Document · PDF

Bijlage bij vragen 10 Bouwhistorische verkenning van Reeuwijk bouwmeester maart 2022 definitief-v2

Commissie Ruimte 2 maart 2026, gemeente MiddelburgBij agendapunt: RM 2026.03.02 Memo actieve informatie Initiatief molenromp Sint Laurens9.603 woorden

Open het PDF bij de gemeente ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen · deel 1 van 2

Bouwhistorische verkenning Molen De Hoop te Sint Laurens, onderzoek naar de historie, het functioneren en de cultuur-historische waarde van een ambachtelijk korenmolen bedrijf.

Opgesteld door ing. G.J. van Reeuwijk, Van Reeuwijk bouwmeester, februari 2022.

Van Reeuwijk bouwmeester Email: vanreeuwijkbouwmeester@gmail.com KvK Leeuwarden: 59422246 Grauwe Kat 23, 8822WH Arum tel.0517 531849 BTW-nr: NL853475064B01 www.molensenmonumenten.nl Gsm. 06 57553756 IBAN NL61ABNA0893576654 © Stichting molen Sint Laurens i.o.

Projectgegevens

Project nummer Onderzoek Object Adres Status Opdrachtgever Verkenning

Coördinatie Onderzoek Fotomateriaal

20221 Bouwhistorische verkenning Molen De Hoop Noordweg 482, 4333 KM Middelburg Rijksmonumentnummer 522578 Comité tot Herstel en Instandhouding van Molen De Hoop te Sint Laurens (Stichting i.o.) De bouwhistorische verkenning is opgesteld na een inventarisatie ter plaatse. Voor het opstellen van de rapportage is daarbij gebruik gemaakt van gegevens van de website alle molens, het Rapport Groen: Haalbaarheidsonderzoek herbestemming Molen De Hoop Sint Laurens april 2014 en het Rapport Historie en bouwhistorische waarneming Molen De Hoop Sint Laurens door G. H. Keunen 15.01.2018 ing. G.J. van Reeuwijk ing. G.J. van Reeuwijk Historische foto`s uit eigen verzameling, website alle molens. Recente foto`s Comité tot Herstel en Instandhouding van Molen De Hoop te Sint Laurens (Stichting i.o.)

© Van Reeuwijk bouwmeester, Arum Verveelvoudiging voor eigen gebruik of intern gebruik van de opdrachtgever is toegestaan. Bronvermelding is verplicht. Voor het overige mag niets uit deze uitgave worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevens bestand en/ of openbaar gemaakt worden, hetzij elektronisch, mechanisch, door middel van druk, fotokopieën, microfilm of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van Van Reeuwijk bouwmeester te Arum.

~2~ © Stichting molen Sint Laurens i.o.

Inhoud 0

Projectgegevens .................................................................................................................. 2

Inhoud......................................................................................................................................... 3 1

Conclusies ........................................................................................................................... 4

Geschiedenis van de Molen De Hoop ........................................................................................ 7 Zes eeuwen graan malen in Sint Laurens. ........................................................................................... 7

Inleiding ..................................................................................................................................... 8 Historie ....................................................................................................................................... 9 Geschiedenis van het eigendom ............................................................................................... 18 Brand in de molen 1943 ........................................................................................................... 21 De dorpsmaalderij na 1943 ...................................................................................................... 26 Wettelijke bescherming ............................................................................................................ 26 Wettelijke bescherming molen De Hoop te Sint Laurens ........................................................ 27 Conclusie en opmerking bij de inschrijving ............................................................................. 29 Bestemming naar oorspronkelijke functie en advies voorgenomen herstel ............................. 29 Waardestelling ..........................................................................................................................

31 Historische waarde ............................................................................................................................ 31 Ensemblewaarde ............................................................................................................................... 33 Architectuurhistorische waarde ........................................................................................................ 34 Gebruikshistorische waarde .............................................................................................................. 34 Cultuurhistorische waarde ................................................................................................................ 34

Bronnen: ................................................................................................................................... 37 Bijlage foto`s huidige situatie .................................................................................................. 38

~3~ © Stichting molen Sint Laurens i.o.

Conclusies -

In 2002 werd molen De Hoop te Sint Laurens ingeschreven als rijksmonument. De molen die thans niet compleet is, maar waar nog wel een complete maalderijinstallatie in aanwezig is, staat er slecht bij. Zoals blijkt uit de rekeningen van de Grafelijkheid van Zeeland waren er in de 14e eeuw al molens op Walcheren. Zelfs werd er al in 1318 de aanwezigheid van een windmolen in Arnemuiden genoemd. In 1399 wordt er ook over een molen ten oosten van Popkensburg, wat gelegen was bij Sint Laurens gesproken en in 1426 zelfs over een “molenwerf achter Sint Laurens”. Vermoedelijk had dit betrekking op voorgangers van de huidige molen. In 1844 komen we de molen tegen bij een openbare verkoping. Toen werd geveild een van steen gebouwde Koorn-Windmolen met een geheel nieuw gebouwd molenaars huis. Dit molenaarshuis tegenover de molen is bewaard gebleven in redelijk oorspronkelijke staat. Dat de molen in 1721 zou zijn gebouwd is te lezen op het fiche dat hoort bij zijn inschrijving (aug. 1926) in het archief van de in 1923 opgerichte vereniging De Hollandsche Molen. Dat jaartal wordt ook nog weer eens genoemd in de krant in een kort verslag van de brand op 30 december 1943. Voor zover bekend heeft de molen nadien tot 1943 nauwelijks verandering ondergaan anders dan wisselingen van eigenaar.

