02 1 Ondermijning in het Ommeland

 r heerst woede over de aardbevingsschade (in E vijf gemeenten) aan woningen en andere panden vanwege langdurige gaswinning en over het uitblijven van compensatie en herstel.  r is bestaansonzekerheid onder boeren vanwege E (op belangrijke onderdelen onduidelijke) kabinetsplannen om de stikstof-uitstoot van de veestapel vergaand en snel te reduceren.  r is een tekort aan beschikbare en betaalbare E woningen. In gesprekken op straat en in de horeca werd daar geregeld aan toegevoegd dat vluchtelingen wél worden gehuisvest. We stuiten in enkele gesprekken bijvoorbeeld op diepe verontwaardigen over de “luxe woningen” op COA-locatie in Delfzijl en op boosheid over de opening van “weer” een COAvoorziening in Zoutkamp.  oge inflatie en hoge energieprijzen, juist in H Groningen met oude boerderijen en slecht of matig geïsoleerde (sociale) huurwoningen. In combinatie met de aardbevingsschade veroorzaakt dit woede en/of het gevoel aan het lot te worden overgelaten. Van de tien dorpen of wijken in Nederland waar mensen het grootste deel van hun inkomen besteden aan gasverbruik, liggen er zeven (!) in het Groningse Ommeland. Het betreft Nieuweschans, Beerta, Finsterwolde en Nieuw-Scheemda in gemeente Oldambt, Vlagtwedde in gemeente Westerwolde, Ulrum in gemeente Het Hogeland en Nieuwe Pekela in gemeente Pekela.

Het betreft huishoudens die behoren tot de categorie 25 procent laagste inkomens van het land én de hoogste 50 procent gasverbruikers.15 Bij gesprekken in de Groningse horeca stuitten we op bitter-ironische redeneringen: wel huisvesting voor asielzoekers en voor Oekraïners, maar niet voor Groningers; export van Gronings gas, maar toch een hoge gasprijs; en de overheid treedt slap op tegen de criminaliteit (zoals diefstal) door asielzoekers, terwijl er wel hoge verkeersboetes worden uitgedeeld als een paar kilometer per uur te hard wordt gereden.

14 15,5 procent in de hele provincie, dus inclusief de gemeente Groningen. Dat is hetzelfde percentage als D66, al was die partij alleen in de gemeente Groningen de grootste partij. Bron: Zo stemde de provincie Groningen bij de Tweede Kamerverkiezingen, RTV Noord, 18 maart 2021. 15 Juist boven op het Groninger gas slaat de energiearmoede toe: de vrieskou komt binnen via de scheuren in de muur, De Volkskrant, 16 december 2022.

18

Deze bitterheid blijft niet zonder gevolgen. Burgers gaan op zoek naar oplossingen: rechtmatig en onrechtmatig. Met als geijkte illegale voorbeelden: het verhuren van een schuur voor drugsproductie, een kamer beschikbaar stellen voor hennepteelt, milieucriminaliteit (bijvoorbeeld mestfraude), uitkeringsfraude en zwart werk (van een kapper aan huis tot thuisprostitutie). Ook neemt de bereidheid af om dit soort zaken te melden, omdat de overheid ‘het maar uitzoekt’ of vanwege begrip voor wetsovertreders. Ad d.) Geloofwaardige criminelen of opportunisten Als de overheid afwezig is en elementaire zaken niet afdoende regelt - zoals woonruimte, werk, bestaansrecht of een basisniveau van toezicht en veiligheid - ontstaat leegte. Hiervan wordt onder meer geprofiteerd door louche Groningse netwerken. In verschillende gemeenten of kernen wijzen respondenten op netwerken rondom enkele kopstukken, met criminele of verdachte inkomsten, waarvoor ontzag bestaat. Ze beschikken - mede omdat ze lak hebben aan de overheid - over maatschappelijk draagvlak. Wie woonruimte zoekt, komt bij een corporatie op een wachtlijst, terwijl particuliere vastgoedeigenaren (bijna) meteen een kamer of sobere woning beschikbaar hebben. Met dubieus (contant) geld wordt de voetbalclub bijvoorbeeld gered of naar een hoog amateurniveau gebracht. Er wordt geïnvesteerd in horeca.

Dat zorgt voor vertier en voor de nodige werkgelegenheid. De (verafschuwde) overheid vraagt geduld, diploma’s, prestaties en volharding. Terwijl de onderwereld lage drempels heeft en meteen voorziet in behoeften. In de criminele wereld kan geld worden verdiend. Er bestaat in bepaalde kringen veel begrip voor hennepteelt, als een vorm van zelfredzaamheid. Als de overheid niet presteert en afwezig is, kan die ruimte - met de ruim aanwezige agrarische kennis - worden benut voor hennepteelt. Hennepteelt is een aantrekkelijke maar bescheiden inkomstenbron voor katvangers. Het levert - net als in de tv-serie Hollands Hoop waaraan veel respondenten refereerden - veel op16

2.3 Afsluiting Dit hoofdstuk heeft de criminele gelegenheidsstructuren in het Ommeland beschreven die liggen besloten in de bijzondere optelsom van fysieke kenmerken en in de kloof tussen burgers en overheid. Er is zeer veel vrije bewegingsruimte voor criminelen in een uitgestrekt gebied dat zij op hun duimpje kennen, waar ze over een sociaal netwerk beschikken en waar de Haagse overheid ongeloofwaardig is. Het volgende hoofdstuk gaat in op criminele kansen vanwege economische achterstanden.

voor kopstukken en netwerken die jarenlang veel en/of grote kwekerijen opzetten.

16 Zie berekeningen over opbrengsten in hoofdstuk 4.

19

CRIMINELE KANSEN

ECO NO MISCHE KWETS BAAR HEDEN

3 20

Inleiding Dit hoofdstuk gaat nader in op twee kwetsbaarheden die bijdragen aan criminele kansen in het Ommeland. Het Groningse platteland kampt van oudsher met economische achterstanden. Langdurige armoede ging gepaard met een optelsom van sociale problemen, maar sinds kort gaat dit samen met een (snelle) toename van het drugsgebruik. Zie paragraaf 3.1. De verdere verslechtering van de economische situatie vanwege de hoge inflatie resulteert in criminele kansen. Zie paragraaf 3.2. Het Ommeland telt ook concentraties van risicobranches: branches die zich lenen voor witwassen, criminele investeringen en criminele praktijken. Zie paragraaf 3.3.

3.1 Te midden van probleemcumulatie: normalisatie van drugsgebruik In de gespreksronde werd benadrukt dat relatief veel Groningse gezinnen kampen met armoede en uitzichtloosheid, niet zelden generatie op generatie. Dit wordt bevestigd door statistieken. Volgens het Centraal Planbureau (CPB) en het Sociaal en Cultureel Planbureau (SCP) komt in Nederland armoede het meest voor in de grootste steden én in de gemeente Groningen: 12 procent van de huishoudens leeft in die stad onder de armoedegrens.17 Naast deze stedelijke armoede kent Nederland enkele regio’s met relatief veel ‘armen’, waaronder het Groningse platteland.18 In Noord en Oost-Groningen leven tussen de zes en tien procent van de huishoudens onder de armoedegrens.19 Het CBS constateert dat (het risico op) armoede vaak gepaard gaat met andere financiële en sociale problemen, zoals schulden, criminaliteit en een slechtere gezondheid. Het is al lang bekend dat het Groningse platteland kampt met dergelijke probleemcumulatie, al is daar - in een periode van ongeveer vijf jaar - volgens onze respondenten een (sterke) toename van het (hard)drugsgebruik bijgekomen. Met name onder (kwetsbare)

jongeren en twintigers. De “normalisatie” van het drugsgebruik wordt - ook als we een open vraag stelden over de problematiek in de streek bestempeld als een belangrijk sociaal en crimineel probleem. Voor deze drugsnormalisatie worden de volgende verklaringen gegeven: D  ure drank en sigaretten. Alcohol en legale sigaretten zijn (veel) duurder geworden en voor minderjarigen is het verboden om alcohol te kopen in een winkel of in de horeca. Drugs zijn goedkoper (b.v. xtc of speed) én gemakkelijk te verkrijgen. Dit is een stimulans om (meer) drugs te gebruiken. Zogenoemde drankketen zijn inmiddels drank- en drugsketen. Respondenten signaleren dat cocaïne wordt gesnoven, om vervolgens weer opgewekt genoeg te zijn om verder te gaan met het drinken van goedkope alcohol in een keet. O  mmeland volgt de stad. Het drugsgebruik in de stad Groningen ligt op een hoog niveau, getuige onder meer uitkomsten van Rioolwateronderzoek.20 De geschatte financiële omvang van de cocaïnemarkt per gemiddelde dag is ongeveer 50.000 euro en voor cannabis circa 90.000 euro (KWR, 2022). Wat het middelengebruik betreft loopt het Ommeland “een paar jaar” achter op de stad, zo constateren respondenten. Zo bezien is het logisch dat het gebruik hier nu ook gestaag groeit.

