133 1 Rapport 'Eerst brood daarna taal en rekenen

Rapport ‘Eerst brood daarna taal en rekenen’

Snježana Maksimović Iris Offringa Juli 2023

Inleiding In dit rapport worden de resultaten van het project ‘Eerst brood – daarna taal en rekenen’ beschreven.

Aanleiding De gemeente Midden-Groningen heeft binnen haar grenzen veel huishoudens waarbij kinderen in armoede opgroeien. Het is wenselijk dat kinderen elke dag beginnen met een gezond ontbijt zodat ze hierna beter kunnen presteren. Het organiseren van ontbijt op scholen kan bijdragen aan ouderparticipatie. De gemeenteraad heeft op 14 juli 2022 een motie ingediend en het college verzocht om te onderzoeken of er binnen onze gemeente sprake is van schoolgaande kinderen die met honger in de klas te zitten.

Opdracht en doel Onderzoeken, in overleg met alle scholen, of binnen onze gemeente sprake is van schoolgaande kinderen die met honger in de klas zitten, wat hier de mogelijke oorzaken van zijn en wat korte en langere termijn oplossingen zijn. Het doel is om kansengelijkheid te creëren door alle schoolgaande kinderen de mogelijkheid te bieden om met een volle maag te leren.

Proces Om na te gaan of er sprake is van schoolgaande kinderen die met honger in de klas zitten zijn alle scholen binnen onze gemeente bij dit project betrokken. Op de volgende manieren is het onderwerp besproken en in beeld gebracht: • een persoonlijk gesprek op school met de directeur/intern begeleider/kind-ouder ondersteuner • inventarisatie in de klas • enquête ouders • schriftelijke of telefonische informatie uitwisseling met school • literatuuronderzoek In een eerste gesprek op school werd kennis gemaakt en de wijze van inventarisatie besproken. In het tweede gesprek werden de resultaten en aanbevelingen besproken. Bij een aantal scholen is het gelukt om de kinderen en/of de ouders te bevragen, bij de meeste scholen heeft de directeur (of bestuurder) het onderwerp met het onderwijsteam besproken en op basis hiervan conclusies en aanbevelingen geformuleerd.

Rapport ‘Eerst brood daarna taal en rekenen’

Resultaten en conclusie Primair onderwijs Organisatie complex/geen primaire Onbekend: 2 scholen onderwijstaak: 3 7% scholen Problematiek speelt 10% niet: 9 scholen 30% Aanbod schoolmaaltijd: 8 scholen 26% Mogelijk aanpak ontwikkelen: 8 scholen 27%

Subsidie Programma Schoolmaaltijd en gebruikt voor:

Uit het onderzoek blijkt dat er binnen onze gemeente kinderen zijn die met honger in de klas zitten. Om deze problematiek aan te pakken maken 8 scholen (landelijk 1 op 6) gebruik van de subsidie van het Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap. Zij geven aan voldoende aanleiding te zien dat de problematiek op hun school speelt en daarom een schoolmaaltijd te verzorgen. Vermoedelijk zijn er meer scholen die in aanmerking komen, deze informatie is echter niet beschikbaar. De schoolmaaltijden worden op verschillende manieren georganiseerd. Vaak zijn de ouders en het onderwijsondersteunend personeel betrokken bij de organisatie. In 2 gevallen hebben de beheerders van het wijkcentrum (binnen het kind centrum) de coördinatie op zich genomen. Daarbij geven de meeste scholen aan dat ze veel werk hebben aan de organisatie en de financiële afhandeling van de subsidie. Inkoop gebeurt veel op lokaal niveau, de scholen geven aan dat zij graag lokale ondernemers zouden willen stimuleren om aan deze specifieke vraag te voldoen. De