De molen die een machine is met een bouwkundige verschijningsvorm heeft uiteraard in de loop der tijd technisch herstel in de vorm van noodzakelijke vervanging gekend. Kap, staart, wiekenkruis en stelling waren permanent blootgesteld aan weer en wind en de inwerking daarvan. Het wiekenkruis bestond vanouds uit houten roeden die gestoken waren in een zware eiken bovenas. As en roeden moeten sinds 1721 bij herhaling al zijn vervangen, soms preventief en soms mogelijk na breuk en afvallen. De molen heeft waarschijnlijk tot het einde in 1943 nog met houten roeden gemalen. Hij werd in 1922 gekocht door Lein de Visser, één van de drie zoons van de molenaar van Vrouwenpolder. Die heeft kort daarna een motor van het fabricaat Dekkers (Roosendaal) laten plaatsen als hulpkracht. op 30 december 1943 ontstond brand in de kap met als gevolg dat de molen helemaal uitbrandde. Vanwege de oorlog was herstel ondenkbaar. De overgebleven romp met bijgebouwen werd uitgerust als mechanische maalderij. Hierbij werd gebruik gemaakt van tweedehands onderdelen afkomstig uit Geertruidenberg. In de jaren `60 van de vorige eeuw werd het pakhuis aan de zuidzijde gebouwd. Omdat de molen geen stelling meer had, kon het gebouw met een verdieping worden uitgevoerd. In jaren hierna werd er achter het pakhuis, een garage en twee extra uit betonnen prefabdelen opgetrokken varkensstallen gebouwd.

Zeker de latere bijgebouwen zijn ontsierend voor het gehele complex. In 1999 werd de gemeente Middelburg eigenaar van de molen. Eerst lagen er plannen tot sloop van het complex, echter al snel werd duidelijk dat de romp grote cultuurhistorische waarde had en werd een aanvraag ingediend bij de toenmalige Rijksdienst voor de Monumentenzorg om te komen tot een wettelijke rijksbescherming. Ook werd toen de molen deugdelijk wind en waterdicht gemaakt om verder verval zo goed mogelijk tegen te gaan.

~4~ © Stichting molen Sint Laurens i.o.

Naar aanleiding van al deze positieve adviezen van de Raad voor cultuur, Heemschut en de gemeente Middelburg besluit de Rijksdienst voor de Monumentenzorg om namens de staatssecretaris de molen dan ook op 25-11-2002 aan te wijzen als rijksmonument en in te schrijven in het register. De molen is beschermd voordat de grote groep molen ( restanten) in 2004 en 2005 wettelijke bescherming kregen. Bij die inschrijving werd toen ook niet de term incomplete molen gebruikt die in 2004 wel werd gebruikt. De molen is hierbij met name omschreven vanuit de maalderijfunctie die in 1944 na de brand van eind 1943 is aangebracht in de romp van de ronde stenen stellingmolen. Ook is van belang het feit dat dit een van de oudste stellingmolens is van de provincie Zeeland. Bij de inschrijving wordt ook het tweelaag pakhuis genoemd uit de jaren zestig. Echter gezien de beschermingsgrondslag kan dit onderdeel wel worden genoemd, echter het zal geen wettelijke bescherming kunnen genieten volgens de Monumentenwet 1988. ( het was bij aanwijzing nog geen 50 jaar oud). De modernere betonnen varkensschuren en de aangebouwde garage worden niet genoemd en waren bij bescherming natuurlijk ook nog geen 50 jaar oud.

Voor de beoordeling van de cultuur historische waarde ( waardestelling) is dan ook met name het onderscheid gemaakt tussen de wettelijk beschermde delen en de delen van het object die niet wettelijk beschermd zijn. Die delen kunnen echter wel een positieve ( of ook negatieve) invloed hebben op de van Rijkswege beschermde delen van het monument. In 2014 werd een herbestemmingsonderzoek uitgevoerd. Het bleek dat wezensvreemde bestemmingen niet exploitabel te krijgen waren. Vervolgens werden plannen gemaakt voor het draai- en maalvaardig maken van de molen en deze weer openstellen voor het publiek. Hierbij past een kleinschalige exploitatie. Ervaringen bij molencomplexen elders in het land geven aan dat een molen zodanig gerestaureerd op een goede wijze valt te exploiteren. Zeker gezien de grote draagkracht onder de lokale bevolking. Voor het terugbrengen van de molenfunctie is het niet noodzakelijk om de aanwezige bouwmassa met grote waarde aan te tasten of te wijzigen. Alleen het pakhuis naast de molen dient te verdwijnen. Uit het onderzoek is gebleken dat de onderdelen van de maalderij grotendeels van elders afkomstig zijn en deels na 1944 nieuw zijn aangebracht. De nieuw aan te brengen onderdelen om de molen weer zijn oorspronkelijke functie te geven zijn vanuit bouwsporen en oude foto`s goed te reconstrueren.

Een getrouwe reconstructie van de thans verwijderde molenonderdelen wordt dan ook zeer goed mogelijk geacht. Met deze voorgenomen reconstructie zal dan een bijzondere molen worden verkregen met een voor Nederland zeldzame inrichting. Het moet daarbij ( technisch) mogelijk zijn om zowel de maalderij in de molen te respecteren, te restaureren en weer in werking te stellen alsmede de oorspronkelijke maalstenen met de aandrijving door molenwieken weer aan te brengen. Hierbij is het met de huidige stand van de techniek ook nog mogelijk om in de molen een generator te installeren. Deze kan dan een tweeledige functie hebben namelijk het terugleveren van duurzame door windkracht opgewekte energie aan het elektriciteitsnet.

~5~ © Stichting molen Sint Laurens i.o.

Maar ook kan deze generator zo de onderin de molen aanwezige maalderijmachines en maalstenen aan gaan drijven. Eventuele andere nevenfuncties kunnen het beste worden gerealiseerd worden in een bijgebouw bij de molen. Hierbij valt te denken aan expositieruimte, verwarmde ontvangstruimte etc. Dit bijgebouw zal echter niet essentieel zijn voor de restauratie van de molenromp en de voorgenomen completering. Het is niet de verwachting dat delen met hoge- of positieve monumentwaarden bij de algehele restauratie naar de oorspronkelijke functie tot maalvaardige windgedreven korenmolen met inwendige maalderijmachines daarbij zullen worden aangetast. Bij de molen staat een klein machinegebouw en paardenloods dat gezien de samenhang in functie een ensemble vormt met de molen. Geadviseerd wordt dit machinegebouwtje met de paardenloods dan ook mee te nemen in een algeheel restauratieplan. Bij de molen kan worden gesproken van een doordacht ontwerp, waarbij de molen in 1721 bij de bouw een belangrijke innovatie en verbetering was ten opzichte van de middeleeuwse standerdmolen. Sint Laurens liep hierbij, ook landelijk, voorop bij het vervangen van de meer ouderwetse standerdmolens door meer modernere stenen korenstellingmolens in het begin van de 18e eeuw. De verwachting is dan ook dat deze molen als voorbeeld heeft gediend voor latere gebouwde soortgelijke stenen korenmolens in Zeeland.