Respondenten zouden graag zien dat het Rioolwateronderzoek naar drugsgebruik in de hele provincie wordt uitgevoerd, om zo een goed zicht te krijgen op de omvang van het drugsgebruik, inclusief lokale verschillen. Het levert hardere informatie op dan zelfrapportage-studies, zo wordt geredeneerd. M  obiele drugsdealers zijn dichtbij. In het gehele Ommeland opereren netwerken van (mobiele) dealers die snel en betrouwbaar populaire drugssoorten bezorgen: op straatlocaties, in de horeca, aan huis en bij drank- en drugsketen

17 Het CBS rekent huishoudens met een inkomen onder de lage-inkomensgrens tot de huishoudens met armoederisico. Die grens lag in 2020 op 1.100 per maand voor een alleenstaande en 1.550 voor een stel. Met twee minderjarige kinderen was de grens voor een stel 2.110 euro en voor een éénoudergezin 1.680 euro. 18 Bron: Armoede in Nederland: een miljoen mensen hebben moeite om rond te komen, nu.nl, 5 oktober 2022, te downloaden via: https://www.nu.nl/economie/6227839/armoede-in-nederland-een-miljoen-mensenhebben-moeite-om-rond-te-komen.html 19 Bron: A. de Jonge, Armoederisico blijft dalen, ook in coronajaar, Binnenlands Bestuur, 8 december 2021; Van den Brakel en F. Otten, 2021. 20 Zie ook: Groningen snuift dagelijks 50.000 euro aan cocaïne op en plaatst zich daarmee tussen Amsterdam en Rotterdam Opvallend veel coke- en cannabisresten in riool, Dagblad van het Noorden, 7 september 2022.

21

(in de achtertuin of op het erf). Drugsdealers doen aan marketing. Ze onderhouden contacten met hun klanten en brengen producten en aanbiedingen, via bijvoorbeeld snapchat of whatsapp, onder de aandacht. Op die manier zijn dealers (en de ‘drugsverleiding’) dichtbij. L  age pakkans drugshandelaren. De pakkans van mobiele dealers is laag op het platteland: veel anonimiteit, weinig politie en op lange n-wegen merken dealers het al snel als ze zouden worden gevolgd door de politie. D  rugsgebruik als reactie op uitzichtloosheid. In arme gezinnen lijkt drugsgebruik mede een reactie op de toch al aanwezige uitzichtloosheid, die is versterkt door de hoge inflatie. In slecht geïsoleerde (huur)woningen en in (grote) boerderijen komt de stijging van de gasprijs extra hard aan, ook met inachtneming van compensatieregelingen.  ok in de middenklasse. O De normalisatie van het drugsgebruik blijft niet beperkt tot arme gezinnen. In de middenklasse is meer geld beschikbaar om uit te geven aan drugs. De normalisatie van middenklasse-gebruik wordt gesignaleerd onder jongeren die wonen in (relatief dure en luxe) woningen, zoals de Blauwestad. Middenklasse-gezinnen kampen echter niet met een opeenstapeling van economische en sociale problemen. Het is (mede daarom) wel een interessante markt voor drugsdealers. Er schuilen verschillende risico’s in drugsgebruik in kwetsbare gezinnen.

Los van een mogelijke verergering van gezondheidsrisico’s, verstoort drugsgebruik – zeker als dit gebeurt tot in de late uren – het leef-, werk- en studieritme. Daardoor raken kwetsbare personen en gezinnen verder achterop. Voorts kunnen uitgaven aan verslavende producten leiden tot (meer) schulden. Mogelijk inclusief schulden bij dealers, waardoor een afhankelijkheidsrelatie ontstaat ten opzichte van criminelen. Dergelijke criminele invloed kan resulteren in intimidatie en geweld (‘om te betalen’), maar ook in afgedwongen illegale of criminele activiteiten. Bijvoorbeeld medewerking aan drugsproductie (hennepteelt), drugshandel of illegale prostitutie.

Wie schulden heeft bij criminelen, hoeft niet te rekenen op coulance. Uiteraard kan er verslaving optreden.

3.2 Economische achterstanden: criminele kansen De forse economische achterstanden resulteren in criminele kansen, al benadrukken respondenten dat er meer speelt dan objectieve economische problemen. Het betreft het gevoel te worden vergeten door de (Haagse) overheid en uitzichtloosheid. Groningers hebben het gevoel zichzelf te moeten redden, terwijl een categorie dat niet of nauwelijks lukt. Daardoor ontstaat onverschilligheid omtrent overheidsbeleid en -regels, waardoor normatieve drempels om te profiteren van misdaad(geld) afbrokkelen. De volgende criminele gelegenheidsstructuren komen in beeld: H  ennepteelt als criminele zelfredzaamheid. Op het Groningse platteland staat hennepteelt bekend als een eenvoudige en grote of welkome inkomstenbron. Er zijn veel geschikte panden: naast reguliere woningen met name bedrijfspanden en vooral schuren, loodsen en boerderijen op het platteland. De pakkans is klein en de maatschappelijke acceptatie van hennepteelt is groot. Respondenten denken dat grote kwekerijen jarenlang of in het geheel onopgemerkt kunnen blijven. Dat resulteert in hoge opbrengsten. Een professionele plantage met duizend planten levert in de tussenhandel naar schatting 120.000 euro op, met de optie om vijf keer per jaar te oogsten (vgl. Noordanus e.a., 2020; Functioneel Parket Afpakken, 2016). In vier jaar tijd is de omzet dan 2,4 miljoen euro.

Toch valt de schade voor de organisatoren te overzien bij ontdekking. Sterker, die blijven waarschijnlijk buiten schot, net zoals in NoordBrabant (Van Wijk en Lenders, 2018). D  rugsgebruik: stimulans én product van drugshandel. Het hoge en toegenomen drugsgebruik is een stimulans voor de drugshandel. Het omgekeerde is ook waar: de makkelijk bereikbare en alom aanwezige handelaren wakkeren het drugsgebruik aan. Het eindresultaat is dat - bij gelijkblijvend beleid - het drugsgebruik op een hoog niveau blijft en waarschijnlijk verder groeit. 22

Drugsgebruik en drugshandel komen beiden dichtbij en worden een aspect in het maatschappelijk verkeer, met name in het jeugd- en uitgaansleven. C  riminaliteit als kans. In kwetsbare sociale kringen in het Ommeland heeft de criminele wereld aantrekkingskracht: op jongeren, jongvolwassenen én volwassenen. Criminele inkomsten kunnen problemen oplossen, zo lijkt het. Voor jongeren is de criminele wereld ogenschijnlijk een route naar status, contacten en inkomsten. Voor volwassenen is het een vorm van zelfredzaamheid. Criminele kansen ontstaan op plaatsen waar criminelen komen, zoals bepaalde voetbalclubs, jachthavens, campings, horecazaken of drankketen. Het gaat om uitvoerende of faciliterende activiteiten in de drugscriminaliteit, zoals een ruimte verhuren, opslag of transport. Maar ook om het (ver)kopen van gestolen of illegale goederen, georganiseerde diefstal of fraude, zoals bijstandsfraude (zwart werk), mestfraude, zorgfraude of fiscale fraude (b.v. loonheffingen of btw ontduiken). Respondenten wijzen op een fenomeen, namelijk deeltijd-criminaliteit. Dat betreft personen die een reguliere (deeltijd)baan hebben, maar hun inkomen opschroeven met min of meer systematische fraude of strafbare feiten. Omdat ‘Den Haag’ het gewone (plattelands)leven onbetaalbaar of onmogelijk maakt, wordt dat in bepaalde kringen gezien als acceptabel of zelfs noodzakelijk.