Rapport ‘Eerst brood daarna taal en rekenen’

scholen die voor fruit hebben gekozen doen dit om de organisatie van een schoolmaaltijd niet te ingewikkeld te maken. Deze scholen zijn bekend met het EU-fruit programma (beschikbaar voor 20 van de 40 schoolweken), en willen met deze subsidie gedurende het hele jaar fruit kunnen aanbieden. Er zijn 2 scholen die hebben gekozen voor de optie ‘Boodschappenkaarten’; de uitgifte is nog niet gestart. Naar aanleiding van dit onderzoek hebben de andere scholen een inventarisatie uitgevoerd: • Een aantal scholen heeft gedurende een week de kinderen gevraagd of zij hebben ontbeten. Deze wijze van inventarisatie heeft verschillende resultaten opgeleverd: o Ongeveer 2-3 leerlingen per klas heeft een enkele keer in de week niet ontbeten. o Er werden interessante gesprekken met kinderen en binnen het onderwijsteam gevoerd over wat een (gezond) ontbijt is. o Naarmate de leerlingen ouder zijn kan deze manier van bevraging een minder representatief beeld geven. • Een school heeft een enquête onder ouders gehouden: o Ongeveer 5% van de ouders gaf aan dat hun kind niet dagelijks met ontbijt naar school gaat. o Op de vraag of de gemeente zou kunnen helpen om het ontbijt mogelijk te maken gaf ongeveer 10% van de ouders dit graag te willen.

Voortgezet onderwijs De inventarisatie wordt bij deze doelgroep leerlingen als erg lastig ervaren, medewerkers van de scholen zijn van mening dat er zichtbaar een gebrek aan ontbijt is. In een mentor-ouder-leerling gesprek wordt het onderwerp ‘voeding’ besproken maar de afstand tussen gezin en school is groot, veel groter dan op een basisschool. Er zijn verschillen tussen de deelscholen waarneembaar (praktijkonderwijs, VMBO en HAVO/VWO). Dit is ook weergegeven in het GGD-onderzoek ‘Jij en Je gezondheid’, gehouden onder alle derdejaarsleerlingen: Risicogroepen Voeding * (2021-2022) VMBO HAVO/VWO

Percentage Oranje (licht)/Rood (sterk) verhoogd risico op problemen 39% 23%

Aantal deelnemers 213 106

* Voeding gaat over gedrag: ontbijten, fruit eten, groente eten, water drinken en zoete dranken

Rapport ‘Eerst brood daarna taal en rekenen’

Literatuuronderzoek De gemeente Midden-Groningen heeft binnen haar grenzen veel huishoudens waarin kinderen in armoede opgroeien. • Uit de cijfers van het CBS blijkt dat: o 1 op de 10 huishoudens (geregistreerde) problematische schulden heeft. o 1 op de 7 huishoudens heeft een inkomen onder of rond het sociaal minimumi. • Nederlands Jeugdinstituut concludeert dat kinderen die in armoede leven, vaker jeugdhulp krijgen: o 13,3% van de kinderen in Midden-Groningen leeft in armoedeii • Cijfers Voedselbank Midden-Groningen: o 374 huishoudens zijn op dit moment klant. o 322 kinderen jonger dan 18 jaar krijgt (tweewekelijks) een voedselpakketiii. Opgroeien in armoede heeft ingrijpende gevolgen voor het dagelijkse leven, de ontwikkeling, het welbevinden en het toekomstperspectief van kinderen. Het verschil tussen kinderen uit gezinnen die wel en niet met armoede geconfronteerd worden, is groot. In deze gezinnen bestaat het risico op intergenerationele overdracht van armoede, waardoor kinderen later als volwassenen zelf ook in armoede zullen leveniv. Landelijk onderzoek wijst uit dat ongeveer een derde van de kinderen in groep 5 op dit moment te maken heeft met een stressvolle thuissituatie, als gevolg van bijvoorbeeld financiële beperkingen, en dat een kwart van alle kinderen in de klas verschijnt zonder voldoende ontbeten te hebben.

Het verminderen van (financiële) stress in gezinnen en het voorzien in primaire levensbehoeften heeft een positief effect op de schoolprestaties van kinderen. Een manier is het verzorgen van schoolmaaltijden. Gezonde schoolmaaltijden zorgen ervoor dat kinderen hun aandacht voldoende bij de les kunnen houden, waardoor hun prestaties verbeteren. Kinderen die zonder ontbijt op school komen, presteren gedurende de ochtend minder goed. Van een ontbijt dat meer energie oplevert, profiteren vooral kinderen die minder hoog scoren op toetsen. Naast een effect op prestaties bestaat er een positief effect van ontbijt op de lichamelijke ontwikkeling van kinderenv.

