07 2 Foto BRE Groningen
Tekst van het document
Definitieve foto van de regio Groningen Onderzoek BRE Groningen
Versie 10 september 2021
Openbaar 1
Over deze foto Het doel van de foto is om feitelijkheden over het BRE Groningen, de kenmerken van het gebied, de spelers in en verbindingen met het maatschappelijk en economisch ecosysteem en de gewenste en gerealiseerde publieke waarde in beeld te brengen. De foto dient als startpunt en als input voor de gesprekken die we in de tweede fase gaan voeren met de experts uit de regio.
Groningen kent 3 COROP-regio’s: • Oost Groningen: Oldambt, Pekela, Stadskanaal, Veendam, Westerwolde • Overig Groningen: Groningen, Midden-Groningen, Het Hogeland, Westerkwartier • Delfzijl e.o.: Eemsdelta
We hebben de foto gemaakt op basis van data- en documentanalyse. Het geeft hiermee een feitelijk beeld van de regio – kleuring, duiding en waardering ontbreken nog. De interviews, vragenlijsten en focusgroepen in het tweede deel van het onderzoek zijn daarop gericht.
De COROP-regio’s verschillen sterk in omvang en aard. Zo bestaat de COROP-regio Delfzijl e.o na de fusie van Appingedam, Delfzijl en Loppersum uit één gemeente. Binnen de COROP-regio’s Overig Groningen en Oost-Groningen vallen daarentegen respectievelijk 4 en 5 gemeenten. Bovendien valt de gemeente Groningen binnen de COROPregio Overig Groningen; dit heeft een grote impact op de cijfers voor deze COROP-regio.
De beelden van de regio die in deze ‘foto’ worden gepresenteerd zijn gebaseerd op zowel open als eigen databronnen. Waar mogelijk maken we gebruik van data op gemeenteniveau. Sommige data is echter enkel beschikbaar op het schaalniveau van de COROP-regio’s.
Openbaar 2
Inhoudsopgave Deel 1 1. 2.
Inleiding: aanleiding, vraagstelling en aanpak Rode draden: wat valt ons op?
Deel 2 1. Het Bestuurlijk Regionale Ecosysteem 2. Kenmerken van het gebied 3. Het economische ecosysteem 4. Het maatschappelijke ecosysteem 5. Verbindingen tussen de ecosystemen 6. Publieke Waarde
Deel 3 1. Bijlagen
Openbaar 3
Inleiding Aanleiding
Aanpak
Het oplossen van complexe maatschappelijke vraagstukken – zoals de decentralisaties in het sociaal domein, de energietransitie, het stikstofdossier, de woningbouwopgave, de toekomst van de landbouw, klimaatadaptatie en mobiliteit vindt steeds vaker plaats in ‘de regio’. Maar wat is ‘de regio’ eigenlijk? En wat maakt een regio succesvol?
Het onderzoek bestaat uit twee fases van dataverzameling en analyse.
Om meer grip te krijgen op ‘de regio’ en de factoren die bijdragen het realiseren van publieke waarde in die regio, doet de Rijksuniversiteit Groningen hier, in samenwerking met Berenschot, de komende 2,5 jaar onderzoek naar. We voeren in tien regio’s veldonderzoek uit – waaronder in Groningen. Het samenspel tussen het Bestuurlijk Regionale Ecosysteem (BRE), het economische ecosysteem en het maatschappelijke ecosysteem staat hierbij centraal. Het ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties heeft zich gecommitteerd aan het onderzoek.
Vraagstelling De centrale onderzoeksvraag voor BRE Groningen luidt: Hoe succesvol is het BRE in Groningen in het realiseren van publieke waarde, welke factoren spelen hierin een rol en hoe kan de samenwerking worden verbeterd?
In de eerste fase voeren wij een bureaustudie uit. We brengen in kaart: • Hoe het bestuurlijk regionale ecosysteem eruit ziet • Wat de gebiedskenmerken zijn van de regio • Hoe de randvoorwaarden en systeemkenmerken van het economisch ecosysteem eruit zien
• Hoe het maatschappelijke ecosysteem eruit ziet: de regio vanuit het perspectief van inwoners (het daily urban/rural system) • Wat de online verbindingen zijn tussen het bestuurlijke, economische en maatschappelijke ecosysteem • Welke ambities de regio zichzelf stelt (publieke waarde) • Hoe de regio scoort op de brede welvaartindicatoren (publieke waarde)
Voorliggend document bevat onze bevindingen uit fase 1. In de tweede fase zullen we deze bevindingen valideren en verdiepen in interviews en focusgroepen en middels vragenlijsten. Daarna volgt een eindrapportage waarin we de centrale onderzoeksvraag beantwoorden en aanbevelingen doen voor het versterken van de samenwerking in het BRE Groningen.
Openbaar 4
1
Het Bestuurlijk Regionaal Ecosysteem
Openbaar 5
Inleiding: het Bestuurlijk Regionaal Ecosysteem Wat is een BRE? Steeds vaker wordt ‘de regio’ gezien als het schaalniveau waarop oplossingen voor maatschappelijke opgaven tot stand moeten komen. Decentrale overheden werken in ‘de regio’ dan ook veelvuldig samen aan maatschappelijke opgaven. Naast de algemene indeling in gemeente, provincies, waterschappen en Rijk bestaan er tientallen functionele regioindelingen en is er sprake van een groot aantal regionale samenwerkingsverbanden op uiteenlopende beleidsterreinen, georganiseerd in verschillende juridische vormen. In dit onderzoek gaan we dan ook niet uit van (een van de lagen van) het Huis van Thorbecke, maar van het Bestuurlijk Regionale Ecosysteem (BRE): het geheel aan interbestuurlijke samenwerking in een gebied – in dit geval Groningen.
Hoe brengen we het BRE Groningen in beeld?
gemaakt over het doel, de samenstelling en de frequentie van bijeenkomen. Gestructureerd-informeel overleg wordt dus wel meegeteld; ad hoc informeel overleg niet. Vervolgens hebben wij de ambtelijke klankbordgroep gevraagd om de lijst met samenwerkingsverbanden waaraan tenminste twee Groninger gemeenten deelnemen, te verifiëren. Op basis van deze geüpdatete lijst hebben we een visualisatie gemaakt van het BRE Groningen (zie volgende pagina). Belangrijk om te benoemen is dat we ons richten op samenwerking op de schaal van Groningen. In de visualisatie op de volgende pagina zijn samenwerkingsverbanden met een bovenregionale scope niet meegenomen (gedefinieerd als samenwerkingen waaraan >62 gemeenten – dat wil zeggen meer dan het totaalaantal Groninger gemeenten, zijnde de provincie met het grootst aantal samenwerkingsverbanden – deelnemen).
De dataset ‘interbestuurlijke samenwerkingsverbanden 2020’ vormt ons vertrekpunt. Op deze dataset hebben wij zelf een aantal bewerkingen gedaan (zie ook hoofdstuk 5 de Staat van het Bestuur). De dataset voor Groningen omvat (min of meer) geïnstitutionaliseerde samenwerkingsverbanden. Dat zijn bijvoorbeeld gemeenschappelijke regelingen, maar zeker ook samenwerkingen op basis van een convenant of bestuurlijke tafels. De stelregel die is gehanteerd is dat een samenwerkingsverband onderdeel van het BRE is als er afspraken zijn Openbaar 6
Het BRE Groningen in beeld Het BRE Groningen
Wat zijn kenmerken van het BRE? De gemeenten, provincie en waterschappen in Groningen nemen in totaal deel aan 94 regionale samenwerkingsverbanden (volgens de definitie gegeven op de vorige pagina). Van de 94 regionale samenwerkingsverbanden, nemen er aan 48 ten minste ten minste twee Groningse gemeenten deel. Op deze kaart worden de samenwerkingsverbanden waaraan de provincies en waterschappen deelnemen niet gevisualiseerd. Maar er wordt natuurlijk wel interbestuurlijk samengewerkt: • Aan 49 van de 94 neemt ook de provincie Groningen deel: - Aan 13 van deze samenwerkingen nemen geen gemeenten deel. Dit zijn bijv. samenwerkingen met de provincies Fryslân en/of Drenthe (zoals de Noordelijke Rekenkamer of Prolander) en samenwerkingen waaraan zowel provincies als waterschappen deelnemen (zoals het Bestuurlijk Overleg Deltaplan Biodiversiteit Groningen en de Bestuurlijke Taskforce Waterbeschikbaarheid). ◦ Aan het RBO Noord doen weliswaar geen individuele gemeenten mee, maar zij zijn wel vertegenwoordigd via de VGG, VFG en VDG. • Aan 28 van de 94 neemt ook één of meer waterschap(pen) deel. - Aan 14 van de samenwerkingen nemen geen gemeenten deel. Dat zijn, naast bovengenoemde samenwerkingen waaraan ook provincies deelnemen, bijv. de GR tussen waterschappen Hunze en Aa’s en Noorderzijlvest en de Stuurgroep Ruim Baan voor Vissen in het Waddengebied
Geodienst (CIT, Rijksuniversiteit Groningen), KWINK groep, PROOF adviseurs, eigen bewerking (2021)
Openbaar 7
Het BRE Groningen in beeld (II) Congruentie van het BRE Groningen Op dit moment lopen BRE onderzoeken in de regio’s Groningen, Fryslân, Drenthe, Noordoost Brabant en Noord-Holland Noord. In de figuur hiernaast hebben we voor deze BRE’s de congruentiescore in beeld gebracht. Territoriale congruentie betreft de mate waarin de gemeenten binnen het BRE alleen met elkaar samenwerken. Met andere woorden, zoeken de gemeenten in de regio elkaar steeds op, of kiezen ze (ook) voor partners buiten de regio? We hanteren als congruentiemaat het percentage van het totaal aantal samenwerkingsverbanden waaraan alleen gemeenten uit het BRE deelnemen. Hoe hoger dat percentage, hoe congruenter de samenwerking in het BRE.