3.3 Risicobranches Bedrijven kunnen worden benut bij criminele activiteiten. Er zijn branches met een verhoogd risico op criminele praktijken. Dergelijke risicobranches hebben enkele hoofdkenmerken (Fijnaut e.a., 1996). In de eerste plaats betreft het branches waarmee criminele netwerken van origine vertrouwd zijn. Criminelen weten hoe het werkt en hebben persoonlijke relaties met eigenaren en werknemers in deze branche. Voorbeelden zijn de bouwsector, autosector, horeca en transportsector. In de tweede plaats betreft het branches met lage drempels om een onderneming te starten. Het is betaalbaar en er zijn weinig diploma’s nodig. Hierdoor kunnen gemakkelijk katvangers worden

ingezet. Bijvoorbeeld de beautysector, lunchrooms of afhaalzaken. In de derde plaats zijn het branches met weinig regels of juist gecompliceerde of tegenstrijdig regels. Bijvoorbeeld de wereld van zorgaanbieders. Het is makkelijk om als zorgaanbieder te beginnen, maar het zorgsysteem is complex (zie: Van der Torre, 2022). In de vierde plaats branches met veel concurrentie of met economische problemen, waardoor ondernemingen in (financiële) moeilijkheden geraken. Daardoor kunnen zij overgaan tot het accepteren van criminele aanbiedingen. Bijvoorbeeld de agrarische sector, de horeca of de visserij. Respondenten en bronnen wijzen op enkele belangrijke risicobranches in het Ommeland: D  e vastgoedsector. In de gemeente Groningen en in het Ommeland zijn particuliere vastgoedbezitters actief met een stevige portefeuille. In heel Nederland is (in 2020) 5,8 procent van de verblijfsobjecten in het bezit van een particuliere eigenaar (geen corporatie) met meer dan vijf verblijfsobjecten. In de provincie Groningen ligt dit percentage op 9,3 procent. Zie tabel 3.1. Er werd en wordt geïnvesteerd in goedkoop vastgoed. De vastgoedsector biedt kansen om geld wit te wassen, onder meer door bij aan- en verkopen een deel contant te betalen en/of door verbouwingen (deels) contant af te rekenen. Vastgoed is daarom interessant voor investeringen met (witgewassen) misdaadgeld.

Opgebouwde vastgoedposities bieden kansen om het vermogen - in de bovenwereld, met geld dat kan worden verantwoord - verder uit te bouwen, met opbrengsten uit huur en verkoop. Op een gegeven moment valt er nauwelijks of geen onderscheid te maken tussen (ogenschijnlijk) eerlijk geld en misdaadgeld. Woonruimte is schaars en daarmee een pressiemiddel richting kwetsbare groepen, zoals arbeidsmigranten of personen die uit een sociale huurwoning zijn gezet. Zij zullen eerder of snel een slechte prijs-kwaliteitsverhouding accepteren. Ook kunnen - legale en illegale wederdiensten worden gevraagd voor woonruimte. Tot slot kan vastgoed worden benut bij drugsproductie of om criminelen te huisvesten.21

21 Zie deze infographic (gepubliceerd op 19 november 2021) van het Landelijk Informatie en Expertise Centrum (LIEC): https://www.riec.nl/documenten/publicaties/2019/11/19/infographic-vastgoedcriminaliteit

23

Tabel 3.1: Informatie over vastgoed (verblijfsobjecten) in Groningse gemeenten, gebaseerd op gegevens van het project ‘Zicht op Ondermijning’22 Voor Nederland geldt dat (in 2020) 5,8 procent van de verblijfsobjecten in het bezit is van een eigenaar

aantal veel hoger dan het landelijk gemiddelde. Zie tabel 3.2.

Tabel 3.2: Informatie over de autobranche in Groningse gemeenten, gebaseerd op gegevens van het project ‘Zicht op Ondermijning’ (2021)

die in totaal meer dan vijf verblijfsobjecten bezit.23 Dit ligt in de provincie Groningen beduidend hoger

Er zijn in Nederland gemiddeld, per 10.000 inwoners,

(9,3 procent), met de top-score in de gemeente

gemiddeld 20,9 vestigingen van bedrijven

Groningen: 14,8 procent. In het Ommeland worden

voor ‘handel en reparaties’ van auto’s. Pekela (37),

de volgende scores genoteerd (ruim) boven het

Stadskanaal (35,6) en Veendam (30,6) scoren

Nederlandse gemiddelde: Veendam (8,7 procent);

veel hoger dan het landelijke gemiddelde. Andere

Appingedam (8,3 procent); Delfzijl (8,1 procent);

bovengemiddelde scores zijn: Oldambt (28);

Oldambt (8,1 procent); Stadskanaal (7,3 procent) en

Westerkwartier (27,5); Midden-Groningen (26,3);

Pekela (7,3 procent).

en Westerwolde (25,2).

24

25

Wat betreft de ‘groot- en detailhandel in auto’s’ ligt het Nederlandse gemiddelde, uitgedrukt

D  e autosector. De autosector is een geijkte risicobranche. Criminele netwerken voelen zich daarmee vertrouwd en er valt gemakkelijk geld wit te wassen. Bijvoorbeeld contant auto’s of auto-onderdelen inkopen of (te veel) contant geld accepteren bij autoverkoop. Ook zijn er kansen op vormen van autocriminaliteit: heling (van gestolen auto’s of auto-onderdelen); het omkatten van auto’s (criminelen geven een gestolen auto een ander chassisnummer en een nieuwe identiteit); en fiscale fraude bij de verkoop van importauto’s en het inkopen van tweedehandsauto’s.26 Voorts kunnen

in vestigingen per 10.000 inwoners, op 3,4.

autobedrijven worden benut als criminele ontmoetingsplaats en als opslag- of productielocatie bij drugscriminaliteit. Ook kunnen diensten worden verleend aan criminelen: auto’s ter beschikking stellen (leasen of verhuren), verstopplaatsen inbouwen in auto’s of auto’s leveren die geschikt zijn als vluchtauto of bij een ramkraak. Er zijn Groningse gemeenten met opmerkelijk veel bedrijven die auto’s verkopen én repareren: “kennelijk heeft elk huishouden hier vier auto’s”. Vooral in Pekela, Stadskanaal en Veendam ligt het

in de andere Ommeland-gemeenten (iets) lager.

Dit ligt hoger in Midden-Groningen (4,6); Stadskanaal (4,4); Oldambt (4,2) en Westerkwartier (3,6).27 Voor de branche ‘handel en reparaties van auto’s’ is geregistreerd in welke gemeenten (grote) afwijkingen voorkomen van de voorspelde omzet per inwoner, gebaseerd op het gemiddelde van de branche in combinatie met wijk-, gemeenten- en inwonerkenmerken. In Delfzijl is de omzet ‘hoger’ dan verwacht en een ‘iets hogere’ score wordt geregistreerd in Pekela, Veendam en Groningen. In Stadskanaal is de omzet gelijk aan de verwachtingen;

 oreca. H Net als de autosector, is de horecasector een branche waarin criminelen zich van oudsher thuis voelen. In de horeca kan geld worden witgewassen: door contant op te nemen als fictieve omzet en door misdaadgeld te investeren in een horecazaak of in horecavastgoed. Er is veel concurrentie in de horecasector. De coronacrisis versterkte een bestaand risico, namelijk dat horecaondernemers of

22 Te raadplegen via: https://www.zichtopondermijning.nl/ 23 Ten opzichte van alle verblijfsobjecten in eigendom van (rechts)personen 24 Thans gemeente Eemsdelta. 25 Idem. 26 Er is sinds 1993 vrij verkeer van goederen en personen tussen EU-landen, maar de lidstaten hanteren verschillende btw-stelsels. De oplossing: alle transacties van het ene naar het andere EU-land zijn vrijgesteld van btw en elk land blijft de eigen btw heffen op binnenlandse transacties. Deze constructie is fraudegevoelig. De populairste variant is carrouselfraude. De fraudeur - ook wel ‘ploffer’ genoemd - betaalt geen btw bij de vrije invoer uit een ander EU-land, maar heft wel btw bij doorverkoop in eigen land. De ‘ploffer’ verkoopt het product aan de ‘cleaner’ die de producten verkoopt aan de consument. 27 Er zijn geen scores bekend voor Veendam, Pekela, Westerwolde, Delfzijl, Appingedam en Loppersum.