Oorzaken en aanbevelingen Primair onderwijs Om de problematiek goed in kaart is tijdens de inventarisatie ook besproken wat de mogelijke oorzaken van honger in de klas zijn. Op alle scholen is dit uitgebreide besproken en daaruit kunnen de volgende oorzaken benoemd worden:

Rapport ‘Eerst brood daarna taal en rekenen’

•

•

•

•

Armoede en financiële problematiek – armoede is vaak onzichtbaar, het is moeilijk om te zien wat de ouders hebben moeten laten om ontbijt en lunch aan hun kinderen te kunnen bieden. Een eventuele oplossing op school moet laagdrempelig zijn om geen schaamte te veroorzaken, bijvoorbeeld collectief voor de hele school of hulp buiten de school bieden. Gezinsorganisatie – een reden dat kinderen niet ontbijten of lunch meekrijgen kan drukte zij of incidentele situaties zoals bijvoorbeeld ziekte, echtscheiding, werkende ouders die vroeg van huis vertrekken. Er kan ingezet worden op bijvoorbeeld opvoedkundige hulp (kind-ouder ondersteuners) en het bevorderen van sociale veerkracht Gebrek aan kennis over gezond eetgedrag – te weinig kennis over gezonde voeding en het belang van ontbijt. Een oplossing kan worden gevonden in een positieve benadering en bewustwording binnen een lesprogramma over gezond gedrag (voeding en beweging). Eigen keuze – het niet ontbijten kan ook een persoonlijke keuze zijn. Dit speelt vooral bij de oudere leerlingen in de bovenbouw en bij het voortgezet onderwijs.

Voortgezet onderwijs Bij deze leeftijdsgroep kan de oorzaak voor het gebrek aan ontbijt moeilijk achterhaald worden. Veel leerlingen kiezen er zelf voor om het ontbijt over te slaan, nemen bijvoorbeeld geld mee om in de kantine of in de plaatselijke supermarkt ontbijt/lunch te kopen. Bij praktijkonderwijs wordt er een soort brunch gemaakt in de ochtendpauze. Leerlingen helpen tijdens de kookles met de voorbereidingen.

Actieplan Bestuurlijke afspraken tussen gemeente en onderwijs: • Lokale Educatieve Agenda – Met alle bestuurders is op 22 mei 2023 afgesproken dat scholen, gemeente en maatschappelijke organisaties de schouders er samen onder zetten. We doen wat nodig is en gaan 1 jaar experimenteren door verschillende acties in te zetten. Onderwijs gaf hierbij wel aan dat ze hulp nodig hebben bij de uitvoering of dat andere partijen de organisatie volledig op zich nemen. • Onderwijskansenakkoord – In het akkoord is opgenomen dat de inventarisatie in het kader van dit project plaatsvindt en dat de aanbevelingen in 2023 geïmplementeerd worden Aanbevelingen voor schooljaar 2023/2024 Er zijn 8 scholen binnen onze gemeente die mogelijk een aanpak op het gebied van ondersteuning willen ontwikkelen. Deze groep scholen is divers en de vervolgactie zal uit maatwerk bestaan. Op basis van de behoefte van scholen kunnen in ieder geval onderstaande aanbevelingen worden

Rapport ‘Eerst brood daarna taal en rekenen’

genoemd: • Voorlichting Voorlichting bevorderen, bijvoorbeeld in overleg met Team Preventie van de Kredietbank, GGD of kind-ouder-ondersteuners. Hoe signaleert een leerkracht armoede, op welke signalen moet je letten? Welke oplossingen en doorverwijsmogelijkheden zijn er? Zo kunnen scholen bijvoorbeeld voorlichting geven over geld en armoede of binnen een project zoals ‘gezond gedrag’, waarbij er ingezet wordt op een positieve benadering en bewustwording. • Inventarisatie Huidige inventarisatie is een momentopname, een vervolgactie kan zijn om het onderwerp terug te laten komen. Daarbij kan er een verdieping komen om verschillende oorzaken voor het gebrek aan ontbijt nog beter in kaart te brengen. Dit is met name bij de oudere groep leerlingen waardevol omdat schaamte een rol kan spelen. • Programma Schoolmaaltijden – hulp bij uitvoering Indien nodig aan scholen die subsidie binnen het Programma Schoolmaaltijden ontvangen ondersteuning bieden en eventueel faciliteren bij de uitvoering. Hier kan gedacht worden aan het begeleiden bij het opzetten van een lokaal team met maatschappelijke organisaties en andere betrokkenen om te helpen bij het organiseren van ontbijt/lunch en ‘good practices’ te delen. Waar nodig de samenwerking binnen het kind centrum te bevorderen om in gezamenlijkheid een plan te ontwikkelen.