Herstel tot maalvaardige korenmolen met bijbehorend herstel van de maalderijmachines zal deze gebruikshistorische waarde doen vergroten en nog beter zichtbaar maken. De gehele inrichting heeft een hoge waarde vanuit de gebruikshistorie. Herstel/ restauratie tot werkende molen naar de oorspronkelijke functie zal een versterking betekenen van de monumentale waarden. Dit zeker in combinatie met de restauratie van de aanwezige maalderijmachines. Molen, paardenstal en varkensstal betreffen oorspronkelijke onderdelen. Hierbij is het deel molen nog uit de bouwtijd van 1721. Het deel paardenstal en varkensstal ( later machinegebouw voor de dieselmotor) zal uit het einde van de 19e eeuw dateren. De delen pakhuis, schuur hebben een positieve waarde vanuit de ontstaansgeschiedenis van het molencomplex. Echter deze onderdelen waren bij aanwijzing als rijksmonument nog geen 50 jaar oud en zullen formeel zo buiten de rijksbescherming vallen. Vanuit de monument waarde op basis van beschermde onderdelen van rijkswege is de waarde van deze onderdelen dan ook indifferent. Het betonnen hok/ schuur heeft negatieve cultuur-historische waarde en doet afbreuk aan het complex. Molenplaats, molen en de gaafheid van het complex hebben dan ook een hoge cultuurhistorische waarde.

~6~ © Stichting molen Sint Laurens i.o.

Geschiedenis van de Molen De Hoop Zes eeuwen graan malen in Sint Laurens.

~7~ © Stichting molen Sint Laurens i.o.

Inleiding In 2002 werd molen De Hoop te Sint Laurens ingeschreven als rijksmonument. De molen die thans niet compleet is, maar waar nog wel een complete maalderijinstallatie in aanwezig is staat er slecht bij. Al jarenlang is er een burgerinitiatief om deze molen die eigendom is van de gemeente Middelburg te gaan restaureren. Hierbij zijn afspraken gemaakt om de molen over te dragen aan een molenstichting. Na restauratie wil men de molen open stellen voor publiek en weer een oorspronkelijke functie geven. Thans wordt e.e.a behartigd door het Comité tot Herstel en Instandhouding van Molen De Hoop te Sint Laurens (Stichting i.o.) In opdracht van dit comité is aan de hand van de Richtlijnen bouwhistorisch onderzoek ( april 2009) een onderzoek uitgevoerd naar de waardestelling. Hierbij zijn ook meegenomen de voorgenomen plannen en welke invloed deze plannen zullen hebben op de cultuur-historische waarde. Voor de rapportage kon gebruik worden gemaakt van diverse deelonderzoeken die de afgelopen jaren reeds zijn uitgevoerd naar de historie van de molen en de eeuwenoude molenplaats. Als bijlage is opgenomen een omschrijving met foto`s die een goed beeld vormen van de huidige staat van dit molencomplex.

~8~ © Stichting molen Sint Laurens i.o.

Historie Zoals blijkt uit de rekeningen van de Grafelijkheid van Zeeland waren er in de 14e eeuw al molens op Walcheren. Zelfs werd er al in 1318 de aanwezigheid van een windmolen in Arnemuiden genoemd. In 1399 wordt er ook over een molen ten oosten van Popkensburg, wat gelegen was bij Sint Laurens gesproken en in 1426 zelfs over een “molenwerf achter Sint Laurens”. Vermoedelijk had dit betrekking op voorgangers van de huidige molen.

Figuur 1 Slot Popkensburg vlak voor de sloop in 1863

De voorganger van de huidige molen wordt in 1535/36 genoemd als bezit van de aanzienlijke familie Van Borssele van Brigdamme. En uit die tijd dateert een rekening wegens de levering van hout voor en reparatie van de korenmolen. (1535 november 1 – 1536 oktober 31)

~9~ © Stichting molen Sint Laurens i.o.

Figuur 2 Uit de archieven blijkt dat de molen vanouds behoorde tot de ambachtsheerlijkheid Brigdamme, welke heerlijkheid soms van eigenaar, van Heer verwisselde. Zo was de stad Middelburg van 1610 tot 1680 ambachtsheer van Brigdamme. De molen stond op grondgebied van Brigdamme en niet op dat van aangrenzende Sint Laurens.

De molen was een dwangmolen wat inhield dat bewoners verplicht waren daar hun graan te laten malen. De molenaar was pachter en moest naast pacht voor de molen ook betalen voor het gebruik van de wind. Een op de molen betrekking hebbend pachtcontract van 1719 is gepubliceerd in De Windmolen nr. 28 van februari 1982.

Figuur 3 Pachtcontract uit 1719

~ 10 ~ © Stichting molen Sint Laurens i.o.

Aangenomen wordt dat de voorganger van de huidige molen een standerdmolen is geweest die om welke reden dan ook vervangen is door een ronde stenen stellingmolen.

Figuur 4 Standerdmolen De Nijverheid te Waarde. Deze molen verdween in 1935. De voorganger van molen De Hoop heeft er zo uit gezien.

Figuur 5 1650, de molen is hier duidelijk weergegeven als een standerdmolen

~ 11 ~ © Stichting molen Sint Laurens i.o.

Figuur 6 kaart van Hattinga van 1749/50 van Sint Laurens

Figuur 7 Detail van dkaart van Hattinga van 1749/50 laat in ieder geval duidelijk een stellingmolen zien.

In 1844 komen we de molen tegen bij een openbare verkoping. Toen werd geveild een van steen gebouwde Koorn-Windmolen met een geheel nieuw gebouwd molenaars huis. Dit molenaarshuis tegenover de molen is bewaard gebleven in redelijk oorspronkelijke staat.

~ 12 ~ © Stichting molen Sint Laurens i.o.