24

vastgoedverhuurders - gedreven door economische problemen of tegenslagen - met malafide personen of bedrijven in zee gaan. Langzaamaan kunnen criminelen invloed krijgen op een horecazaak, bijvoorbeeld door tijdelijke ondersteuning met zwart geld, waarna dit structureel wordt. Naast witwassen, wordt horeca benut voor drugshandel. In het Ommeland is dit laatste een interessante markt, want het drugsgebruik groeit. Horeca kan ook fungeren als criminele ontmoetingsplaats. Gokkasten of illegale gokpraktijken kunnen een verdienmodel zijn. Gokautomaten in de horeca zijn een witwasoptie, bijvoorbeeld als de eigenaar zelf veel munten in het apparaat stopt of laat stoppen: als gefingeerde omzet en/of gokwinst. Vooral Oldambt telt opvallend veel horecazaken. Zie tabel 3.3 voor meer informatie. Tabel 3.3: Informatie over horeca in Groningse gemeenten, (voornamelijk) gebaseerd op gegevens van het project ‘Zicht op Ondermijning’ (2021) In Nederland zijn er gemiddeld 6,3 cafés gevestigd per 10.000 inwoners. In de provincie Groningen ligt het gemiddelde hoger, op 7,4 vestigingen. Van hoog naar lager scoren de volgende (voormalige) Groningse gemeenten (soms beduidend) hoger dan het landelijk gemiddelde: Oldambt (9,9); Groningen (8,9); Appingedam (8,7); Het Hogeland (8,2); Westerwolde (7,3) en Delfzijl (7,3).

Het aantal cafetaria’s, lunchrooms en snackbars per 10.000 inwoners ligt in Nederland gemiddeld op 10,6. Een hogere of even hoge score wordt genoteerd in: Groningen (13); Stadskanaal (12,6); Oldambt (11,2) en Veendam (10,6). Ook is geregistreerd in welke gemeenten grote afwijkingen voorkomen van de voorspelde omzet per inwoner, gebaseerd op het gemiddelde van de branche in combinatie met wijk-, gemeenten- en inwonerkenmerken. Voor ‘restaurants en cafés’ scoort alleen Appingedam ‘iets hoger’ dan verwacht. Andere gemeenten scoren ‘gelijk’ (Het Hogeland) of ‘(iets) lager’. Dit levert dus geen indicatie op voor mogelijk witwassen. Daar staan observaties van respondenten tegenover, namelijk dat een categorie lokale horecazaken - bijvoorbeeld in Oldambt, Eemsdelta, Stadskanaal en Veendam - grote delen van het jaar

28 Zie over de visserij: Mehlbaum e.a., 2021.

(buiten piekdagen) weinig bezoekers tellen (zogenoemd windhappen) en/of soms op ongebruikelijke tijden zijn gesloten. Dit laatste was ook diverse keren onze ervaring als we - tussen interviews of werkbezoeken door - een horecazaak wilden bezoeken of bij gerichte observaties, onder meer in Oldambt.

 aciliterende risico’s: agrarische sector en visserij. F De agrarische sector en de visserij kunnen belangrijke diensten leveren voor criminele drugsnetwerken: productieruimte verhuren en drugstransporten op zee.28 Criminelen kunnen hiermee grote sommen geld verdienen. Tegelijkertijd wordt het voortbestaan van deze beroepsgroepen bedreigd. In feite al langere tijd, maar dit is in een stroomversnelling gekomen door het aangescherpte stikstofbeleid en door de hoge prijs van gas, elektriciteit en brandstof. Goederenvervoer. Transport over de weg biedt mogelijkheden om verboden goederen - met name drugs en ook contant geld, gestolen spullen, illegale sigaretten of illegaal vuurwerk - te vervoeren. Politie-experts constateren dat over de weg (drugs) wordt gesmokkeld naar onder meer Scandinavië. Binnen de EU is het verkeer van goederen en personen vrij en dientengevolge is de controlekans (erg) klein. Chauffeurs en transportbedrijven zijn alert op controles van politie, douane of inspecties. Ze proberen deze te omzeilen, alleen al omdat het kostbare tijd vergt en mogelijk omdat ze smokkelwaar of fraude hebben te verbergen. Apps waarschuwen internationale transportbedrijven voor controles en bedrijven of chauffeurs waarschuwen elkaar.

Er zijn grofweg drie werkwijzen bij het gebruik van wegtransport voor drugssmokkel (zie Vermeulen e.a., 2018; Van der Torre e.a., 2021): a.) criminelen ronselen chauffeurs of kleine bedrijven; b.) smokkelwaar (drugs) wordt verstopt in een kleine(re) zending en het vervoer wordt in handen gegeven van een bonafide bedrijf (dat niet weet dat er drugs meeliften); en c.) criminele netwerken investeren in (noodlijdende) transportbedrijven die als dekmantel worden ingezet voor criminele praktijken.

25

Er zijn zogenoemde criminele logistieke dienstverleners actief. Dat zijn criminelen die voor (verschillende) criminele netwerken de smokkelpraktijken over de weg organiseren (Vermeulen e.a., 2018). Toezichthouders en opsporingsambtenaren houden gespecialiseerd volgeladen vervoer bijvoorbeeld van bloemen - niet graag op, onder meer vanwege beduchtheid voor schadeclaims (de lading kan minder waard worden). Met een mobiele scanner is het een hele klus om een vrachtwagen te controleren. Weinig politiediensten in de EU beschikken over een scanner waarmee een vrachtwagen in zijn geheel kan worden gecontroleerd. Fysieke of handmatige controle is lastig als een vrachtwagen is volgeladen. Bovendien worden de drugs niet alleen in de vrachtwagens geplaatst, maar worden ook verstopplaatsen benut. Bijvoorbeeld dichtbij de cabine, ingebouwde plaatsen in de vrachtwagen of in rekken waarmee de lading wordt vervoerd. Het goederenvervoer is in Groningen (logischerwijs) geconcentreerd langs de grens met Duitsland en bij de zeehavens, met veruit de meeste vestigingen - per 10.000 inwoners in de voormalige gemeente Loppersum. Zie tabel 3.4. Tabel 3.4: Informatie over goederenvervoer in Groningse gemeenten, gebaseerd op gegevens van het project ‘Zicht op Ondermijning’ (2021)

bestuursrechtelijke of civielrechtelijke sancties vaak beperkt. De fraude loont dan nog steeds. Kwetsbare zorgproducten zijn onder meer huishoudelijke hulp, dagbesteding, ambulante zorg, beschermd wonen en een variant daarop, namelijk zorgboerderijen. Bij systematische zorgfraude worden kwetsbare cliënten geronseld. Het verdienmodel bestaat in de kern uit het leveren van ontoereikende zorg (Van der Torre, 2022). De gelegenheidsstructuren voor zorgfraude zijn dermate groot dat ook traditionele criminele netwerken - actief met bijvoorbeeld drugscriminaliteit, witwassen of vastgoedfraude investeren in zorgaanbieders (IKZ, 2020). In het Ommeland zijn zorgboerderijen een risicoproduct vanwege beschikbaar agrarisch vastgoed en vanwege een groot arsenaal aan potentiële cliënten vanwege de kwetsbare populatie.

3.4 Afsluiting De hoofdstukken 2 en 3 hebben een lange lijst met criminele gelegenheidsstructuren in het Groningse Ommeland opgeleverd. Het volgende hoofdstuk gaat in op criminele praktijken. Die praktijken liggen relatief vaak in handen van (kleine) netwerken, waarin criminelen en (dubieuze) ‘vrije jongens’ elkaar weten te vinden. De criminele kansen zijn echter dermate groot dat niet altijd duidelijk is wat nu precies de praktijken zijn binnen die netwerken.

Per 10.000 inwoners telt Nederland gemiddeld tien bedrijven die actief zijn in het goederenvervoer. Met name in het Noorden en Oosten van Groningen liggen die scores (soms ruim) hoger: Loppersum (21,2); Oldambt (14,4); Delfzijl (14,2); Westerwolde (13,7); Het Hogeland (13,2); Pekela (13,1); Stadskanaal (12,9); en Westerkwartier (12,1).

Z  orgaanbieders. Het is - hoewel zorg een kwetsbaar product is gemakkelijk om te starten als zorgaanbieder. Met name bij zorg op basis van persoonsgebonden budgetten (verder: pgb) en als (onderaannemer van een) gecontracteerde zorgaanbieder (Van der Torre, 2022). Er worden zorgaanbieders opgericht, met het doel om (veel) geld te verdienen aan zorgfraude. Toetreding is eenvoudig en de fraudeopbrengsten zijn aantrekkelijk. De pakkans is laag en, als de fraude al wordt geconstateerd, zijn de 26

ONDERMIJNENDE PRAKTIJKEN

DRUGS CRIMI NALI TEIT

4

27

Inleiding Op hoofdlijnen beschrijft dit hoofdstuk criminele (ondermijnende) praktijken in het Groningse Ommeland. De criminele gelegenheidsstructuren zijn - in zo’n uitgestrekt gebied met een afkeer van de overheid, met landsgrenzen en met economische nood- en probleemsituaties - dermate riant dat de criminele kansen beter in beeld zijn dan de criminele praktijken. Toch wisten respondenten al met al veel casus en criminele fenomenen te benoemen. Paragraaf 4.1 zoomt in op de drugsproductie en in paragraaf 4.2 komt de drugshandel aan bod. Hoofdstuk 5 gaat vervolgens in op andere vormen van georganiseerde misdaad, al kan dat - al is het maar op het niveau van een netwerk - worden gecombineerd met drugscriminaliteit.