De congruentiescore voor Groningen is, vergeleken met de anderen, relatief laag (53%). Dit betekent dat Groninger overheden er relatief minder vaak voor kiezen om alleen met elkaar samen te werken dan decentrale overheden in andere regio’s. Met andere woorden: er wordt veel over de regio-grenzen heen samengewerkt.
Congruentie in vergelijking met andere BREs Friesland
75
Groningen
53
Drenthe
55
Noord-Holland Noord
59
Noordoost Brabant
39
0%
10%
20%
30%
40%
50%
60%
70%
Vanzelfsprekend zegt de mate van congruentie niets over de kwaliteit van de samenwerking.
Openbaar 8
80%
Het BRE Groningen in beeld (III) Samenwerkingsverbanden waaraan alléén gemeenten uit Groningen deelnemen
Op de kaart links worden samenwerkingsverbanden tussen Groningse gemeenten gevisualiseerd. Een lijn tussen twee gemeenten betekent dat zij een samenwerkingsverband delen. Samenwerking met gemeenten buiten Groningen zijn niet meegenomen op deze kaart (zie daarvoor de volgende pagina). • Aan de samenwerkingsverbanden binnen Groningen nemen gemiddeld 5,9 gemeenten deel – dus meer dan de helft.
NB: We werken aan een visualisatie van het BRE Groningen o.b.v. jullie aanvullingen op de dataset.
• Binnen regio Groningen delen twee gemeenten ten minste 11 en maximaal 19 samenwerkingsverbanden. - Het meest intensief wordt er samengewerkt door gemeenten Oldambt en Pekela, en Pekela en Veendam (beiden delen 19 samenwerkingsverbanden) - Het minst intensief wordt er samengewerkt tussen gemeente Westerkwartier enerzijds en Pekela en Veendam anderzijds (11 keer). Gegeven de ligging van deze gemeenten is dit niet verwonderlijk.
Geodienst (CIT, Rijksuniversiteit Groningen), KWINK groep, PROOF adviseurs, eigen bewerking (2021)
NB: de dataset van Proof/Kwink stamt uit 2020; voor de herindeling van gemeenten Appingedam, Delfzijl en Loppersum tot de nieuwe gemeente Eemsdelta. Daarom staan de drie oude gemeenten nog op de kaart afgebeeld.
Openbaar 9
Het BRE van Groningen in beeld (IV) Deze tabel geeft de samenwerking tussen gemeenten in Groningen weer. De tabel wordt van boven naar beneden gelezen. Ter illustratie: Groningen zit in 49 samenwerkingsverbanden, aan 45% hiervan doet ook Midden-Groningen mee. Oldambt zit in 29 samenwerkingsverbanden, aan 76% hiervan doen ook Pekela, Veendam en Westerwolde mee. Appingedam Delfzijl (nu (nu Eemsdelta) Eemsdelta)
Appingedam (nu Eemsdelta) Delfzijl (nu Eemsdelta)
Groningen
Het Hogeland
Loppersum (nu Eemsdelta)
MiddenGroningen
Oldambt
Pekela
Stadskanaal
Veendam
Westerkwartier
Westerwolde
100%
92%
41%
72%
96%
61%
72%
68%
72%
68%
82%
62%
92%
100%
39%
79%
96%
57%
72%
68%
68%
68%
77%
62%
Groningen
77%
73%
100%
69%
75%
79%
69%
64%
68%
68%
91%
59%
Het Hogeland
81%
88%
41%
100%
88%
61%
72%
68%
68%
64%
77%
62%
88%
88%
37%
72%
100%
57%
66%
64%
64%
64%
77%
59%
65%
62%
45%
59%
67%
100%
69%
68%
76%
68%
82%
69%
Oldambt
81%
81%
41%
72%
79%
71%
100%
88%
84%
79%
68%
76%
Pekela
65%
65%
33%
59%
67%
61%
76%
100%
80%
86%
59%
76%
Stadskanaal
69%
65%
35%
59%
67%
68%
72%
80%
100%
79%
68%
83%
Veendam
73%
73%
39%
62%
75%
68%
76%
96%
88%
100%
68%
79%
Westerkwartier
69%
65%
41%
59%
71%
64%
52%
52%
60%
54%
100%
55%
Westerwolde
69%
69%
35%
62%
71%
71%
76%
88%
96%
82%
73%
100%
Totaal
26
26
49
29
24
28
29
25
25
28
22
29
Loppersum (nu Eemsdelta) MiddenGroningen
Openbaar 10
Het BRE Groningen in beeld (V) Samenwerkingsverbanden tussen Groningse gemeenten en gemeenten buiten de regio
Op de kaart links worden samenwerkingsverbanden tussen Groningse gemeenten en gemeenten buiten Groningen weergegeven. Een lijn tussen twee gemeenten betekent dat zij een samenwerkingsverband delen. Samenwerkingsverbanden tussen enkel Groningse gemeenten zijn niet meegenomen op deze kaart (zie daarvoor de vorige pagina). • Er zijn in totaal 34 samenwerkingsverbanden waarin Groningse gemeenten samenwerken met gemeenten buiten de regio. • De gemeente Groningen beslaat de hele top 6 van meeste samenwerkingen met niet-Groningse gemeenten. De gemeente Groningen werkt buiten de regio het vaakst samen met: - Assen (13 x) - Tynaarlo (11 x) - Emmen, Noordenveld, Leeuwarden en Rotterdam (allen 8x)
Geodienst (CIT, Rijksuniversiteit Groningen), KWINK groep, PROOF adviseurs, eigen bewerking (2021)
Openbaar 11
Het BRE Groningen in beeld (VI) Wat zijn kenmerken van het BRE? • Qua samenwerkingsvorm wordt het vaakst wordt gekozen voor afstemming (56x), gevolgd door een openbaar lichaam o.b.v. de Wgr (23x) en samenwerking o.b.v. privaatrecht (14x). Voor een netwerkconstructie (2x) wordt het minste gekozen. • De meeste samenwerkingsverbanden richten zich op het beleidsdomein ruimte. Dit omvat o.a. het fysiek domein, recreatie, mobiliteit en landbouw (een volledige definitielijst van beleidsdomeinen is te vinden in de bijlage). • Een samenwerkingsverband kan zich op meerdere beleidsdomeinen richten. Dit is bij 38 samenwerkingsverbanden het geval. Veel van deze samenwerkingsverbanden hebben betrekking op ruimte (45), meestal in relatie tot de beleidsdomeinen economie, energie, klimaat & duurzaamheid en/of water. • Op de volgende pagina is een tabel te zien met daarin het overzicht van de kenmerken van het BRE Groningen. Hierin wordt ook de mate van verplichtheid benoemd:
Op welke beleidsdomeinen richten de samenwerkingsverbanden zich? 50
45
45 40 35 30
22
25
21
18
20
11
15
10 5
5
9
9
1
0
- Verplicht: de samenwerking en de samenstelling is door het Rijk opgelegd (GGD, veiligheidsregio en omgevingsdienst) - Semi-verplicht: de samenwerking is door het Rijk opgelegd, maar gemeenten mogen zelf kiezen met wie zij samenwerken (o.a. de RES)
- Niet-verplicht: de samenwerking is niet door het Rijk opgelegd. Openbaar 12
Samenwerkingsverbanden waaraan tenminste twee gemeenten uit Groningen deelnemen Domein →
Bedrijfsvoering
Belasting
Totaal ↓
Verplicht
Semiverplicht
Van onderop
Onderwijs, cultuur & sport
Energie, klimaat & duurzaamheid
Economie
Openbaar lichaam
7
Openbaar lichaam
1
✓
Netwerkconstructie
2
✓
Afstemming
5
Privaatrechtelijk
0
Openbaar lichaam
15
Netwerkconstructie
0
Afstemming
50
Privaatrechtelijk
14
Ruimte
Sociaal domein
✓
✓
✓
✓
✓
Water
✓
✓
✓
Veiligheid & Volksgezondheid
✓
✓
✓
✓
✓
✓
✓
✓
✓
✓
✓
✓
✓
✓
✓
✓
✓
✓ Openbaar 13
✓
2
Kenmerken van de regio
Openbaar 14
Inleiding: Kenmerken van de regio Waarom brengen we de kenmerken van de regio in kaart?