Figuur 8 Middelburgse courant 21-5-1844

Dat de molen in 1721 zou zijn gebouwd is te lezen op het fiche dat hoort bij zijn inschrijving (aug. 1926) in het archief van de in 1923 opgerichte vereniging De Hollandsche Molen. Dat jaartal wordt ook nog weer eens genoemd in de krant in een kort verslag van de brand op 30 december 1943.

Figuur 9 Courant Het Nieuws van de dag 5-1-1944.

~ 13 ~ © Stichting molen Sint Laurens i.o.

Al deze gegevens tezamen maken het wel aannemelijk dat de molen in 1721 is gebouwd, hoewel dat uit de archieven niet echt is bewezen. Een stichtingssteen of iets dergelijks is hier zo te zien nooit aanwezig geweest zodat 1721 toen gebaseerd kan zijn op mondelinge overlevering. Een mogelijkheid is nog geweest een vermelding op de baard aan de voorkant van de kap, een gebruikelijke plaats voor een eventuele naam en een jaartal. Er zijn verscheidene afbeeldingen van de molen waar op de baard niets is waar te nemen. Alleen een oudere prentbriefkaart met de molen en meisjes in klederdracht laat zien dat er iets op de baard stond vermeld; mogelijk ANNO 1721 en DE HOOP.

Figuur 10 Oude prentbriefkaart, op de baard valt ( met moeite te lezen De Hoop en 1721, bijschriften n.a.v. een interview met Ko de Visser een familielid van de vroegere molenaarsfamilie in 2017. Hij staat ook op de foto.

~ 14 ~ © Stichting molen Sint Laurens i.o.

Wel is in een archief de overeenkomst aanwezig waarmee het eigendom van de molen overging van de weduwe van de overleden ambachtsheer naar de particulier Willem Revers “Actum Brigdamme in de Herberg genaamd Antwerpen dezen 4 Septemb. 1794.” 6) Dit stuk was medeondertekend door schout en schepenen zodat er ook een registratie was. Voor zover bekend heeft de molen nadien tot 1943 nauwelijks verandering ondergaan anders dan wisselingen van eigenaar. De molen die een machine is met een bouwkundige verschijningsvorm heeft uiteraard in de loop der tijd technisch herstel in de vorm van noodzakelijke vervanging gekend. Kap, staart, wiekenkruis en stelling waren permanent blootgesteld aan weer en wind en de inwerking daarvan. Het wiekenkruis bestond vanouds uit houten roeden die gestoken waren in een zware eiken bovenas. As en roeden moeten sinds 1721 bij herhaling al zijn vervangen, soms preventief en soms mogelijk na breuk en afvallen.

Figuur 11 De molen begin 20e eeuw

Figuur 12 De molen voor de oorlog. In de kap een groot luik om de kapbekleding te kunnenteren.

~ 15 ~ © Stichting molen Sint Laurens i.o.

Dat veranderde ten goede toen er, vermoedelijk eind negentiende eeuw, een gietijzeren bovenas als te zien op foto’s, werd aangebracht. Eind van die eeuw, begin september 1895, kroop de molen min of meer door het oog van de naald vanwege blikseminslag. In de Zierikzeesche Nieuwsbode van 10 september werd van korenmolen De Hoop gemeld dat er nogal wat schade werd aangericht maar geen brand ontstond.

Figuur 13 Zierikzeesche Nieuwsbode 10-9-1895

De molen heeft waarschijnlijk tot het einde in 1943 nog met houten roeden gemalen. Hij werd in 1922 gekocht door Lein de Visser, één van de drie zoons van de molenaar van Vrouwenpolder. Die heeft kort daarna een motor van het fabricaat Dekkers (Roosendaal) laten plaatsen als hulpkracht. Vermoedelijk was dat een armgasmotor die later vervangen is door een dieselmotor.

Figuur 14 Fabrieksplaatje op de motor in de maalderij bij de molen van Kuitaart. In Sint Laurens stond een soortgelijke lmotor

Na de brand is er een elektromotor voor in de plaats gekomen.

Figuur 15 De elektromotor voor het aandrijven van de maalstenen onderin de molen

~ 16 ~ © Stichting molen Sint Laurens i.o.

Figuur 16 typeplaatje van de AEG elektromotor uit 1921, de motor zal vermoedelijk mee zijn gekomen met de tweedehands maalderijonderdelen uit Geertruidenberg die in 1944 werden gemonteerd in Sint Laurens.

Figuur 17 Huidige situatie, bron google maps.

~ 17 ~ © Stichting molen Sint Laurens i.o.

Geschiedenis van het eigendom In 1426 was er al spraken van een ‘molenwerf’ achter Sint Laurens. De voorganger van de huidige molen was een standerdmolen. In 1719 werd deze molen voor 5 jaar gepacht door Joos Bal. Op dat moment was de molen in eigendom van de minderjarige wezen van Cornelis Lamptius Zaliger. Een paar jaar later in 1721 werd de molen vervangen voor een stenen stellingmolen. Tot 1806 bleef de molen in eigendom van de familie Lamptius. Het is niet bekend wie na de familie Lamptius de eigenaren van de molen waren. Wel werd de molen in 1844 verkocht door eigenaar Adriaan Polderman. Na 1900 kwam de molen in bezit kwam van familie Verhulst. Zij hielden de molen ongeveer 20 jaar in eigendom om deze vervolgens te verkopen aan Lein de Visser. In 1939 vertrok de Visser en de molen ging over naar Krijn Zandburg sr. Zandburg was de vader van de heer Krijn Zandburg junior die molenaar werd op de molen van Oost-Souburg. Rondom het overlijden van Krijn Zandburg sr. is enige mysterie. Zandburg heeft in de oorlog veel gemalen. Hij was lid van het verzet en werd bedreigd met brieven. Op een bepaalde dag is Krijn Senior dood aangetroffen in de molen. Hij was van de bovenste zolder naar beneden gevallen. Er waren echter verdachte omstandigheden die wezen op moord. Zandburg jr. was hier op jeugdige leeftijd bij en is ondanks dit tragische voorval toch molenaar geworden.

De wiekloze molen kwam in eigendom van de gemeente Middelburg. De heer Willemse heeft als molenaar tot 1990 met de mechanische molen De Hoop gewerkt. In 1999 is de molenromp geconsolideerd en deze is in 2002 aangewezen als Rijksmonument.