4.1 Drugsproductie: vertrouwd met hennep Op het Groningse platteland en in steden in het Ommeland is hennepteelt bekend en populair geworden als verdienmodel. Er bestaan wat betreft hennepteelt overeenkomsten tussen stad en Ommeland, mede omdat criminele “Stadjers” (onder meer kampers) actief zijn in het buitengebied en daarbij samenwerken met ‘lokalen’. Het Ommeland biedt veel kansen om kwekerijen verborgen te houden, mede omdat in geijkte dorpen en in bepaalde sociale kringen - hennepteelt een vrijwel geaccepteerde vorm van landbouw is geworden. Fysieke kansen en sociale steun gaan hand in hand. De pakkans is in al die lintdorpen en agrarische gebieden met afgeschermde panden – klein. Tamelijk eenvoudig opererende Groningse (kleine) hennep-netwerken kunnen financieel floreren. Velen vinden dat de overheid erom heeft gevraagd vanwege een dubbelhartig softdrugsbeleid (wel gedoogde verkoop, geen legale productie) en doordat ze het Groningse Ommeland heeft laten vallen. Er is dientengevolge weinig motivatie om melding te maken van hennepteelt, als het al wordt gespot of vermoed. Zie het motto van dit hoofdstuk. Experts constateren dat het aantal geruimde hennepkwekerijen weliswaar afneemt (zie tabel 4.4), maar dat er geen reden is om aan te nemen dat de hennepcriminaliteit daalt. De belangrijkste (zichtbare) verandering is de

afgenomen prioriteit voor hennepteelt bij politie en justitie. Het Noord-Nederlandse hennepteam van de politie is opgedoekt. In commissies die besluiten over opsporingsonderzoeken constateren experts “hennep-moeheid”. In de periode van 2018 tot en met 2022 worden in de negen Ommeland-gemeenten in totaal 944 hennepkwekerijen door de politie geregistreerd (‘vervaardigen softdrugs’). In 2018 en 2019 lag het aantal geregistreerde hennepkwekerijen met 636 veel hoger dan in de jaren 2021 en 2022 met 181 kwekerijen. De afname met 455 geregistreerde kwekerijen is een daling van 72 procent. Geen enkele respondent gelooft dat de hennepteelt daadwerkelijk is afgenomen. Hennepteelt wordt zonder aarzelen door (politie) respondenten betiteld als een belangrijk en stabiel crimineel verdienmodel in het Groningse Ommeland. Temeer omdat de criminele kansen voor hennepcriminelen in de afgelopen jaren zijn toegenomen. Dit komt door verminderde beleidsmatige aandacht voor hennepteelt bij politie en justitie. Het Noord-Nederlandse hennepteam van de politie is, zoals gezegd, opgeheven. Voorts krijgen politie en gemeenten te maken met tijdrovende dossiers, zoals de coronacrisis, vluchtelingenopvang en opsporingsonderzoeken in reactie op schietpartijen of gekraakt berichtenverkeer.

Op gemeenteniveau worden in de onderzoeksperiode (2018 tot en met 2022) in absolute zin de meeste hennepkwekerijen aangetroffen in Oldambt (169) en in MiddenGroningen (164). Als het aantal inwoners wordt verdisconteerd, worden verreweg de meeste hennepkwekerijen geregistreerd in Pekela (71; 58,3 per 10.000 inwoners), gevolgd door Oldambt (169; 43,9 per 10.000 inwoners). Ook Eemsdelta staat in de top-3: 161 registraties (35,3 per 10.000 inwoners). De overige scores zijn als volgt: MiddenGroningen (164 registraties, 26,9 per 10.000 inwoners); Veendam (68 registraties, 24,8 per 10.000 inwoners): Westerwolde (62 registraties, 23,2 per 10.000 inwoners); Het Hogeland (100 registraties, 20,8 per 10.000 inwoners); Stadskanaal (57 registraties, 17,9 per 10.000 inwoners); en Westerkwartier (95 registraties, 14,8 per 10.000 inwoners). Zie tabel 4.4. In het kader van het project ‘Zicht op ondermijning’ is - mede op basis van daadwerkelijk aangetroffen hennepkwekerijen - een modelmatige schatting gemaakt van de mate waarin er een 28

(verhoogd) risico is dat woningen worden gebruikt voor een hennepkwekerij.29 Daarbij wordt onder meer rekening gehouden met het woonoppervlakte en met de WOZ-waarde van een woning. De gemiddelde score voor Nederland (2018) komt uit op 9,3% en voor de provincie Groningen op 11,5%. Er zijn zeven (voormalige) gemeenten die hoger uitkomen dan de gemiddelde provincie-score. De top-2 scoort ver bovengemiddeld: Veendam (22,9) en Pekela (18,6). Ook woningen in Stadskanaal (15,1), Delfzijl (14,7) en Westerwolde (14) zijn vatbaar voor hennepteelt. Tot slot scoren MiddenGroningen (12,3) en Oldambt (12,2) boven het Groningse gemiddelde. De Groningse hennepindustrie mondt geregeld uit in de vondst van een hennepkwekerij. Veendam laat zien dat het niet alleen gaat om woningen of om anoniem agrarisch vastgoed, want tot twee keer toe werd in een (leegstaand) bedrijfspand - nota bene centraal in het centrum een kwekerij aangetroffen. Pekela is een gemeente met een lage meldingsbereidheid wat betreft hennepteelt. Toch worden hier (brandgevaarlijke) kwekerijen ontmanteld. Zie tabel 4.1 voor enkele doorsnee-kwekerijen in Pekela. Tabel 4.1: Vier voorbeelden van een kwekerij in Pekela - In oktober 2021 wordt in Oude Pekela een hennepkwekerij aangetroffen in een losstaande garage, achter een woning. Op zolder worden 120 planten gekweekt. Er worden twee verdachten aangehouden.

In de woning wordt illegaal en onprofessioneel elektriciteit afgetapt; de aansluiting was brandgevaarlijk. De kweekruimte werd ook nog eens verwarmd met elektrische straalkachels. - In januari 2021 wordt in een woning aan de Rubenslaan in Nieuwe Pekela een hennepkwekerij geruimd met ruim 700 hennepplanten. Ook hier werd illegaal stroom afgetapt. - In maart 2017 wordt in een woning aan de Veemstede in Oude Pekela een hennepkwekerij gevonden met circa honderd planten. In januari 2021 wordt in dezelfde straat, in een woning, een kwekerij aangetroffen die wordt getypeerd als “professioneel”.

Wat drugsproductie betreft komen in het Ommeland de volgende patronen in beeld: A. Know how in criminele kringen B. Rekrutering om de hoek C. Criminele generalisten en profiteurs D. Productie van synthetische drugs Ad a.) Know how in criminele kringen Er opereren in de provincie Groningen criminele groepen en (kleine) netwerken die - in de afgelopen decennia – het aanleggen, onderhouden en oogsten van hennepkwekerijen in de vingers hebben gekregen. Aanvankelijk waren (in de jaren tachtig en negentig) vooral volkse autochtone criminelen actief in de hennepteelt, maar inmiddels ook allochtone netwerken. De criminele kansen en opbrengsten zijn te groot om het te laten. De criminele know how is aanwezig. Het wordt aan elkaar ‘uitgeleerd’ en er wordt geprofiteerd van agrarische kennis: “groene vingers” lonen in de criminele hennepwereld. Of je nou aardappels teelt of wiet, die stap is niet zo groot, zo wordt geredeneerd. De aanleg wordt georganiseerd met klusjesmannen, aannemers, leveranciers van de hardware en elektriciens, met informele growshops en met personen die hennep-stekjes kweken en leveren. De meeste hennep-telende netwerken in het Ommeland zijn niet doorgegroeid naar de productie van andere (synthetische) drugs, zoals wel (op grote schaal) is gebeurd in met name Noord-Brabant en Limburg (Tops e.a., 2018).