Welke kenmerken brengen we in kaart?
Een BRE acteert binnen een bepaalde context: naar analogie van de ecosysteem-metafoor, de biotoop. Elke biotoop heeft bepaalde kenmerken die lastig te veranderen zijn. Deze hebben betrekking op de fysieke omgeving (hoe ziet het gebied eruit), de demografie (hoeveel inwoners heeft het gebied en wat zijn hun kenmerken), economische structuurkenmerken en identiteit van de regio.
Op basis van openbare en eigen databronnen brengen we in kaart:
Het is van belang om deze gebiedskenmerken in kaart te brengen, omdat ze de publieke waardecreatie in het BRE beïnvloeden. Bepaalde (combinaties) van gebiedskenmerken geven een BRE een meer of minder gunstige uitgangspositie. Bijvoorbeeld: regio’s die economisch floreren, blijken vaak een gezonde beroepsbevolking en aantrekkelijke woonomgevingen hebben (Raspe e.a. 2017). Uit onderzoek blijken inwoners van Drenthe het gelukkigst van Nederland dankzij de ‘rust en ruimte’ in het gebied (Atlas voor de gemeenten, 2017). Ook in het verleden gemaakte keuzes zijn van invloed: zo doen regio’s met een mainport (zoals Schiphol of de Rotterdamse haven) het economisch vaak goed. Afhankelijk van de gebiedskenmerken kunnen sterktes en zwaktes in termen van publiekewaardecreatie dus steeds in dezelfde regio’s neerslaan (Raspe & Stam 2019). Lastiger meetbaar maar minstens zo relevant, is de invloed van een gedeelde regionale identiteit en de (politiek-bestuurlijke) cultuur op de kwaliteit van de samenwerking. Identiteit laat zich lastig kwantificeren. Middels de interviews en enquêtes zullen we data over regionale identiteit verder aanvullen
1.
2.
3.
4.
5.
Demografische structuurkenmerken ◦
Prognose bevolkingsgroei
◦
Groene en grijze druk
Geografische structuurkenmerken ◦
Adressendichtheid
◦
Bodemgebruik
Wonen ◦
Samenstelling woningvoorraad
◦
Ontwikkeling huizenprijzen
◦
Afstand tot voorzieningen
Maatschappelijke betrokkenheid ◦
Percentage inwoners dat vrijwilligerswerk doet
◦
Opkomstpercentage Tweede Kamerverkiezingen
Maatschappelijke betrokkenheid: politieke voorkeur ◦
Stemgedrag bij de Tweede gemeenteraadsverkiezingen 2018
Kamerverkiezingen
2021
en
◦
Politieke kleur gemeenten: verdeling raadszetels en gevormde coalities.
De economische gebiedskenmerken komen aan de orde in het hoofdstuk over het Economisch Ecosysteem. Openbaar 15
Demografische structuurkenmerken Prognose bevolkingsgroei 2020-2050
Groene druk (2020)
Groene druk De groene druk is de verhouding tussen het aantal personen van 0 tot 20 jaar en het aantal personen van 20 tot 65 jaar. De groene druk in de regio Groningen (37%) is zo’n 2% lager dan die van Nederland (39%). Dit komt met name vanwege de lage groene druk van de gemeente Groningen (28%). De groene druk van de gemeenten Westerkwartier en Het Hogeland is het hoogste, respectievelijk 42,60 en 40,10.
Grijze druk (2020)
De verwachting is dat de Groningse bevolking in de periode 2020-2050 zal krimpen. De verwachte krimp in de voormalige gemeenten Loppersum, Appingedam en Delfzijl (nu Eemsdelta) is het grootst. Voor deze gemeenten wordt een krimp van respectievelijk 31,25%, 20,51% en 34,41% verwacht. De verwachte krimp in de andere gemeenten varieert van zo’n 6% tot 15%. Uitzondering hierop is de gemeente Groningen (+9,77%).
Grijze druk De grijze druk is de verhouding tussen het aantal personen van 65 jaar of ouder en het aantal personen van 20 tot 65 jaar. De grijze druk ligt in de regio Groningen zo’n 2,5 procentpunten hoger dan het landelijk gemiddelde: 41,18 tegenover 38,45. Uitschieter naar beneden is de gemeente Groningen (22,00). Uitschieter naar boven zijn de gemeenten Stadskanaal (46,10) en Westerwolde (48,80)
De gemeente Eemsdelta is op 1 januari 2021 ontstaan uit een fusie tussen de voormalige gemeenten Loppersum, Appingedam en Delfzijl. De kaarten in dit document zijn gebaseerd op de meest recente CBS datasets. Data voor 2021 is op dit moment vaak nog niet beschikbaar. Daarom is gemeente Eemsdelta op de meeste visualisaties nog niet als nieuwe gemeente opgenomen.
Openbaar 16
Geografische structuurkenmerken Gemiddeld aantal adressen per km² (2020)
Bodemgebruik (2015)
In de regio Groningen zijn er gemiddeld 871 adressen/km². Dit is aanzienlijk minder dan het landelijk gemiddelde (1.162 adressen/km²). Gemeente Groningen heeft met 3.267 km² verreweg de hoogste adressendichtheid van de regio. Alle andere gemeenten zitten qua adressendichtheid onder het landelijke gemiddelde. Voormalige gemeente Loppersum heeft de laagste adressendichtheid (214 km²), gevolgd door Westerwolde (287 km²), Het Hogeland (410 km²) en Westerkwartier (475 km²).
Het merendeel van de Groningse bodem is agrarisch terrein (57%). Het aandeel agrarisch terrein in Groningen is daarmee hoger dan het landelijke gemiddelde (54%). Ook heeft de regio met 26% relatief veel buitenwater ten opzichte van het landelijke gemiddelde (10%). Dit is te verklaren door de ligging van de regio aan de Waddenzee. De regio heeft ten opzichte van het landelijke gemiddelde dan wel weer minder bos en open natuurlijk terrein (5% t.o.v. 12%), binnenwater (2% t.o.v. 9%) en bebouwd terrein (5% t.o.v. 8%). Openbaar 17
Wonen: samenstelling woningvoorraad Samenstelling woonvoorraad per gemeente (2020)
Samenstelling woonvoorraad Nederland en de regio (2020)
Het aandeel koopwoningen van de totale woonvoorraad van Groningen (55%) ligt iets lager dan het Nederlands gemiddelde (57%). Het aandeel huurwoningen ligt in Groningen (45%) dan weer iets hoger dan het landelijke gemiddelde (42%).
Dit is met name te verklaren door het relatief lage aandeel koopwoningen (41%) en het hoge aandeel huurwoningen (59%) in de gemeente Groningen. In de andere gemeenten is het aandeel koopwoningen hoger of redelijk vergelijkbaar met het landelijke gemiddelde en het aandeel huurwoningen dan lager of redelijk vergelijkbaar met het landelijke gemiddelde.
Openbaar 18
Wonen: gemiddelde huizenprijzen Gemiddelde huizenprijzen (2020)
Ontwikkeling huizenprijzen (2020)
Woningmarktcijfers Q2 2021 (NVM)
De gemiddelde huizenprijs ligt in Groningen structureel lager dan in Nederland: in 2020 was de gemiddelde huizenprijs in de regio Groningen 216.982 euro ten opzichte van het landelijke gemiddelde 335.849 euro. Alle Groningse gemeenten liggen qua gemiddelde huizenprijs onder het Nederlandse gemiddelde, ook de gemeente Groningen (278.720 euro). De gemiddelde huizenprijzen in Nederland laten sinds 2013 een stijgende trend zien. Zo ook in Groningen, al ging de groei tot 2019 wel minder hard. In 2020 stegen de huizenprijzen sneller; mogelijk als gevolg van Covid-19. De meest recente woningmarktcijfers komen van de NVM. De kaart geeft de ontwikkeling van de huizenprijzen weer in Q2 2021 vergeleken met Q2 2020. In Nederland stegen de huizenprijzen gemiddeld met 20%. In de regio’s Noordoost-Groningen en Grootegast e.o. was de stijging iets minder dan gemiddeld (17% resp. 18%); in de regio’s Zuidoost-Groningen (21%), Slochteren e.o. (26%) en de stad Groningen e.o. (27%) was de stijging (veel) groter dan gemiddeld. Regioindeling NVM.