Zoals hierna beschreven wordt, brandde de molen eind 1943 voor een deel af. Het wiekenkruis en stelling zijn nadien nooit meer terug geplaatst. Op oudere foto’s is te zien dan de molen van origine een Oud-Hollands wiekenkruis heeft gehad. Op afbeeldingen is ook te zien dat er tijden zijn geweest dat de molen een deel van zijn hekwerk miste. De molen heeft zowel donkere als lichtgekleurde zeilen gehad.

Figuur 18 Opmerkelijk is dat de molen in het verleden enige tijd maar één roede heeft gehad, twee wieken. Misschien is dit een (korte) periode het geval geweest als gevolg van stormschade. De molen draait hier echter gewoon met maar een molenroede. De foto is genomen nog voor de latere houten wagenloods naast de molen werd gebouwd.

~ 18 ~ © Stichting molen Sint Laurens i.o.

De originele houten stelling werd ondersteund door staanders die onder de buitensluiting stonden. Op een aantal plaatsen waren hekschoortjes geplaatst. Aan de onderzijde van het stellinghek zit een brede kantplank. De gehele stelling is zwart van kleur. Op de foto’s is te zien dat een aantal onderdelen zijn hergebruikt. Een oude roe is hier gebruikt als staander/ kolom. Materiaal was vroeger naar verhouding duur, zeker in arme tijden.

Figuur 19 De stelling is ondersteunt door verticale stellingschoren.

Figuur 20 Deze foto geeft een goed beeld van het molenaarsbedrijf. Op de stelling de molenaar, rechts de wagenloods, de wagen voor het ophalen van graan en het bezorgen van meel staat voor de molen onder de stelling. De molen is gelegen op een verhoging. Deze molenbelt zal nog uit de tijd van de voorganger standerdmolen zijn geweest. De verhoging gaf zo de molen een beter windvang. Ook was er zo minder gevaar voor overstroming. De foto van de inundatie van Walcheren geeft aan dat het water toen bijna een meter hoog stond. De molenbelt stond echter aan de bovenzijde bijna niet in het water.

~ 19 ~ © Stichting molen Sint Laurens i.o.

Figuur 21 Reclame op de molen voor extra inkomsten We herkennen reclame van Sluis . Tegen de molen aan twee molenstenen. De molenaar in zijn wit bestoven kleding staat op de stelling. Rechts de houten wagenloods.

De molen heeft verschillende kapvormen gehad. De originele kap was een traditionele molenkap. In 1944 werd een achtkante puntkap aangebracht.

Figuur 22 De originele kap die aanwezig was van 1721- 1943. Toen kreeg de molen een puntige kap

~ 20 ~ © Stichting molen Sint Laurens i.o.

Figuur 23 de eerste kap op de romp na de brand op 30-12-1943, later werd deze vervangen door de huidige afdekking.

De molen is een goed voorbeeld van de eerste mechanisatie in de nadagen van het windmolentijdperk. Van deze maalderijen stonden er in de jaren ’30, ’40 en ’50 van de vorige eeuw velen in Nederland. Tegenwoordig zijn ze zeldzamer dan complete molens. Zo staan er in Zeeland naast Sint Laurens alleen nog een redelijk complete maalderij in Schore, Kuitaart en een maalderij in de molenromp in Oud Sabbinge. De combinatie van klassieke windmolen met een mechanische hulpkracht kwam overigens vroeger ook veel voor. De molen in Oost-Souburg is daar een goed voorbeeld van.

Brand in de molen 1943 In januari 1943 vroeg molenaar Krijn Zandburg aan de gemeente vergunning om beneden in de molen een koppel maalstenen met een elektromotor van 15 PK te mogen plaatsen. Op de verplichte hoorzitting op 29 januari verscheen niemand waarna de vergunning werd verleend. Bij de aanvraag was een nauwkeurige tekening gevoegd die qua plattegrond en inrichting een goed beeld geeft van de laatste toestand voor de brand aan het eind van dat jaar. Lang heeft de molenaar van deze verbetering geen plezier gehad want op 30 december van dat jaar ontstond brand in de kap met als gevolg dat de molen helemaal uitbrandde. De vang (de rem) liep heet en de hele molen brandde uit. Vanwege de oorlog was herstel ondenkbaar. De overgebleven romp met bijgebouwen werd uitgerust als mechanische maalderij. Met de middelen die toen voorhanden waren is de stenen romp kort nadien ingericht tot wat nu nog is: een tweedehands mechanische maalderij uit Geertruidenberg met twee koppels maalstenen, gedreven door een elektromotor en sedert jaren al buiten gebruik.

~ 21 ~ © Stichting molen Sint Laurens i.o.

Figuur 24 Tekening bij de vergunningsaanvraag voor het plaatsen van de elektromotor. Linksboven staat de plaats van de voormalige verbrandingsmotor nog aangegeven.

Figuur 25 Plaats elektromotor 1943 Reconstructie machineloods, varkens en paardenstal G.H. Keunen

In oktober 1944 sloeg het noodlot weer toe. De inundatie van Walcheren zorgde ervoor dat het gebied rond de molen onder water kwam te staan. Het getij stroomde door het dorp. Nadien werden de motoren weer gemaakt en kon de molen weer malen.

Figuur 26 30 december 1943, de molen brandde uit door warmlopen van de vang.

~ 22 ~ © Stichting molen Sint Laurens i.o.

Figuur 27 De molen staat in brand. 30 december 1943

Figuur 28 Het wiekenkruis stort uit de molen

~ 23 ~ © Stichting molen Sint Laurens i.o.

Figuur 29 Inundatie Walcheren oktober 1944. Links de molen en daar tegenover het molenaarshuis net achter de paarden.

Figuur 30 Herstel van de schade na de inundatie van Walcheren

Figuur 31 Het Molenhuis van de molenaar tegenover de molen in 1945 nadat Walcheren weer was drooggevallen.

~ 24 ~ © Stichting molen Sint Laurens i.o.

Figuur 32 Het huis in 1972. Ondanks de schade van 1944-45 is het toen toch weer opgeknapt.