Wel zijn in het Ommeland hennep-kopstukken en -netwerkjes actief - onder meer in kringen van ‘kampers’, woonachtig op De Kring - met jarenlange ervaring (Tops en Van der Torre, 2022). In de jaren tachtig en negentig worden de Groningse kampers, door criminoloog Bovenkerk, gerekend tot de top van de technische innovatie in de hennepsector.30 Reeds rond de millenniumwisseling signaleerde de politie dat (zeer winstgevende) hennepplantages werden verplaatst vanuit de stad - op locaties zoals het woonwagenkamp of woningen in drukke wijken naar beter (en goed) verborgen locaties. Daartoe leent het Ommeland zich bij uitstek. Afscherming was het devies. Dit werd en wordt ook bereikt door kwekerijen die, vanwege een klimaatbeheersingssysteem, bijna automatisch functioneren.

29 Zie voor uitleg: https://www.zichtopondermijning.nl/ 30 Bron: Rob Zijlstra, ‘Groningen staat aan de top van de innovatieve hennepteelt’. Nieuwsblad van het Noorden, 25 januari 2001.

29

Dan is er namelijk minder verdachte aanloop. Ook worden bij aanleg en onderhoud bedrijfsbusjes benut, zodat ze ogenschijnlijk legale activiteiten verrichten (b.v. bouwwerkzaamheden). Bedrijfspanden worden benut als dekmantel. Bijvoorbeeld een hennepkwekerij in een autogarage. Ook wordt de geur-uitstoot verminderd en worden kwekerijen goed verborgen. Al deze moeite loont als (grote) kwekerijen jarenlang of in het geheel ongemoeid worden gelaten. In heel Nederland zijn tussenhandelaren actief die een goede prijs betalen, omdat veel wiet wordt geëxporteerd naar landen met (veel) hogere straatprijzen dan in Nederland. Zeker in de grensstreek, omdat het dan relatief weinig tijd en kosten vergt om de Nederwiet bij buitenlandse afnemers te bezorgen. In het Ommeland worden grote en professionele kwekerijen opgezet. Het schoolvoorbeeld is de in 2018 ontdekte “wietfabriek” met meer dan 6.000 planten en 2.400 stekjes, gevestigd in het voormalige hoofdkantoor van Avebe in Foxhol. Eén oogst van 6.000 hennepplanten kan naar schatting al ongeveer 0,7 miljoen opleveren in de tussenhandel. Het gaat hoe dan ook om grote belangen (Functioneel Parket Afpakken, 2016).

De politiechef typeert de gigantische kwekerij als “de Champions League” in de wietwereld: “Super professioneel (…) De waarde loopt in de miljoenen.” Hij constateert dat veel kwekerijen onder dat radar blijven: “Wij krijgen het topje van de ijsberg boven water.”31 Het is, vanuit het oogpunt van criminelen, letterlijk veel waard als een grote kwekerij (lang) onopgemerkt blijft. Dat motiveert om tijd, geld en energie te investeren in de aanleg. Naast grote kwekerijen worden in woningen kleinschalige doorsnee-kwekerijen aangelegd. Bewoners fungeren als katvangers die relatief veel risico lopen om te worden betrapt en bestraft. Criminele netwerken rekruteren dergelijke katvangers, want een optelsom van kleinere (vervangbare) kwekerijen levert nog altijd vele miljoenen per jaar op. Ad b.) Rekrutering om de hoek De zogenoemde criminele aanwas - personen die toetreden tot de criminele wereld en aldus illegale inkomsten krijgen - blijft in het Ommeland bepaald niet beperkt tot jeugdigen of jongvolwassenen.

De hennepwereld levert ook voor volwassenen, in alle leeftijden, namelijk aantrekkelijke inkomsten op. Dat was al het geval, maar nog meer in een periode met bestaansonzekerheden en hoge inflatie. Er zijn economische problemen, er bestaat (diepe) afkeer jegens de overheid en er zijn - in elke gemeente en in bijna elke (dorps)kern hennepcriminelen dichtbij. Dergelijke criminelen zijn geen buitenstaanders, maar (redelijk) bekende personen. Ze zijn benaderbaar en ze benaderen ondernemers en inwoners, ook met het oog op het opstarten van hennepkwekerijen. Rekruteringspogingen zijn nagenoeg risicoloos: mensen happen toe of niet, maar maken hier zelden melding van. Er bestaat begrip voor hennepteelt en er heerst een zweem van angst en waardering rond geslaagde hennepcriminelen. De Groningse hennepwereld is benaderbaar en gewelddadig. Wie praat met de overheid, krijgt te maken met geweld. In bepaalde kernen of gemeenten, zoals Pekela, vliegt er voor minder af en toe “een tegel door de ruit.” Personen uit hennepnetwerkjes treffen elkaar, net als andere criminelen of kandidaatloopjongens, op allerhande ontmoetingsplekken: sportclubs (voetbal), horeca, evenementen (bijvoorbeeld autoracen), jachthavens, het centrum van een kern of stadje en simpelweg bij elkaar thuis of op het bedrijventerrein. In bepaalde straten of buurten lijken bewoners elkaar een hennepkwekerij aan te raden.

Op dergelijke locaties worden personen ‘warm’ gerekruteerd, op basis van bestaande contacten, mogelijk met kennis over de persoonlijke situatie (b.v. schulden). Er wordt ook koud gerekruteerd. Bijvoorbeeld door bij agrarische bedrijven langs te gaan of brieven in de bus te doen, met het aanbod om een hoge huurprijs te betalen. In 2020 werden wietbrieven verstuurd met een expliciet aanbod omtrent huurinkomsten bij hennepteelt. Financiers en organisatoren strijken het meeste geld op, gevolgd door personen die productielocaties regelen en inrichten. Het gaat om veel geld bij grote kwekerijen of bij een serie kleinere kwekerijen. Een standaard-kwekerijtje in een slaapkamer of op zolder, met tweehonderd planten, levert (bij vijf oogsten) op jaarbasis al circa € 115.000,- op in de tussenhandel (Functioneel Parket Afpakken, 2016).

31 Bron: ‘Dit is de Champions League als het gaat om wietplantages’, RTV Noord, 4 juni 2018.

30

Hennepteelt is een vorm van zelfredzaamheid. In het klein voor katvangers en in het groot voor criminele kopstukken en netwerken. Net als in de tv-serie Hollands Hoop, over een herenboer die actief is in de hennepteelt. Quote treft ook een vergelijking met die tv-serie. Zie tabel 4.2. Tabel 4.2: Artikel uit februari 2015 over ‘horecamiljonairs’ die worden verdacht van hennephandel32 Oost-Groningse miljonairszonen verdacht van hennephandel. Ze worden de ‘Jacobse en Van Es van Oost-Groningen’ genoemd en nu zitten ze vast. Horeca-miljonairs F.L. (48) en H.L (37) zijn dinsdag opgepakt op verdenking van handel in hennep. De twee broers, die in Oost-Groningen bekend staan vanwege de organisatie van racewedstrijden en sponsoring van plaatselijke braderieën, zijn excentrieke telgen uit een miljonairsgeslacht. Hun vader J.L. werd groot met het exploiteren van horecazaken en het uitventen van gokautomaten en bouwde een miljoenenfortuin op. Volgens het laatst gedeponeerde jaarverslag (2008) is het vermogen van de holding goed voor € 6,7 miljoen. Maar de zonen hebben hun activiteiten nu kennelijk ook verlegd naar minder legale activiteiten. Volgens de politievielen de heren op omdat zij schijnbaar over

Er wordt samengewerkt door gezins- en familieleden en door vrienden. Dat geeft houvast in een werkomgeving waarbinnen vertrouwen, zwijgzaamheid en afscherming belangrijk zijn. Sleutelfiguren worden in interviews getypeerd als een soort lokale helden. Niet omdat ze dat nuchter bezien zijn, maar omdat ze zo lokaal wel worden gezien. Verschillende sleutelfiguren worden getypeerd als personen die actief zijn of lijken in de onder- en/of bovenwereld. Binnen netwerken staat de hennepwereld in contact met bedrijven in risicobranches, zoals horeca, autobedrijven, vastgoedactiviteiten of makelaardij. Er wordt onder meer gewezen op passief faciliteren, zoals (rechts)personen die panden verhuren waarin hennepkwekerijen worden gevonden of zouden hebben gezeten. Respondenten vermoeden een financieel voordeel, zoals een extra hoge huurprijs of andere contante betalingen, al blijft dat (ook voor ons) giswerk. Eén zo’n sleutelfiguur lijkt tamelijk zeker van zijn zaak, want hij bood een bestuurder gratis diensten aan, aldus een respondent. Andere sleutelfiguren worden gezien als (vermoedelijke) financiers of als spil in het criminele netwerk. Hoe het ook zij, het gaat volgens respondenten om generalistische netwerken die actief zijn in legale branches en in de hennepwereld. Respondenten geven enkele voorbeelden:

veel vermogen beschikten. Volgens de politie bestaat (een deel van) dat vermogen uit crimineel geld. Bij huiszoekingen in het bedrijfspand in Nieuwe Pekela en twee woningen in Muntendam werd weliswaar geen hennepplantage aangetroffen maar wel de spullen die nodig zijn om er een te runnen. Ook werd er een wapen gevonden door de agenten, meldt

 en pandjesbaas die vastgoed verhuurt waarin E hennep is aangetroffen en die actief is in een risicobranche, al lijken de inkomsten uit zijn bedrijf onvoldoende voor het bezit van vastgoed en voor luxe-bezittingen. De man is volop actief in de bovenwereld.