Noordoost Groningen: Bellingwedde, Scheemda, Winschoten, Pekela, Reiderland; Grootegast e.o.: Grootegast, Leek, Marum, Winsum, Zuidhorn; Eemsmond, De Marne, Noordenveld; Zuidoost Groningen: Stadskanaal, Vagtwedde, Aa en Hunze (deels), Borger-Odoorn (deels); Slochteren e.o.: Appingedam, Bedum, Ten Boer, Delfzijl, Hoogezand-Sappemeer, Loppersum, Slochteren, Veendam, Menterwolde; Stad Groningen e.o.: Groningen, Haren (deels)
Openbaar 19
Wonen: afstand tot voorzieningen Gemiddelde afstand tot (in km) tot: Ziekenhuis (2019)
Kinderdagverblijf (2020)
Bioscoop (2020)
De afstand tot voorzieningen verschilt sterk per gemeente. Voor inwoners van de gemeente Groningen zijn alle voorzieningen relatief dichtbij. Het omgekeerde geldt voor inwoners van Westerwolde en Oldambt.
Grote supermarkt (2020)
Basisschool (2019)
Podiumkunsten (2019)
Voor gemeenten Het Hogeland en Westerkwartier zijn geen data beschikbaar. Hetzelfde geldt voor de nieuwe gemeente Eemsdelta waar het gaat om data van 2020.
Openbaar 20
Maatschappelijke betrokkenheid Percentage personen dat vrijwilligerswerk doet (2016)
Vrijwilligerswerk is een maat voor sociale cohesie omdat dit aangeeft dat mensen bereid zijn om hun vrije tijd te wijden aan een ander en/of een collectief goed. Het gemiddeld aantal vrijwilligers in de regio Groningen (33%) is vergelijkbaar met het landelijk gemiddelde (32%). Opvallend is het grote aantal vrijwilligers in de voormalige gemeente Loppersum (44%). Het gemiddelde aantal vrijwilligers in de voormalige gemeenten HoogezandSappemeer, Slochteren en Menterwolde (nu Midden-Groningen) was lager dan het landelijk gemiddelde (29%). Hetzelfde geldt voor voormalige gemeenten Bellingwedde en Vlagtwedde (nu Westerwolde).
Opkomstpercentage Tweede Kamerverkiezingen (2021)
Het opkomstpercentage bij de Tweede Kamerverkiezingen van 2021 in Groningen is met 76% lager dan het landelijk gemiddelde (79%). In de gemeenten in het westen van Groningen lag de opkomst gelijk of iets hoger dan het landelijk gemiddelde; in de gemeenten in het oosten van Groningen lag het opkomstpercentage fors lager. In Pekela was de opkomst het laagst (71%).
Openbaar 21
Maatschappelijke betrokkenheid: politieke voorkeur Stemgedrag Tweede Kamerverkiezingen 2021
Stemgedrag gemeenteraadsverkiezingen 2018
21-11-2018
Tijdens de Tweede Kamerverkiezingen in 2021 werd de VVD in de meeste Nederlandse gemeenten de grootste partij. Voor de regio Groningen is dit beeld gevarieerder: 21-11-2018 de VVD werd in de helft van de gemeenten de grootste; 22-11-2017 in andere gemeenten gold dat voor het CDA (Het Hogeland), D66 (Groningen) en de PVV (Pekela, Stadskanaal en Westerwolde).
21-11-2018
22-11-2017
De uitslagen van de laatste gemeenteraadsverkiezingen laten een andere verdeling zien. Deze vonden plaats in maart 2018 (regulier), in het geval van herindelingsgemeenten Midden-Groningen en Westerwolde in november 2017 en in het geval van herindelingsgemeenten het Hogeland, Groningen en Westerkwartier in november 2018. In vijf van de tien huidige gemeenten (we tellen de toenmalige gemeenten die nu samen Eemsdelta vormen als 1) werd een lokale partij de grootste. In twee gemeenten werd de PvdA de grootste. De SP, ChristenUnie en GroenLinks werden in één van de Groningse gemeenten de grootste.
Openbaar 22
Maatschappelijke betrokkenheid: politieke voorkeur (II) De regio kent een veelheid aan lokale partijen, maar de landelijke partijen nemen een groter deel van de raadszetels in. De PvdA (41 zetels), het CDA (33 zetels), de CU (27 zetels), GroenLinks (26 zetels), de VVD (24 zetels) en de SP (24 zetels) zijn het meest vertegenwoordigd. In totaal hebben lokale partijen 79 zetels in de Groningse gemeenteraden. In iedere gemeente neemt minimaal 1 lokale partij zitting in de gemeenteraad, maar in geen van de Groninger gemeenten hebben zij de meerderheid.
50 45 40 35 30 25 20 15 10 5 0
Lokaal
PvdA
CDA
CU
GroenLinks
VVD
SP
NB: In sommige gemeenten zit meer dan één lokale partij in de gemeenteraad. In de figuur zijn, omwille van de leesbaarheid, de lokale partijen bij elkaar opgeteld.
D66
PvdD
PVV
50Plus Openbaar 23
Maatschappelijke betrokkenheid: politieke versnippering Totaal aantal zetels
Aantal partijen
Eemsdelta
29
7
Groningen
45
12
Het Hogeland
29
8
Midden-Groningen
33
11
Oldambt
25
11
Pekela
15
7
Stadskanaal
23
9
Veendam
21
9
Westerkwartier
33
9
Westerwolde
19
7
Definitie politieke fragmentatie: Er zijn in de volksvertegenwoordiging meer partijen vertegenwoordigd zijn dan voorheen; er zijn meer partijen nodig om een meerderheidscoalitie te vormen en de omvang van de gemiddelde politieke fractie neemt af (Herweijer en Lunsing, 2016).
Gemiddeld aantal zetels per fractie als deel van het totaal De vorige pagina laat zien dat er een aantal raadszetels (%) veelheid aan partijen zitting neemt in de verschillende Groningse gemeenteraden. Groningen In de tabel staat per gemeente het aantal raadszetels en het aantal politieke partijen Oldambt dat in de gemeenteraad zit. Midden-Groningen De grafiek laat de mate van politieke Westerkwartier versplintering zien: het gemiddeld aantal Stadskanaal zetels per fractie, als deel van het totaalaantal raadszetels. Hoe kleiner het Veendam percentage, hoe meer versplintering. Het Hogeland Zo heeft Pekela 15 zetels die zijn verdeeld Pekela over 7 partijen, wat leidt tot een gemiddelde van 2 zetels per partij, dit is 14% van het Westerwolde totaal aantal raadszetels in die gemeente. Eemsdelta In Groningen zijn de 45 raadszetels verdeeld 0% 5% 10% 15% over 12 partijen: gemiddeld heeft een fractie dus 4 zetels. Dit is slechts 8% van de het totaal aantal zetels. De gemeenteraad van Pekela is dus relatief minder versplinterd dan die van Groningen. Openbaar 24
Maatschappelijke betrokkenheid: politieke voorkeur (III) Samenstelling colleges excl. burgemeesters (2021)
Landelijke partijen zijn in de colleges het meest vertegenwoordigd. In 7 Eemsdelta van de 10 Groninger gemeenten zit Lokaal Belang Eemsdelta er bovendien een lokale partij in het college. Het Hogeland GemeenteBelangen Het Hogeland Verder valt op dat er in vergelijking met het landelijke gemiddelde relatief Oldambt veel confessionele partijen in de Partij voor het Noorden colleges zitting nemen. Lokale partijen in het college
Pekela Samen voor Pekela Veendam GemeenteBelangen Veendam Westerkwartier VZ Westerkwartier Westerwolde GemeenteBelangen Westerwolde PvdA VVD CU CDA GroenLinks D66 SP Lokaal Persoonlijk Openbaar 25
3
Het economisch ecosysteem
Openbaar 26
Inleiding: het economisch ecosysteem Wat bedoelen we met het economisch ecosysteem? Het economisch ecosysteem bestaat enerzijds uit de economische kenmerken van het gebied en anderzijds uit de belangrijkste economische actoren in de regio. Economische kenmerken De economische kenmerken brengen wij in beeld op basis van de entrepreneurial ecosystems-benadering zoals ontwikkeld door prof. Erik Stam. Deze benadering vertrekt vanuit de gedachte dat regio’s voor hun economische ontwikkeling gebaat zijn bij productief ondernemerschap, in de vorm van nieuwe groeiende ondernemingen en ondernemend gedrag in bestaande organisaties. Productief ondernemerschap resulteert in waardecreatie op allerlei vlakken, zoals werkgelegenheid, groei in toegevoegde waarde of welzijn. Om dit productief ondernemerschap te laten floreren, is een effectief ecosysteem nodig, waarin verschillende elementen (actoren en factoren) samenwerken om de condities te scheppen voor ondernemerschap. De benadering maakt onderscheid tussen randvoorwaarden die niet op korte termijn te beïnvloeden zijn en iets gemakkelijker beïnvloedbare systeemelementen. Dit zijn als het ware de knoppen waaraan kan worden gedraaid om het ecosysteem te versterken. We zijn benieuwd naar deze variabelen in Groningen. We brengen verschillende indicatoren in beeld. Daarvoor moeten we data op gemeenteniveau aggregeren naar regioniveau.