Figuur 33 De huidige situatie. De naam Het Molenhuis staat nog steeds op de gootrand, net als in 1945.

~ 25 ~ © Stichting molen Sint Laurens i.o.

De dorpsmaalderij na 1943 Wat na de brand van 1943 nog enigszins bruikbaar werd geacht, qua hout zo te zien maar weinig, lijkt bij de herinrichting weer verwerkt. Een van de lageringsbalken onder de eerste zolder, opnieuw gebruikt hout, vertoont nog brandsporen. De maalstoel was tweedehands en kwam uit Geertruidenberg. Zakken te malen graan werden nu met een elektrische luiwerk naar de tweede zolder gehesen en daar in de karen boven de stenen leeggestort. Het meel werd vervolgens op de eerste zolder opgevangen en opgezakt. Wanneer dit gebuild (gezeefd) moest worden dan moesten de zakken meel weer een zolder hoger worden gehesen om in de hieronder hangende buil te worden gestort. Deze buil, te zien als een lange ronddraaiende zeef, werd in beweging gebracht door een kleine elektromotor met riemoverbrenging. Onder de eerste zolder, op de begane grond dus aanwezig, hangt een ijzeren mengketel die met een riem werd aangedreven vanaf de centrale as onder de maalstoel. Deze centrale as werd op zijn beurt weer middels een riem aangedreven door een oude (1921) elektromotor op de begane grond. In de jaren `60 van de vorige eeuw werd het pakhuis aan de zuidzijde gebouwd. Omdat de molen geen stelling meer had, kon het gebouw met een verdieping worden uitgevoerd.

In jaren hierna werd er achter het pakhuis, een garage en twee extra uit betonnen prefabdelen opgetrokken varkensstallen gebouwd. Zeker de latere bijgebouwen zijn ontsierend voor het gehele complex. Deze kleine dorpsmaalderij is al zo’n drie decennia niet meer in gebruik maar zo te zien nog compleet, alsof er “gisteren” nog is gemalen. De maalderij met de romp van de molen samen met de al eeuwenoude molenplaats geeft zo een belangrijk beeld van de ontwikkeling van een molen maalbedrijf. De omgeving is daarbij nog redelijk ongewijzigd en oorspronkelijk. Ook vanuit de molenbiotoop bezien is er sprake van een goede zichtbaarheid en beleving van de molen. In de omgeving van de molen ook geen hoge bebouwing of beplantingen. In 1999 werd de gemeente Middelburg eigenaar van de molen. Eerst lagen er plannen tot sloop van het complex, echter al snel werd duidelijk dat de romp grote cultuurhistorische waarde had en werd een aanvraag ingediend bij de toenmalige Rijksdienst voor de Monumentenzorg om te komen tot een wettelijke rijksbescherming. Ook werd toen de molen deugdelijk wind en waterdicht gemaakt om verder verval van het leeg staande object zo goed mogelijk tegen te gaan.

Wettelijke bescherming In de zomer van 2003 werd door de toenmalige Rijksdienst voor de Monumentenzorg de aanwijzingsprocedure van de bescherming van monumentwaarde molenrestanten in Nederland. Al eerder was gestart met de inventarisatie en selectie hiervan. Het bleek dat naast de reeds beschermde molens in Nederland die vaak redelijk compleet waren er nog sprake was van een groep molens die of in het recente verleden weer compleet waren

~ 26 ~ © Stichting molen Sint Laurens i.o.

gemaakt, maar geen wettelijk bescherming hadden, of molens die in meer-of mindere mate niet meer compleet waren maar toch van ( grote) cultuur historische waarde waren. Meer dan 150 objecten werden onderzocht en dit resulteerde in een lijst met 71 objecten die van voldoende cultuur historische waarde werden geacht om rijksbescherming te verkrijgen. De selectie in 2004 heeft een onderscheid gemaakt in incomplete molens, objecten waar de waarde vooral gelegen was in die van molen waarbij echter onderdelen zoals bijvoorbeeld de wieken ontbraken. Van rijkswege is aangegeven dat dit soort objecten kunne worden gewijzigd in weer complete molens. Van de 84 geselecteerde objecten waren 12 molens bij selectie al een complete molen. Van de 32 incomplete molens zijn inmiddels ( 2022) al 15 molens volledig gerestaureerd tot maal- en draaivaardige molen en bij een aantal molens zijn de plannen in vergevorderd stadium. Bij de overige 39 molenrompen en restanten zijn sinds 2004 niet veel wijzigingen opgetreden, een aantal werden wel gerestaureerd. Van de groep van 84 objecten is een deel uiteindelijk niet geplaatst als rijksmonument. De geselecteerde objecten werden tussen 2003 en 2005 geplaatst als rijksmonument. Bij het beschermen van de objecten was de Monumentenwet 1988 het uitgangspunt en het beleidskader waarin besluiten konden worden genomen.

Deze wet is in 2016 vervallen en over gegaan in de Omgevingswet. De Monumentenwet gaf de mogelijkheid onroerend goed aan te wijzen die van algemeen belang zijn wegens hun schoonheid, hun onderlinge ruimtelijke of structurele samenhang dan wel hun wetenschappelijke of cultuurhistorische waarde. Alleen beschermingswaardig zijn objecten ( of delen daarvan) die tenminste een ouderdom hebben van 50 jaar op moment van aanwijzing. Pas na 2012 is dit wettelijk criteria dat al vanaf de eerste bescherming van monumenten de grondslag was komen te vervallen. Na die tijd kunnen ook monumenten jonger dan 50 jaar worden beschermd. Dit gebeurt vandaag de dag echter zeer sporadisch en betreft dan bijna alleen maar jongere monumenten uit de wederopbouwperiode en de meer recente geschiedenis.