Dagblad van het Noorden. (…) ‘F. Jacobse en Tedje van Es bestaan nog en ze leven in Oost-Groningen!’,

Een andere vastgoedinvesteerder is ook actief in

kenschetst Mick van Wely, crime-journalist van

een risicobranche. Hij geniet lokaal aanzien, ook al voordat hij in deze branche actief werd, en hij bezit panden. In door hem verhuurd vastgoed is hennep aangetroffen.

Dagblad van Het Noorden het duo. De hasjhandel is een grote inkomstenbron in Oost-Groningen. De tv-serie Hollands Hoop draaide om een fictieve herenbroer die in de hasj zat. Maar de fictie is langzamerhand werkelijkheid geworden.

Ad c.) Criminele generalisten en profiteurs De hennepteelt in Groningen - zowel in de stad als in het Ommeland - lijkt te worden gedomineerd door flexibele netwerkjes, opgebouwd rondom enkele sleutelfiguren, met daar omheen regelaars en uitvoerders.

 en familie combineert drugshandel, hennepteelt E en witwassen.  en criminele familie was of is actief in de E hennepteelt, verkoopt drugs en bezit de nodige panden en tenminste één bedrijf. Het zijn lokale bekendheden, al zijn hun (drugs)activiteiten inmiddels bovenlokaal.

32 Bron: M. Koster, ‘Oost-Groningse miljonairszonen verdacht van hennephandel’, Quotenet.nl, 13 februari 2015.

Ze doen zaken met een veel grotere vastgoedinvesteerder. Ad d.) Productie van synthetische drugs Bij het veldwerk in stad en Ommeland stuiten we (onder respondenten) op weinig aanwijzingen dat Groningse henneptelers doorgroeien naar grootschalige productie van andere drugs. Ze zijn en blijven toch vooral (voor zover bekend) criminele generalisten, met een lokale of regionale actieradius en zonder know how wat betreft productie van synthetische drugs. Zo nu en dan wordt geconstateerd dat Groningse netwerken actief zijn met (productiemiddelen of grondstoffen voor) drugslabs. Bij één casus duikt een productieketel op en een andere casus wijst op samenwerking tussen bekende lokale criminele netwerkjes rondom een drugslab in het Ommeland. Dat lab komt in beeld bij een opsporingsonderzoek naar allochtone drugshandelaren in een wijk in de gemeente Groningen, waarbij grondstoffen voor de synthetische drugsproductie worden aangetroffen in busjes van een kampersfamilie. Dit lijkt een uitzondering. Voor zover in het Ommeland drugslabs worden aangetroffen, lijken de aansturing en financiering te geschieden vanuit landelijk actieve netwerken, vaak met Brabantse of Limburgse roots. Die beschikken over de kennis en sociale infrastructuur voor de productie van xtc, amfetamine en methamfetamine. Op zoek naar productielocaties komen ze uit bij geschikte panden en kompanen in Noord-Nederland.

Volgens de registraties gaat het daarbij meer om Friesland en Drenthe dan om Groningen (zie bijlage 1). Respondenten constateren wel dat het in Oost- en Noord-Groningen gemakkelijk is om een drugslab op te bouwen en verborgen te houden. In de periode van 2018 tot en met 2022 meldt de politie 19 registraties inzake ‘vervaardigen harddrugs’, als volgt verdeeld over het werkgebied van de basisteams: Westerkwartier (4), Ommelanden-Noord (5), Ommelanden-Oost (3) en Ommelanden-Midden (7). De gemeenten waar de meeste ‘labs’ (namelijk vier per gemeente) werden aangetroffen zijn Midden-Groningen, Westerkwartier en Het Hogeland. Zie tabel 4.5.

De onderstaande tabel over twee Groningse casus over synthetische drugs is gebaseerd op mediaberichten. Uit de berichtgeving over een terrein met drugsafval valt op te maken dat de buurt zich stoorde aan de puinhoop; het aangetroffen drugsafval past in een bestaand patroon. Er wordt ook een dode man aangetroffen. In Oude Pekela kan een exploderend drugslab op weinig sympathie rekenen van burgers uit de directe omgeving: een explosie is gevaarlijk en gaat te ver. Voor hennepteelt bestaat begrip. Tabel 4.3: Twee voorbeelden van een drugslab in het Ommeland - Op een terrein aan de Nieuwe Compagnie bij KielWindeweer, een dorp in de gemeente MiddenGroningen treft de politie op 21 augustus 2022 drugsafval aan dat vermoedelijk afkomstig is van een drugslab. Twee bewoners worden aangehouden en een autobus wordt in beslag genomen. Een dag later treft de politie het (verstopte) lichaam aan van een overleden persoon: een 38-jarige man zonder vaste woon- of verblijfplaats die is opgegroeid in Roermond. Het betreft een rommelig terrein ‘met een verleden’. Op het terrein ligt veel troep, er staan bootjes en machines, plus een kennel met twee honden. Een buurtbewoner herinnert zich dat in het pand ooit een seksclub was gevestigd. In 2015 was er een grote brand, in het toenmalige schrootverwerkingsbedrijf. Daarna werden het huis en het terrein verkocht.

Enkele jaren geleden zijn twee huiftrailers met wiet aangetroffen. De bewoners hielden paarden, op een dijkje en in de berm langs de weg, al krijgen de beesten volgens bewoners onvoldoende water. Ook waren de blaffende honden een doorn in het oog van omwonenden. “Er is hier altijd wel wat aan de hand’’, zegt een meisje tegen het Dagblad van het Noorden.33 - De brand en daaropvolgende explosies in een woning en schuur aan de Hanekampswijk in Oude Pekela leggen in de nacht van 30 juni 2022 een drugslab bloot. Het resulteert in een - door journalisten gefotografeerde - uitslaande brand.34

33 ‘Bewoners aangehouden na vondst drugsafval bij Kiel-Windeweer. ‘Dit huis heeft een verleden’, aldus een buurtbewoner’, Dagblad van het Noorden, 21 augustus 2022. 34 ‘Opgebrande schuur in Oude Pekela was drugslab’, Dagblad van het Noorden, 1 juli 2022. 35 ‘Cocaïnewasserij aangetroffen achter woonhuis in Nieuw Beerta. Twee verdachten aangehouden’, Dagblad van het Noorden, 20 november 2022.

32

In november 2022 werd in Nieuw Beerta (gemeente Oldambt) een zogenoemde cocaïnewasserij aantroffen. Dat is tot op heden een zeldzaamheid in Groningen. Zie tabel 4.4 voor een toelichting.

“Om cocaïne aan de grens moeilijk traceerbaar te maken, wordt de drugs door criminelen meestal in gangbare stoffen of materialen verwerkt. Denk hierbij aan bijvoorbeeld shampoo of kleding. In een wasserij

Tabel 4.4: Mediabericht over cocaïnewasserij in Nieuw Beerta

wordt cocaïne uit deze materialen onttrokken. Dit is een gevaarlijk proces waarbij chemicaliën worden gebruikt”. 35

In november 2022 ontdekt de politie, achter een

Tabel 4.5: Presentatie van geregistreerde drugsgerelateerde incidenten in het BVH-systeem van de politie

woonhuis aan de Hoofdweg in Nieuw Beerta, een actieve cocaïnewasserij. Er worden twee personen aangehouden: een 32-jarige man uit Oldambt en een 24-jarige vrouw uit Scheemda (gemeente Oldambt).

Sub-tabel 1. Totaal aantal geregistreerde drugsgerelateerde incidenten in de vier basisteams in het Groningse Ommeland, in de periode van 2018 tot en met 2022.