Helaas is niet voor elke variabele gemeentelijke data voorhanden.
Wat we wel in beeld kunnen brengen, zijn: • Systeemelementen: talent, nieuwe kennis en intermediaire diensten • Randvoorwaarden: formele instituties, ondernemerschapscultuur, fysieke infrastructuur en vraag In de bijlage hebben we een overzicht opgenomen met voor elk van deze variabelen een beschrijving en de bijbehorende indicatoren en databron. We vullen deze data aan met data over de sectorstructuur. Door sectoren in kaart te brengen, ontstaan meer mogelijkheden om te differentiëren tussen regio’s. Economische actoren In de regio werken naast overheden ook bedrijven en kennisinstellingen, individueel en samen (bijvoorbeeld in triple helix samenwerkingen), aan maatschappelijke opgaven, waaronder de groei van de bedrijvigheid. Een aantal van deze spelers zullen wij in fase 2 bevragen over het functioneren van het BRE Groningen. Openbaar 27
Sector structuur Sector structuur (2020) Zakelijke dienstverlening Vervoer, informatie en communicatie Nijverheid en energie Landbouw, bosbouw en visserij Handel en horeca
Zakelijke dienstverlening
Vervoer informatie en communicatie
Nijverheid en energie
Landbouw, bosbouw en visserij
Financiële diensten en onroerend goed
Handel en horeca Financiële diensten Culturele recreatie en onroerend goed overige diensten
Spreiding bedrijfsvestigingen (2020)
Cultuur, recreatie en overige diensten
De regio Groningen kent in vergelijking met het landelijk gemiddelde relatief veel bedrijven die zich richten op handel & horeca; landbouw, bosbouw & visserij en cultuur & recreatie en minder bedrijven die zich richten op de zakelijke dienstverlening; nijverheid & energie en financiële diensten & onroerend goed. Binnen de regio zien we dat de sectoren handel & horeca; zakelijke dienstverlening & financiële diensten & onroerend goed in de meeste gemeenten de grootsten zijn. De meeste bedrijven vestigen zich in gemeente Groningen (20.460) en de gemeente is hiermee de absolute koploper binnen de regio. In alle andere Groningse gemeenten zijn aanzienlijk minder bedrijven gevestigd. Openbaar 28
Ecosysteem voor ondernemerschap – systeemkenmerk Talent Aandeel hoogopgeleiden (15-75 jaar) (2019)
Hoog: hbo of wo.
Aandeel laagopgeleiden (15-75 jaar) (2019)
De gemeente Groningen heeft het grootste aandeel hoogopgeleiden van de regio. Gegeven het feit dat de Rijksuniversiteit Groningen hier is gevestigd, is dit niet verwonderlijk. Groningen wordt gevolgd door Het Hogeland en Westerkwartier. Het percentage laagopgeleiden is in vrijwel alle Groningse gemeenten hoger dan landelijk gemiddeld, met uitzondering van de gemeenten Groningen.
Laag: basisonderwijs, het vmbo, de eerste 3 leerjaren van havo/vwo, mbo-1
Openbaar 29
Ecosysteem voor ondernemerschap – systeemkenmerken Intermediaire diensten en Nieuwe kennis Intermediaire diensten (% bedrijven in zakelijke dienstverlening) (2021)
Nieuwe kennis (% investeringen in research & development) (2018)
Het aandeel bedrijven in de zakelijke dienstverlening is in de regio Groningen (9.7%) relatief laag ten opzichte van het landelijke gemiddelde (12,3%). Gemeente Groningen scoort met 15,7% wel bovengemiddeld. Alle andere Groningse gemeenten scoren onder het landelijke gemiddelde.
De investeringen in R&D in vergelijking met het landelijk gemiddelde (7,8%) verschillen per Groningse COROP-regio: Oost-Groningen investeert meer dan landelijk gemiddeld (9%), Delfzijl en omgeving (4,6%) en de rest van Groningen (5,5%) minder.
Openbaar 30
Ecosysteem voor ondernemerschap – randvoorwaarde Formele Instituties Gemeenten met integriteitsschendingen (2013-2019)
1 1
Aantal opgestapte wethouders (2015-2020) Een integriteitsaffaire betreft het overtreden van geldende morele waarden, normen en regels. Dit kunnen ook (per partij verschillende) interne regels zijn (zie begrippenlijst in bijlage). Tussen 2013 en 2019 waren er 274 integriteitsschendingen in Nederland, waarvan 2 in de regio Groningen: 1 daarvan vond plaats in de gemeente Oldambt en 1 daarvan vond plaats in de gemeente Delfzijl.
Tussen 2015 en 2020 zijn er in de (toenmalige) Groningse gemeenten in totaal 25 wethouders opgestapt. Dit is 3,7% van het aantal opgestapte wethouders in Nederland in de periode (684). Het vroegtijdig beëindigen van een ambtstermijn kan verschillende motivaties hebben. We onderscheiden de motieven politiek (bijv. een coalitiebreuk of breuk in de fractie), integriteit en persoonlijk (bijv. gezondheid of een nieuwe baan). In 7 gevallen stapte een wethouder om persoonlijke redenen op; in 18 gevallen om een politieke reden. In het jaar van de gemeenteraadsverkiezingen (2018) stapte geen enkele wethouder op. In 2019 was het politiek onrustig in Oldambt (4 wethouders stapten om politieke redenen op); in 2020 was dat het geval in Delfzijl (nu Eemsdelta: 3 wethouders), Stadskanaal (1 wethouder) en het Hogeland (1 wethouder).
Openbaar 31
Ecosysteem voor ondernemerschap - randvoorwaarde Fysieke Infrastructuur Gem. afstand tot hoofdverkeersweg in km (2019)
Data voor gemeenten Het Hogeland en Westerkwartier ontbreekt
Gem. afstand tot treinstation in km (2019)
Data voor gemeenten Het Hogeland en Westerkwartier ontbreekt
Gem. woon-werk afstand in km (2019)
Data voor gemeente Eemsdelta ontbreekt. De gemiddelde woon-werkafstand in de oude gemeenten was 31 km.
De gemiddelde afstand tot een hoofdverkeersweg en treinstation is in de regio Groningen lager dan het Nederlandse gemiddelde. De afstand tot een hoofdverkeersweg is in de regio Groningen gemiddeld 1 km, terwijl het Nederlandse gemiddelde 2 km is. De afstand tot een treinstation is in de regio Groningen gemiddeld 6 km, terwijl het Nederlandse gemiddelde 7 km is. Dergelijke gemiddelden vertekenen wel. Zo zijn de Oost-Groningse gemeenten veel minder goed ontsloten via weg en spoor dan de overige gemeenten. Ook is de gemiddelde afstand tot een treinstation voor de inwoners in het noordoosten van de gemeente Eemsdelta relatief groot.
De gemiddelde woon-werk afstand is in de regio relatief groot: 29 km tegenover 23 km landelijk gemiddeld. Alleen de gemeente Groningen scoort met 22 km lager dan het landelijke gemiddelde.
Openbaar 32
Ecosysteem voor ondernemerschap – randvoorwaarden Ondernemerschapscultuur en Vraag Aantal bedrijfsoprichtingen per 1000 vestigingen (2019)
Ontwikkeling Bruto Regionaal Product (2018)
Bedrijfsoprichtingen
BRP
In Groningen worden minder (79) bedrijven opgericht dan gemiddeld in Nederland (91). De meeste bedrijven worden opgericht in de gemeente Groningen (123). In alle andere Groningse gemeenten is het aantal opgerichte bedrijven lager dan het landelijke gemiddelde.