Wettelijke bescherming molen De Hoop te Sint Laurens Molen De Hoop liep voorop op de latere selectie van de groep van 150 potentieel te beschermen molenobjecten. De aanvraag voor wettelijke bescherming was al eind 1999 in beoordeling voordat de grote groep molens werd beschermd in 2003- 2005. De molen werd dan ook in 1999 voorgedragen als beschermd rijksmonument. Deze aanvraag is daarbij door de rijksdienst ontvankelijk verklaart en in behandeling genomen. De Raad voor Cultuur adviseerde hierbij n.a.v. een verzoek hiertoe van 3-11-2000 de Staatssecretaris positief, Het maalderijbedrijf is echter nog geheel compleet aanwezig. De molen is beeldbepalend voor het dorp St. Laurens en is één van de oudste molens van Walcheren. Bijzonder is het nog geheel intacte maalwerk. Het terrein, een verhoogde

~ 27 ~ © Stichting molen Sint Laurens i.o.

molenwerf, bevat mogelijk nog archeologische restanten van een oudere voorganger. De Raad voor Cultuur adviseert u dan ook positief te beslissen inzake het verzoek tot rijksbescherming. De Bond Heemschut adviseerde het college van B en w van Middelburg op 11-5-1999 als volgt: Hoewel de romp van de molen niet als monument is geclasseerd en daarom geen bijzondere bescherming geniet , is hij uitermate beeldbepalend voor de kern Sint Laurens. Juist dit soort cultuur-historische elementen zijn in onze optie ook van bijzonder groot belang voor een gevarieerd en kwalitatief goed woon- en leefmilieu. Naar onze mening dient deze molen dan ook gerestaureerd te worden, of indien de financiële mogelijkheden daartoe thans zouden ontbreken, in ieder geval geconserveerd. Op die wijze ontnemen wij immers diegene, die na ons komen niet de mogelijkheid ter gelegener tijd tot restauratie over te gaan. En zelfs al zou dit niet gebeuren, dan blijft toch een stukje waardevolle historie bewaard voor ons en ons nageslacht . Op 21-11-2000 adviseert ook de gemeenteraad van de gemeente Middelburg positief richting de staatssecretaris om de molen als beschermd monument aan te wijzen. Naar aanleiding van al deze positieve adviezen besluit de Rijksdienst voor de Monumentenzorg om namens de staatssecretaris de molen dan ook op 25-11-2002. aan te wijzen als rijksmonument en in te schrijven in het register.

Hierbij is de inschrijving als volgt: Inleiding Romp van molen De Hoop, een voormalige stellingmolen gebouwd in 1721 en na een brand in 1943 voorzien van een maalinstallatie; in de jaren '60 uitgebreid met een aangebouwd dienstgebouw/pakhuis Omschrijving De Hoop bestaat uit de romp van een voormalige stellingmolen op een bescheiden molenbelt. De molen is opgetrokken in baksteen en onder andere voorzien van verschillende rondboogvormig afgesloten openingen en voormalige dubbele inrijdeuren. Inwendig is de gehele maalinrichting c.a. uit 1944 nog aanwezig. Tegen de molen een tweelaags dienstgebouw/pakhuis uit de jaren '60 voorzien van uiterst sobere, functionele gevelopeningen en een emaille reclameplaat van UTD mengvoeder. Met betrekking tot de maalderijinrichting wordt het volgende opgemerkt. Het maalderijbedrijf is verdeeld over drie bouwlagen: begane grond: motoraandrijvingen voor het maalwerk op de eerste verdieping; hamermolen voor het malen van veevoer; electriciteitsinstallatie; meelvang; eerste verdieping: dubbele maalstoel (twee koppels maalstenen) met bijbehorende gereedschappen; meelkokers; tweede verdieping: hijsinstallatie met motoraandrijving; mechanisch windwiel; graanstortbak met electrische aandrijving. Naar verluidt zijn de electrische en mechanische installaties vanaf het moment van ingebruikname ongewijzigd gebleven.

In het aangebouwde pakhuis electrische en mechanische hijsinstallaties. Waardering De molenromp van molen De Hoop, gebouwd in 1721 en na brand in 1943 hersteld en voorzien van een voor die tijd moderne maalderijinrichting, later uitgebreid, is van algemeen belang vanwege: - het bouwtype stellingmolen (een van de vroegste stenen molens in Zeeland);

- de molenbelt; - de dominante ligging in dorpsbeeld en landschap (bakenwerking); - de ontwikkeling van de molenfunctie door de maalinrichting; - als zodanig is het ook een zeer herkenbare representant van deze typerende, eertijds algemene ontwikkeling. ( bron inschrijving monumentenregister 25-11-2002 RCE)

Conclusie en opmerking bij de inschrijving De molen is beschermd voordat de grote groep molen ( restanten) wettelijke bescherming kregen. Bij die inschrijving werd toen ook niet de term incomplete molen gebruikt die in 2004 wel werd gebruikt. De molen is hierbij met name omschreven vanuit de maalderijfunctie die in 1944 na de brand van eind 1943 is aangebracht in de romp van de ronde stenen stellingmolen. Ook is van belang het feit dat dit een van de oudste stellingmolens is van de provincie Zeeland. Bij de inschrijving wordt ook het tweelaag pakhuis genoemd uit de jaren zestig. Echter gezien de beschermingsgrondslag kan dit onderdeel wel worden genoemd, echter het zal geen wettelijke bescherming kunnen genieten volgens de Monumentenwet 1988. ( het was bij aanwijzing nog geen 50 jaar oud). De modernere betonnen varkensschuren en de aangebouwde garage worden niet genoemd en waren bij bescherming natuurlijk ook nog geen 50 jaar oud. Voor de beoordeling van de cultuur historische waarde ( waardestelling) is dan ook met name het onderscheid gemaakt tussen de wettelijk beschermde delen ( de waardering) en de delen van het object die niet wettelijk beschermd zijn. Die delen kunnen echter wel een positieve, indifferente ( of ook negatieve) invloed hebben op de van Rijkswege beschermde delen van het monument.

