en constructie van het ontwerp (of onderdelen daarvan); 5. het belang van het object of complex vanwege het innovatieve karakter als uitdrukking van een technische of typologische ontwikkeling;

III Stedenbouwkundige/ensemble waarde, met als leidraad: 1. de betekenis van het object of complex vanwege de situering en de ruimtelijke relaties met de omgeving; 2. de betekenis van het object of complex als essentieel onderdeel of representant van een groter geheel, dat cultuurhistorisch, architectuurhistorisch en/of stedenbouwkundig van belang is.

IV Gaafheid, die zich uit in: 1. de betekenis van het object of complex vanwege de gaafheid van het ontwerp (of onderdelen daarvan); 2. het belang van het object of complex in relatie tot de structurele en/of visuele gaafheid van de directe omgevingsruimte.

V Zeldzaamheid het belang van het object of complex vanwege de architectonische, stedenbouwkundige, bouwtechnische, typologische en/of functionele zeldzaamheid.

19