In Groningen was, in tegenstelling tot het Nederlands gemiddelde (+1,7%), een in 2018 flinke negatieve volumemutatie van het Bruto Regionaal Product (BRP) te zien (-3,7%). M.a.w.: de economie krimpt. Hierbij is de grootste afname van het BRP te zien in COROP-regio Delfzijl e.o. (-4,9%), gevolgd door COROPregio Oost-Groningen (-3,9%) en COROP-regio Overig Groningen (-2,3%). Hierbij dient wel te worden aangetekend dat de cijfers enigszins gedateerd zijn. We werken aan een update van de cijfers. Openbaar 33
Economische actoren Welke economische actoren zitten er in het online (website en Twitter) netwerk van gemeenten en waterschappen in de regio Groningen? NB: dikgedrukt komen zowel in website- als in Twitternetwerk voor. Binnen Groningen Brancheorganisaties/ platforms
Groningenhuurtin.nl, Rietproef Lauwersmeer, Groninger Ondernemingsprijs, Projecten LTO Noord, Koploperproject, Bouwend Nederland (landelijk)
Publiek-private samenwerking
Groningen Bereikbaar, New Energy Coalition, Groningen Werkt Slim, Scholingsalliantie Noord, Aanpak Ring Zuid, Erfgoedloket Groningen, Beeldbank Groningen, Kansrijkberoep.nl, RWLP Oost Groningen, Gebiedsontwikkeling Zuidelijk Westerkwartier
Bedrijfsterreinen
Geen
Bedrijven
Interon BV, Wedeka Kringloop & Milieu, Kinderopvang Tamariki, JCC Software, Flinc, Het Fonds Nieuwe Doen, RSR, Netmag BV, Monumentenwacht Groningen, Broekema Wegenbouw BV, Diepzeekonijn, Spuitdoppenkeuze.nl, NAM BV, MartiniPlaza, FrieslandCampina, Avebe
Kennisinstellingen
Rijksuniversiteit Groningen (RUG) Hanzehogeschool Groningen, Overlastadvies.nl (RUG), Rechtswinkel Groningen (RUG), Gronings Perspectief (RUG), CMO STAMM, Stichting Proefboerderijen Noordelijke Akkerbouw
Openbaar 34
4
Het maatschappelijk ecosysteem
Openbaar 35
Inleiding: het maatschappelijke ecosysteem Wat bedoelen we met het maatschappelijk ecosysteem? Met het maatschappelijke ecosysteem bedoelen we ten eerste, het gebied dat vanuit het perspectief van inwoners doorgaat als ‘de regio’ en ten tweede de maatschappelijke actoren die zich inzetten voor het realiseren van maatschappelijke opgaven. De regio vanuit inwonerperspectief We hebben het gebied van het BRE gedefinieerd aan de hand van de dataset ‘interbestuurlijke samenwerking 2020’. We definiëren de regio dus vanuit het perspectief van de overheid. Het is de vraag in hoeverre deze bestuurlijke definitie van de regio samenvalt met de maatschappelijke definitie. Wat is ‘de regio’ vanuit het perspectief van inwoners? Waar wonen, werken en recreëren zij, waar maken ze gebruik van voorzieningen en waar hebben ze sociale contacten? Een analyse van het zogenaamde daily urban of rural system geeft inzicht in het maatschappelijke ecosysteem. Maatschappelijke actoren In de regio zetten inwoners en maatschappelijke actoren zich in tal van vormen (al dan niet formeel georganiseerd) in voor het realiseren van maatschappelijke opgaven. Een aantal van deze actoren zullen wij in fase 2 bevragen over het functioneren van het BRE Groningen.
Openbaar 36
Verplaatsingen van inwoners binnen Groningen Mobiliteitsstromen tussen gemeenten als percentage van alle mobiliteit DUS kaart binnen de regio Groningen
In de afbeelding links worden de verplaatsingen van inwoners binnen de regio Groningen weergegeven. De gekleurde strepen staan voor de grootte van de verkeersstroom tussen gemeenten (hoe donkerder hoe groter de stroom). De zwarte stip staat voor de stroomgrootte binnen de gemeente (des te groter des te groter is de stroom). Uit het overzicht komen de volgende trends naar voren: • Van het totaal aantal verplaatsingen binnen de regio vindt 74% binnen een gemeente en 27% tussen twee gemeenten plaats. Inwoners van de regio bewegingen zich dus overwegend binnen de grenzen van hun woongemeente. [NB: dit is op basis van data van de gemeentelijke indeling in 2017; zie onderschrift. Na de herindelingen zal het aandeel verplaatsingen binnen een gemeente hoger zijn geworden.] • Groningen is een duidelijke hub binnen de regio: vanuit alle (voormalige) gemeenten zijn er vervoersstromen naar en van Groningen. De meeste verplaatsingen van en naar Groningen zijn er vanuit – in volgorde van stroomgrootte – Haren (nu onderdeel van gemeente Groningen), Hoogezand-Sappemeer (nu Midden-Groningen), Zuidhorn (nu Westerkwartier) en Slochteren (nu Midden-Groningen).
Geodienst (CIT, Rijksuniversiteit Groningen), eigen bewerking (2021), OViN (2015-2017) NB: de beschikbare data stamt uit 2015-2017. De regio Groningen telde toen nog 23 gemeenten. Bij een analyse op basis van nieuwere data zullen de stromen tussen voormalige gemeenten worden opgeteld. Hierdoor zal het aandeel vervoersbewegingen van en naar de nieuwe gemeenten stijgen (en worden de gekleurde strepen donkerder).
Openbaar 37
Verplaatsingen van inwoners buiten de regio Interne en externe mobiliteitsstromen als percentage van alle mobiliteit van, naar of binnen de regio Groningen
In de afbeelding links staan alle verplaatsingen van inwoners binnen en buiten de regio. Hoe paarser de kleur, des te meer verplaatsing er plaatsvinden. Uit dit overzicht komt het volgende beeld naar voren: • Maar liefst 88% van alle bewegingen van en naar Groningen blijft binnen deze regio. Daarvan vindt het grootste deel van de verplaatsingen binnen een gemeente plaats (zie vorige pagina). • Als we de intragemeentelijke verplaatsingen buiten beschouwing laten (en dus alleen kijken naar verplaatsingen tussen gemeenten), zien we dat 66% binnen de regio blijft. Ter illustratie: in Friesland ligt dit percentage iets hoger (73%), in de regio Noordoost Brabant aanzienlijk lager (49%). • De grootste stroom tussen een Groningse gemeente en een gemeente buiten de regio is tussen Groningen en (in volgorde van stroomgrootte) Tynaarlo, Leeuwarden, Assen en Noordenveld. Ook tussen Stadskanaal en Borger-Odoorn is een relatief grote vervoersstroom te zien. - NB: zoals gezegd nemen de verplaatsingen tussen gemeenten maar 27% van alle vervoersbewegingen in.
NB: de beschikbare data stamt uit 2015-2017. De regio Groningen telde toen nog 23 gemeenten. Bij een analyse op basis van nieuwere data zullen de stromen tussen voormalige gemeenten worden opgeteld. Hierdoor zal het aandeel vervoersbewegingen van en naar de nieuwe gemeenten stijgen (en worden de gekleurde strepen donkerder). Geodienst (CIT, Rijksuniversiteit Groningen), eigen bewerking (2021), OViN (2015-2017)
Openbaar 38
Maatschappelijke actoren Welke regionale maatschappelijke actoren zitten er in het online (website en Twitter) netwerk van gemeenten, provincie en waterschappen in de regio Groningen? NB: dikgedrukt komen zowel in website- als in Twitternetwerk voor Binnen Groningen Media
Westerwolde Actueel, NPO Start (landelijk)
Natuur & recreatie
Routebureau Groningen, Visit Groningen, Dierenambulance Groningen, De Gouden Poot, Landschapsbeheer Groningen, Nationaal Park Lauwersmeer, Waterleerpad, ANOG, Collectief Groningen West, NAJK, Collectief Midden-Groningen, Pronkjewailpad, WaterHeritage, GrAJK
Openbaar vervoer
Geen
Wonen
Bureau WoonTalent, Het Groninger Landschap, Jouwbespaarcoach.com, Acantus
NUTS
Waterbedrijf Groningen, Afvalbeheer Noord-Groningen, Eemshaven Vierverlaten, Deltaplan Agrarisch Waterbeheer
Duurzaamheid
Toukomst, Grunneger Power, Natuur en Milieufederatie Groningen, Monitor Klimaatbeleid Groningen, Zonnewal Oostwold, Koploper Oostwold, Groninger Gasberaad, Groninger Energiekoepel (GrEK)
Sociaal domein
MEE Groningen, Spoed voor Jeugd Groningen, Stichting Urgente Noden (SUN) Groningen en Drenthe, VSV Groningen, Jeugdbescherming Groningen, Stichting Peuterwerk, Afeer, SKSG Kinderopvang, Kids2b kinderopvang, Kinderen van de Voedselbank, Isis Kraamzorg, MJD, Dollard College, Cosis, Stichting Armslag, Harens Lyceum, Praedinius Gymnasium, Het Stadslyceum, Werkplein Ability
Verenigingen / maatschappelijke initiatieven
Kledingbanken Maxima, Vereniging Groninger Dorpen, De Vakantiebank, Nieuwborgen.net, Groninger Bodem Beweging,
Sport, kunst en cultuur
Het Forum Groningen, Kunstraad Groningen, CMK Groningen, Huis voor de Sport Groningen, Bevrijdingsfestival Groningen, Tocht om de Noord, Healthy Ageing Network Northern Netherlands, Sportvisserij Groningen Drenthe, Groninger Kerken Openbaar 39
5
Verbindingen tussen de ecosystemen
Openbaar 40
Inleiding: verbindingen tussen de ecosystemen Hoe werken actoren uit het bestuurlijke, economische en maatschappelijke ecosysteem samen aan publieke waarde? Publiekewaardecreatie is niet een exclusief domein van de overheid. In een regio werken de bestuurlijke, economische en maatschappelijke actoren individueel en samen aan de aanpak van maatschappelijke opgaven. In het onderzoek gaan we op zoek naar het verbindend vermogen van de overheden in het BRE met de maatschappelijke en economische actoren in de regio. Als onderdeel van deze ‘foto’ brengen we de feitelijke verbindingen in kaart: 1.