Agenten stuiten op middelen die worden gebruikt om cocaïne uit goederen te wassen. De politie legt in de krant uit wat de functie is van een cocaïne-wasserij:

Basisteam

Wester kwartier

Noord

Oost

Midden

Totaal

Drugscriminaliteit Bezit harddrugs (lijst 1) 13 36 117 68 234 Bezit softdrugs (lijst 2)

29

46

87

55

217

Handel e.d. harddrugs (lijst 1)

21

55

69

93

238

Handel e.d. softdrugs (lijst 2)

26

35

26

16

103

Vervaardigen harddrugs (lijst 1)

4

5

3

7

19

Vervaardigen softdrugs (lijst 2)

95

261

285

303

944

Sub-tabel 2. Geregistreerde drugs-gerelateerde incidenten in de vier basisteams in het Groningse Ommeland, per jaar. Jaartal

2018

2019

2020

2021

2022

Bezit harddrugs (lijst 1)

47

49

42

54

42

Bezit softdrugs (lijst 2)

49

40

34

45

35

Handel e.d. harddrugs (lijst 1)

57

55

47

42

37

Handel e.d. softdrugs (lijst 2)

21

35

16

9

22

Vervaardigen harddrugs (lijst 1)

3

4

6

3

3

Vervaardigen softdrugs (lijst 2)

365

271

127

103

78

Noot * Cijfers tot en met oktober.

33

Sub-tabel 3. Geregistreerde drugs-gerelateerde incidenten in vijf gemeenten, in de periode van 2018 tot en met 2022. Gemeente

Wester kwartier

MiddenGroningen

Veendam

Pekela

Stadskanaal

Aantal inwoners 64.345 60.865 27.441 12.186 31.928 Bezit harddrugs (lijst 1)

13

42

22

4

32

Bezit softdrugs (lijst 2)

29

33

19

4

17

Handel e.d. harddrugs (lijst 1)

21

67

19

8

21

Handel e.d. softdrugs (lijst 2)

26

11

4

2

10

Vervaardigen harddrugs (lijst 1)

4

4

2

1

1

Vervaardigen softdrugs (lijst 2)

95

164

68

71

57

Per 10.000 inwoners 14,8 26,9 24,8 58,3 17,9 Sub-tabel 4. Geregistreerde drugs-gerelateerde incidenten in vier gemeenten, in de periode van 2018 tot en met 2022. Gemeente

Oldambt

Westerwolde

Eemsdelta

Het Hogeland

Aantal inwoners 38.528 26.701 45.559 48.006 Bezit harddrugs (lijst 1)

71

15

23

13

Bezit softdrugs (lijst 2)

42

29

22

24

Handel e.d. harddrugs (lijst 1)

38

11

42

13

Handel e.d. softdrugs (lijst 2)

10

6

23

12

Vervaardigen harddrugs (lijst 1)

1

1

1

4

Vervaardigen softdrugs (lijst 2) 169 62 161 100 Per 10.000 inwoners 43,9 23,2 35,3 20,8

4.2 Drugshandel: mobiel, klantgericht en grensoverschrijdend De Groningse drugshandel is veelzijdig en winstgevend. De handel veroorzaakt sociale schade vanwege klantenwerving en rekrutering. Dit is zo in de gemeente Groningen én in het Ommeland, al zijn er verschillen. In de stad zijn de 24/7-horecawereld, het studenten- en uitgaansleven en de gebruikers en handelaren in de kwetsbare wijken drijvende krachten achter de drugshandel (Van der Torre en Tops, 2022).

De normalisatie van het drugsgebruik onder (kansrijke en kansarme) Stadjers is overgeslagen naar het Ommeland. Dat Ommeland is uitgestrekt en telt veel mobiele drugshandel. Die handel is landsgrensoverschrijdend. Over de weg is dat redelijk goed zichtbaar, maar het loopt ook over het spoor en - al is dat minder duidelijk - over het water. De drugscriminaliteit blijft in het Ommeland eerder onder de radar dan in de stad. Toch scoren verschillende plaatsen in het Ommeland in registraties - in het kader van het project ‘Zicht op Ondermijning’ - net zo ongunstig of iets ongunstiger dan de gemeente Groningen:

36 Per (voormalige) gemeente wordt het aandeel inwoners genoemd dat in een bepaalde periode werd verdacht van, of veroordeeld voor, een drugsdelict.

34

 et aandeel36 verdachten van drugsdelicten ligt, H in de jaren 2015 tot en met 2019, in Nederland op 0,3 procent en in de gemeente Groningen op 0,4 procent. Dezelfde of ongunstiger scores dan in deze stad worden genoteerd in: Delfzijl (0,5); Pekela (0,4) en Oldambt (0,4). Het percentage drugsverdachten met minimaal één andere drugsverdachte in de familie (van 2018 tot en met 2020) komt in Nederland uit op 35 procent en in de gemeente Groningen op 34 procent. Dezelfde of (beduidend) ongunstiger scores worden genoteerd in: Pekela (56 procent); Westerwolde (48 procent); Westerkwartier (46 procent); Oldambt (44 procent) en MiddenGroningen (41 procent). In de periode van 2018 tot en met 2022 worden 238 politieregistraties inzake ‘Handel e.d. harddrugs’, als volgt verdeeld over het werkgebied van de basisteams: Westerkwartier (21), OmmelandenNoord (55), Ommelanden-Oost (69) en Ommelanden-Midden (93). De drie gemeenten waar in absolute zin harddrugshandel het meest wordt geregistreerd zijn Midden-Groningen (67), Eemsdelta (42) en Oldambt (38). Zie verder tabel 4.5. Drugshandel op straatlocaties, over en langs de weg (A7 en N-wegen) en in de horeca of detailhandel lijkt keutercriminaliteit.

Toch is het in het Ommeland om verschillende redenen een interessant verdienmodel voor criminelen:  riminele (familie)netwerken kunnen C vanwege (goede) contacten in de drugswereld - verschillende soorten drugs goedkoop inkopen. Bijvoorbeeld bij importeurs annex groothandelaren in Nederland of in het buitenland, namelijk als ze over eigen drugslijnen richting Nederland beschikken (zie het volgende punt). In de laatste schakels van de drugsketen liggen de drugsprijzen het hoogst, waardoor per transactie een ruime winstmarge wordt geboekt. Wie - zelf of via criminele uitvoerders of loopjongens – veel transacties sluit, heeft een aantrekkelijke winstmarge: massa is kassa.  en categorie dealers benut direct, of met een E tussenstap binnen het eigen netwerk, drugslijnen vanuit het buitenland. Er zijn (familie)netwerken

die drugs inkopen bij importerende verwanten of bij partners in de Randstad. Het komt over de weg naar Groningen. Andere drugshandelaren werken vanuit smokkelende Outlaw Motorgangs. Kopstukken in de Antilliaanse criminele wereld - onder meer actief in de gemeente Groningen en in Delfzijl - krijgen drugs van leveranciers op Curaçao. Daartoe wordt onder meer gebruikgemaakt van zogenoemde bolletjesslikkers die via passagiersvluchten drugs naar Nederland smokkelen. Ook nog steeds via Schiphol, ondanks een 100%-controle van risicovluchten (zie over dit laatste: Van Wijk e.a., 2020).  erschillende handelende drugsnetwerken V produceren hennep. Ook kunnen hennepinkomsten worden benut om drugs in te kopen. Er is lokaal en regionaal ruim voldoende vraag naar drugs en die vraag is in de afgelopen vijf jaren duidelijk toegenomen, zo constateren respondenten.  ealers wakkeren de vraag naar drugs aan, ook D onder jongeren, want ze werven actief klanten. Ze pushen de aankoop van drugs op straat, in de horeca, in digitale netwerken en in en rondom onderwijsinstellingen. Ze doen aan klantenbinding via marketing en berichtenverkeer. De dienstverlening is vaak goed in orde, zoals snelle bezorging aan huis, in de drank- en drugskeet en op straatlocaties.

 ealers zijn niet alleen actief in de detailhandel, D maar ook in de tussenhandel, dat wil zeggen de verkoop van bijvoorbeeld meer dan 50 gram hard- of softdrugs per transactie. Respondenten wijzen op een mechanisme bij de verkoop aan Duitse drugstoeristen. Hoe groter de aangekochte hoeveelheid, hoe dichter bij de grens het wordt afgeleverd. Dit scheelt de klant reistijd en levert wel een wat hogere pakkans op, onder meer omdat het Grensoverschrijdend Politieteam (GPT) rondom de grens (onopvallend) surveilleert en daarbij alert is op drugsdeals. Er komen ook dealers (actief in criminele netwerken) vanuit de Randstad naar Groningse drugsmarkten. Dit bleek het geval in de stad, al wordt het ook gesignaleerd in kernen in Het Hogeland, namelijk in Winsum en Uithuizen.