• Monitoren en evaluatie Vervolgacties monitoren om na te gaan in hoeverre ze aan het doel hebben bijgedragen. En op basis van deze uitkomsten een advies voor de periode na schooljaar 2023/2024 uitbrengen. Geplande actie 2023/2024 • Pilot ‘Kind & Ontbijt’ Rode Kruis – Aan 100 basisschoolleerlingen in onze gemeente gaan we een ontbijttas gedurende 10 maanden aanbieden. Dit gaan we als pilot voor 1 schooljaar vanuit het programma Tijd voor Toekomst uitvoeren, het past bij het doel fysieke gezondheid van dit programma. Aangezien de nood hoog is besloten om deze interventie op 2 oktober 2023 al te starten. Zo ontstaat er een mooie kans om met het Rode Kruis en in samenwerking met maatschappelijke partners dit onderwerp te verkennen. Het project Kind & Ontbijt richt zich in eerste instantie op kinderen die in voedselnood verkeren en draagt daarmee bij aan het gezond opgroeien en ontwikkelen van kinderen.

Rapport ‘Eerst brood daarna taal en rekenen’

Het project richt zich op leerlingen van basisscholen die wel hulp nodig hebben maar geen aanspraak kunnen maken op het huidig aanbod van het Programma Schoolmaaltijden van het Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap. Hiermee past het project ook bij de wens van de scholen om deze maatschappelijke opgave niet alleen bij de school neer te leggen. De ontbijttassen worden samengesteld volgens de richtlijnen van het voedingscentrum en ingekocht, ingepakt en uitgedeeld door de vrijwilligers van het Rode Kruis. Iedere tas biedt een gezond ontbijt voor 1 kind voor de hele week (ook tijdens de schoolvakanties). Op deze manier wordt voor de ouders zichtbaar gemaakt wat een gezond ontbijt is. Met verschillende samenwerkingspartners wordt al vanaf de intake geïnventariseerd hoe een gezin verder geholpen kan worden en of er (aanvullende) hulp nodig is. Na 3 maanden wordt er overgestapt naar een ontbijtkaart zodat er toegewerkt kan worden naar uitstroom en zelfredzaamheid. Na deze pilot van 1 schooljaar bepalen we hoe we in Midden-Groningen hiermee verder gaan en hoe het gefinancierd kan worden.

Samenvatting Uit het onderzoek blijkt dat er binnen onze gemeente kinderen zijn die met honger in de klas zitten. Dit wordt duidelijk na gesprekken met scholen, enquête gehouden onder kinderen en ouders en uit landelijke en lokale cijfers. De mogelijke oorzaken kunnen zijn armoede, gezinsstructuur, gebrek aan kennis over gezond eetgedrag en eigen keuzes. Een aantal acties om deze problematiek aan te pakken zijn al ondernomen. 8 scholen binnen onze gemeente maken gebruik van de landelijke subsidie van het Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap en verzorgen een schoolmaaltijd. Een aantal scholen geeft aan meer voorlichting, verdiepende inventarisatie of hulp bij het organiseren van een schoolmaaltijd te willen. In het schooljaar 2023/2024 zullen verschillende acties ingezet worden ter uitwerking van de genoemde aanbevelingen en afspraken die gemaakt zijn tussen de gemeente en scholen. Op basis van monitoring en evaluatie zal voor het vervolg een advies uitgebracht worden.

i

Centraal Bureau voor de Statistiek – Cijfers op de kaart 2021

ii Nederlands Jeugdinstituut – Kinderen in armoede, jaar data 2019

Voedselbank Midden-Groningen - Gegevens per 4 juli 2023 Lusse M. & Kassenberg, A. (2021) Omgaan met kinderarmoede in het sociaal domein. Handreiking voor professionals. Hogeschool Rotterdam en Hanzehogeschool Groningen v Seo Economisch onderzoek - Kansenongelijkheid in Nederland, 2 juni 2023 iii iv

Rapport ‘Eerst brood daarna taal en rekenen’