We belichten de samenwerkingsverbanden waaraan naast overheden ook andere partijen deelnemen.
2.
We onderzoeken de online verbindingen tussen overheden en kennisinstellingen, maatschappelijke organisaties, bedrijven en inwoners.
Dit laatste hebben we gedaan door middel van een analyse van de websites en Twitter accounts van de 16 gemeenten, de province en twee waterschappen. De websites zijn gescraped en middels een zogenaamde hyperlink analyse onderzocht op links naar andere websites. De websites waar de gemeenten en waterschappen naar verwijzen zijn gecodeerd naar type organisatie. Ook is er een scrape gedaan op de Twitter accounts van de 18 gemeenten en het waterschap uit het BRE. Hierbij is gekeken wie er door de gemeenten en waterschappen is getagd (d.w.z. vermeld in een bericht via een link). Openbaar 41
Verbindingen tussen de ecosystemen – Hyperlink analyse
In verband met de leesbaarheid is dit figuur tevens als apart document bijgevoegd.
Hyperlink netwerk van Groningse gemeenten, provincie Groningen en waterschappen Noorderzijlvest en Aa en Hunze Social Mapping Company, eigen bewerking (2021)
Openbaar 42
Verbindingen tussen de ecosystemen – Hyperlink analyse (II) De kaart geeft het online netwerk van de Groningse gemeenten, de provincie Groningen en de waterschappen Noorderzijlvest en Hunze en Aa’s weer. De grootte van de iconen is afhankelijk van het aantal gemeenten, waterschappen of de provincie waardoor deze organisatie is genoemd. Een groot icoon betekent dus dat veel gemeenten/waterschappen/provincie naar deze organisatie verwijzen; bij een klein icoon zijn dit er slechts enkelen. • In totaal zijn er 158 actoren aanwezig in het netwerk. De vorm van het netwerk is min of meer rond, waarbij een aantal zaken opvallen: - De Groningse gemeenten worden allemaal met een min of meer even groot icoon afgebeeld; dat wil zeggen dat ze allemaal min of meer even vaak worden genoemd. - In het netwerk zijn twee centra waarneembaar: - Links van het midden vormen regionale samenwerkingsverbanden (zoals het Nationaal programma Groningen, het Noordelijk Belastingkantoor het Energieloket en de Veiligheidsregio) een centrum.
- Ook kunnen we in het netwerk drie duidelijke clusters onderscheiden: (1) Pekela en Veendam vormen een cluster (linksboven). Dit betekent dat zij meer verbonden zijn met elkaar en hun eigen netwerk van partners en relatief minder verbonden zijn met de rest van het netwerk. (2) Westerkwartier (midden-onder) heeft een relatief groot netwerk waar weinig door andere partijen naar wordt verwezen (3) De twee waterschappen (rechtsboven).
- De provincie en de gemeente Groningen hebben een gezamenlijk netwerk van kennisinstellingen, maatschappelijke organisaties, bedrijven en publiek-private samenwerkingsverbanden. - Partijen uit het bedrijfsleven worden relatief minder vaak genoemd dan maatschappelijke organisaties: het zijn er minder en ze worden met kleinere iconen weergegeven.
◦ Veelgenoemde maatschappelijke partijen in het centrum van het hyperlink netwerk zijn Biblionet Groningen, Publiek Vervoer Groningen Drenthe, het Groninger Archief en het Routebureau Groningen. - Rechts van het midden vormt de provincie een centrum, dichterbij gemeenten Het Hogeland, Midden-Groningen en Groningen dan bij Pekela/Veendam en Westerkwartier. Openbaar 43
Verbindingen tussen de ecosystemen – Twitter analyse Twitter netwerk van Groningse gemeenten, provincie Groningen en waterschappen Noorderzijlvest en Aa en Hunze In verband met leesbaarheid zijn individuele burgers die via Twitter met de overheid zijn verbonden uit de visualisatie gelaten.
Social Mapping Company, eigen bewerking (2021)
Openbaar 44
Verbindingen tussen de ecosystemen – Twitter analyse (II) Anders dan het hyperlink-netwerk, ziet het Twitter-netwerk van de Groningse overheden specifiek op publieke communicatie (klantcontact, aankondigingen, e.d.). Het Twitter-netwerk zegt dus minder over de institutionele verbondenheid van partijen dan het hyperlink netwerk. Uit de netwerkanalyse van Twitter-interacties komen de volgende hoofdlijnen voor Groningen naar voren: • In totaal zijn er 126 actoren aanwezig in het Twitternetwerk. • Het valt op dat de overheden op Twitter anders zijn verbonden dan via hyperlinks: - Het Twitternetwerk heeft een ronde vorm, wat erop duidt dat de gemeenten, provincie en het waterschap min of meer even sterk met elkaar zijn verbonden.
- Bovendien is er hier wél verschil in het aantal keren dat gemeenten worden genoemd: Pekela het minst vaak, Groningen, Westerkwartier en Het Hogeland het vaakst. - Er is op Twitter relatief veel interactie tussen maatschappelijke organisaties en gemeenten, en relatief weinig interactie tussen bedrijven en gemeenten. Bedrijven staan ook veel minder centraal in het netwerk dan veel maatschappelijke organisaties. Dit beeld zien we ook in het hyperlink netwerk.
- De provincie staat nadrukkelijk in het centrum van het netwerk. Iets rechts daarvan is een cluster van de gemeenten Groningen en Westerkwartier en beide waterschappen zichtbaar. Linksboven is een tweede cluster te zien, bestaande uit de gemeenten Oldambt, Pekela, Stadskanaal, Westerwolde en Veendam. - Het Hogeland staat relatief apart: de gemeente wordt weliswaar relatief vaak genoemd door andere gemeenten (grootte node), maar heeft tevens een relatief groot uniek netwerk. - De waterschappen hebben ook een eigen, uniek netwerk.
Openbaar 45
6
Publieke waarde
Openbaar 46
Inleiding: het perspectief van Publieke Waarde Wat bedoelen we met publieke waarde?
Hoe meten wij publieke waarde?
In het BRE werken overheden met elkaar en met anderen (zoals kennisinstellingen, ondernemers en maatschappelijke organisaties) samen om maatschappelijke opgaven te realiseren. In toenemende mate maakt de Nederlandse overheid, zowel op het niveau van het Rijk als van provincies en gemeenten, gebruik van het publieke waarde perspectief om zicht te krijgen op de kwaliteit van het (lokaal) bestuur.
In het BRE-onderzoek brengen we de publieke waardecreatie in de regio op twee manieren in kaart: 1.
Publieke waarde gaat over het korte en lange termijneffecten van het handelen door (samenwerkende) overheidsorganisaties. Of die effecten van waarde zijn, bepaalt het publiek: individuele burgers die handelen vanuit hun eigen overtuiging over wat goed en rechtvaardig is en die in maatschappelijke processen collectief besluiten (middels volksvertegenwoordiging, maar ook door zich te verenigen in maatschappelijke organisaties of burgerinitiatieven) welke publieke waarde de overheid moet nastreven – en of ze dat goed doet.
We zetten de eigen ambities en doelstellingen van de regio op een rij. Dit doen we d.m.v. documentstudie. Wanneer mogelijk (bijv. omdat er een evaluatie is uitgevoerd), zetten we deze af tegen de behaalde resultaten. Als het goed is, reflecteren deze ambities en doelstellingen immers de wens van het publiek.
2.
We kijken hoe de regio scoort op de verschillende onderdelen van de regionale brede welvaartmonitor van CBS. We zetten op een rij hoe de drie Groningse corop-regio’s over de jaren heen scoren op de diverse indicatoren ten opzichte van andere regio’s. Daarnaast kijken we hoe ze scoren op de regionale brede welvaart index van RaboResearch en de Universiteit Utrecht, in een vergelijking over tijd (2013 en 2019) en t.o.v. andere regio’s. Op deze manier kunnen we de deelnemende regio’s aan het onderzoek straks eerlijk met elkaar vergelijken.
Om de publieke waardecreatie tussen gebieden (landen, regio’s) te vergelijken, is lange tijd primair gekeken naar economische welvaart. De groei van het BBP (of BRP) werd gezien als een belangrijke (de belangrijkste?) indicator voor gerealiseerde publieke waarde. Het afgelopen decennium heeft zowel binnen de wetenschap als bij beleidsmakers een verschuiving plaatsgevonden: we vinden nu dat publieke waardecreatie gaat over het verbeteren van zowel onze economische welvaart als ons welzijn (het geheel van waarden). Maar het is lastig om deze waarden uniform te identificeren en te meten.
Op basis van internationaal wetenschappelijk onderzoek hebben zowel PBL/CBS als Rabobank/Universiteit Utrecht een monitor brede welvaart uitgebracht gericht op regio’s. In deze monitor hebben economische welvaart en verschillende aspecten die van invloed zijn op ons welzijn (zoals gezondheid, milieu en veiligheid) een plek.
“We want policies that reflect our values, but nobody says what those values are” (Stiglitz, gequoot in Tomaney 2017)
Openbaar 47
Eigen ambities regio Groningen Bevordering van de grensoverschrijdende, regionale economie en cultuur (Eems Dollard Regio)
Het monumentaal erfgoed van Groningen, in stad en provincie, door middel van gezonde exploitatie behouden (Groninger Monumentenfonds)
‘Cultuur is voor iedereen toegankelijk, inspireert en brengt persoonlijke groei.’ (Stichting IVAK)
Het op orde brengen en houden van financiën van inwoners en het vergroten van de financiële zelfredzaamheid (Volkskredietbank Noord-Oost Groningen) Noord-Nederland nóg mooier en sterker maken (SNN) Economische groei i.c.m. verbetering natuur, milieu en leefomgeving en behoud gebiedskwaliteiten (Regio Groningen-Assen) Het eerste CO2neutrale industriecluster van Nederland en wellicht Europa (Chemport Europe)
Veenkoloniën als innovatief landbouwgebied met kansen voor biobased economy (Agenda voor de Veenkoloniën)
Betere verbinding tussen onderwijs en bedrijven in de arbeidsmarktregio Groningen (Stichting Ondernemerstrefpunt)
Een mooie woon- en leefomgeving en meer brede welvaart voor alle OostGroningers (RWLP Oost-Groningen)
Welzijn
Materiele welvaart
Arbeid en vrije tijd
Afstand tot de arbeidsmarkt voor verschillende groepen verkleinen (WEDEKA Bedrijven) Gezamenlijke inkoop van alle jeugdhulp, monitoring en advies (Zorg- & Veiligheidshuis Groningen)
Een optimaal vervoersnetwerk dat betrouwbaar en betaalbaar is (GR Publiek Vervoer Groningen Drenthe)
Grip krijgen op risico’s: zo zorgen dat iedereen in rust en ruimte kan leven en werken (VR Groningen) Aandacht voor balans tussen recreatie, toerisme en natuur landschap (Meerschap Paterswolde)
Wonen
Het verzamelen, bundelen en behartigen van gezamenlijke belangen van Groninger gemeenten (Vereniging Groninger Gemeenten)
De inwoners van de provincie wonen, werken en recreëren veilig (Omgevingsdienst Groningen)
Veilige en schone leefomgeving (Omgevingsdienst Groningen)
Veiligheid
Agrarische ondernemers ondersteunen en de samenwerking met de waterschappen (Deltaplan Agrarisch Waterbeheer)
Milieu Aardgasvrije wijken (Green Deal Aardgasvrije Wijken)
Gezondheid
Bijdrage aan 49% CO2-reductie in 2030 en 100% CO2-reductie in 2050 (RES Groningen) CO2, NOx en fijnstof reductie (Green Deal Het Nieuwe Draaien) Ontwikkeling van een meer duurzame landbouw in OostGroningen (Agrarische Natuurvereniging Oost-Groningen)
Samenleving Waardevolle natuur in stand houden en ruimte voor recreëren, ondernemen en beleven (Nationaal Park Lauwersmeer)
Duurzaam voedingspatroon stimuleren (Green Deal Verduurzamen Voedselconsumptie)
Preventie, gezondheidsbevordering en gezondheidsbescherming; meer gezonde levensjaren (GGD Groningen)
Zo duurzaam mogelijk afvalbeleid (Afvalsturing Friesland)
Kwalitatieve routegebonden recreatie (Routegebonden Groningen) Een toekomstbestendig, natuurlijk en waardevol landschap (Prolander) Openbaar
Legenda: plek gestegen
plek gedaald
Ontwikkeling regionale brede welvaart: arbeid en vrije tijd Arbeid en vrije tijd: schaalniveau provincie Bruto arbeidsparticipatie Jaar Rank (uit 12)
Hoogopgeleide bevolking
Netto arbeidsparticipatie
Tevredenheid met reistijd van en naar het werk
Werkloosheid
2005
2010
2015
2019
2005
2010
2015
2019
2005
2010
2015
2019
2015
2019
2005
2010
2015
2019
11
9
11
11
4
3
6
6
11
11
12
12
1
4
12
11
12
12
Arbeid en Vrije tijd: schaalniveau corop Bruto arbeidsparticipatie Jaar Oost-Groningen (rank / uit 40)
Tevredenheid met Netto arbeidsparticipatie reistijd van en naar het werk
Hoogopgeleide bevolking
2005 2010 2015 2019 2005 2010 2015 2019 2005 2010 2015 2019 39
39
39
39
38
37
40
39
40
39
2015
2019
Werkloosheid 2005
2010
2015
2019
39
40
13
26
36
39
36
37
Delfzijl en omgeving (rank / uit 40)
38
37
38
37
39
38
39
40
38
38
38
38
19
24
38
35
36
33
Overig Groningen (rank / uit 40)
24
22
32
35
8
4
8
8
34
26
34
35
2
4
39
33
38
40
Op het schaalniveau van de provincie scoort Groningen wisselend op de variabele ‘arbeid en vrije tijd’. Het aantal hoogopgeleiden in de regio ligt rond het gemiddelde en inwoners zijn relatief tevreden over de reistijd van en naar het werk. Desalniettemin zien we op deze indicatoren een dalende trend ontstaan. Zowel op de indicatoren bruto en netto arbeidsparticipatie als op de indicator werkloosheid scoort Groningen laag.
Kijken we op COROP-niveau, dan zien we behoorlijke verschillen tussen de regio Overig Groningen en de andere twee Groningse regio’s. Oost-Groningen en Delfzijl en omgeving scoren op iedere indicator van de variabele ‘arbeid en vrije tijd’ beneden gemiddeld. Op de tevredenheid met de reistijd van en naar het werk na behoren Oost-Groningen en Delfzijl en omgeving tot de minst scorende regio’s in Nederland. Overig Groningen scoort hoog op de indicatoren ‘hoogopgeleide bevolking’ en ‘tevredenheid met reistijd van en naar het werk’. De aanwezigheid van studenten- en centrumstad Groningen zorgt voor een positieve afwijking met de rest van de provincie. Desalniettemin scoort Overig Groningen laag op bruto en netto arbeidsparticipatie en kent de subregio de hoogste werkloosheid van Nederland. Openbaar 49
Legenda: plek gestegen
plek gedaald
Ontwikkeling regionale brede welvaart: welzijn Welzijn: schaalniveau provincie Tevredenheid met het leven Jaar
Op het schaalniveau van de provincie staat Groningen ‘in het rechterrijtje’ op de variabele welzijn: het ervaren welzijn is tussen 2015 en 2019 afgenomen.
Tevredenheid met vrije tijd
2015
2019
2015
2019
7
11
1
9
Rank (uit 12)
Als we op COROP-niveau kijken, dan zien we grote verschillen als het gaat om welzijn. In Delfzijl en omgeving is de tevredenheid met het leven relatief groot; tussen 2015-2019 is de score van deze regio bovendien relatief flink gestegen. Inwoners van Oost-Groningen en Overig Groningen zijn minder tevreden met het leven dan hun ‘buren’ in Delfzijl en omgeving.
Welzijn: schaalniveau corop Tevredenheid met het leven Jaar
Tevredenheid met vrije tijd
2015
2019
2015
2019
Oost-Groningen (rank / uit 40)
6
Delfzijl en omgeving (rank / uit 40)
19
38
1
34
7
3
16
Overig Groningen (rank / uit 40)
34
33
20
27
Kijken we naar tevredenheid met vrije tijd, dan zien we een vergelijkbaar beeld. Delfzijl en omgeving scoort het hoogst op deze indicator, gevolgd door Overig Groningen en Oost-Groningen. Desalniettemin is de tevredenheid met vrije tijd in alle Groningse COROP-regio’s afgenomen. Verder valt op dat Oost-Groningen in 2015 een van de best scorende COROP-regio’s was, terwijl deze regio in 2019 onderaan het lijstje staat.
Openbaar 50
Legenda: plek gestegen
plek gedaald
Ontwikkeling regionale brede welvaart: materiele welvaart Materiele welvaart: schaalniveau provincie Mediaan besteedbaar inkomen
Bruto binnenlands product
Jaar Rank (uit 12)
Groningen kent op provinciaal niveau een bovengemiddeld bruto binnenlands product. Als we dit op COROP-niveau bekijken, dan zien we dat deze score onevenredig over de regio’s is verdeeld: Overig Groningen bevindt zich in de landelijke top, Delfzijl en omgeving in het middenveld en Oost-Groningen is de laagst scorende subregio.