Bestemming naar oorspronkelijke functie en advies voorgenomen herstel Het is duidelijk dat molen De Hoop op korte termijn gerestaureerd moet worden. Dit om algeheel verval of sloop te voorkomen. De technische toestand is slecht. Al jaren zijn er lokale initiatieven om te komen tot herstel van de zo mooi in het dorp gelegen molen De Hoop. Het Comité tot Herstel en Instandhouding van Molen De Hoop te Sint Laurens (Stichting i.o.) werkt hierbij nauw samen met de eigenaar van de molen de gemeente Middelburg. Hierbij zijn afspraken gemaakt dat het comité plannen voor herstel nader zal uitwerken. Het comité zal overgaan in een stichtingsvorm en na ( of tijdens het herstel) eigenaar worden van de molen en zal deze daarna instandhouden. In 2014 werd een herbestemmingsonderzoek uitgevoerd. Het bleek dat wezensvreemde bestemmingen in combinatie met restauratie van de molenromp en het herstel van het pakhuis niet exploitabel te krijgen waren. Vervolgens werden plannen gemaakt voor het draai- en

maalvaardig maken van de molen en deze weer openstellen voor het publiek. Hierbij past een kleinschalige exploitatie. Ervaringen bij molencomplexen elders in het land geven aan dat een molen zodanig gerestaureerd wel op een goede wijze valt te exploiteren. Zeker gezien de grote draagkracht onder de lokale bevolking. Voor de verdere uitwerking van de plannen werd dit uitgangspunt dan ook de basis voor de gemeente en het comité om de plannen nader uit te werken. Bestemming naar oorspronkelijke functie van de molen Het plan is om de maalderijmachines in de molen te restaureren. Daarnaast is het plan de molen weer van een stelling, kap en wieken te voorzien en bovenin de molen op de oude plaats de windgedreven maalstenen weer aan te brengen. Bijgebouwen ( recentere) rondom de molen worden gesloopt en historische bijgebouwen nog uit de molentijd worden gerestaureerd. Het uit de jaren zestig van de vorige eeuw daterende pakhuis zal om dit mogelijk te maken worden gesloopt. Op de plaats komt een eigentijds ontvangstgebouw. Voor het terugbrengen van de molenfunctie is het niet noodzakelijk om de aanwezige bouwmassa aan te tasten of te wijzigen. Alleen het pakhuis dat geen hoge waarde heeft naast de molen dient te verdwijnen.

Veel van de onderdelen die dan moeten worden aangebracht worden bij molens ook al met regelmaat vervangen zoals dakbedekking ( ieder 35 jaar), stelling (iedere 35-40 jaar, molenwieken( iedere 45 jaar), staartconstructie (iedere 35 jaar en de kap van de molen ( iedere circa 120 jaar). Uit het onderzoek is gebleken dat de onderdelen van de maalderij grotendeels van elders afkomstig zijn en deels na 1944 nieuw zijn aangebracht. De nieuw aan te brengen onderdelen zijn vanuit bouwsporen en oude foto`s goed te reconstrueren. Een getrouwe reconstructie van de thans verwijderde molenonderdelen wordt dan ook zeer goed mogelijk geacht. Met deze voorgenomen reconstructie zal dan een bijzondere molen worden verkregen met een voor Nederland zeldzame inrichting. Het moet daarbij ( technisch) mogelijk zijn om zowel de maalderij in de molen te respecteren, te restaureren en weer in werking te stellen alsmede de oorspronkelijke maalstenen met de aandrijving door molenwieken weer aan te brengen. In de waardestelling is de beoordeling opgenomen van de invloed hiervan op de huidige monumentwaarde. Hierbij is het met de huidige stand van de techniek ook nog mogelijk om in de molen een generator te installeren. Deze kan dan een tweeledige functie hebben namelijk het terugleveren van duurzame door windkracht opgewekte energie aan het elektriciteitsnet.

Maar ook kan deze generator zo de onderin de molen aanwezige maalderijmachines en maalstenen aan gaan drijven. Bij diverse molens zoals meelmolen De Krijgsman te Oosterblokker functioneerd zo`n systeem al een aantal jaren met groot succes.

Figuur 34 Voorbeeld van een generator die via de windkracht elektrisch aangedreven molenstenen elders in de molen kan aandrijven. Hier bij de molen te Oosterblokker

Eventuele andere nevenfuncties kunnen het beste worden gerealiseerd worden in een bijgebouw bij de molen. Hierbij valt te denken aan expositieruimte, verwarmde ontvangstruimte etc. Dit bijgebouw zal echter niet essentieel zijn voor de restauratie van de molenromp en de voorgenomen completering.

Waardestelling Historische waarde De ronde stenen stelling korenmolen is een goed voorbeeld van een vroeg 18e eeuwse stenen korenmolen die werd gebouwd als opvolger van een nog middeleeuwse houten standerdmolen. Tot 1944 was de molen in gebruik als windgedreven maalbedrijf. Zo rond 1920 was de molen al uitgebreid met eerst diesel aangedreven en later elektrisch aangedreven maalstenen onderin de molen. Op 30 december 1943 brandde de molen deels uit na warmlopen van de bovenas of de vang. Waarschijnlijk mede door de oorlogsomstandigheden en de inundatie van Walchteren in oktober 1944 was het niet mogelijk om te komen tot herstel van de windgedreven molen. Na de oorlog bleef de molen in gebruik als een elektrisch aangedreven maalderij. In de jaren zestig werd het oorspronkelijke onder de stelling gelegen pakhuis vervangen door een hoger stenen exemplaar. Weer later kwamen er achter de molen betonnen varkensschuren. In de jaren 90 van de vorige eeuw kwam de maalfunctie buiten gebruik. De gemeente kocht de molen en maakte e.e.a. weer goed wind- en waterdicht. Alle machines uit de maalderijtijd bleven behouden. Met het verwijderen van kap, wieken, stelling en delen van het gaande werk door de brand in 1943 is de cultuur-historische waarde behoorlijk aangetast.

De na de brand met tweedehands materiaal van een maalderij uit Geertruidenberg zijn aan te merken als een versterking van de cultuur- historische waarde. Latere uitbreidingen met het pakhuis en de daarachter gelegen betonnen varkensschuren kunnen worden gezien als een zekere aantasting van de oorspronkelijke en van rijkswege beschermde waarden. .

De ligging in het dorp Sint Laurens als het hoogste punt is nog steeds heel bijzonder. De in de molen aanwezige onderdelen van de voormalige maalderijmachines zijn van grote waarde. Dit betreft de volgende onderdelen:

Begane grond Elektromotor uit 1921 met aanzettoestel en overige elektrische installatie, mengketel, aandrijfassen voor de aandrijving van de op de tweede zolder gelegen maalstenen en de aandrijving van de buil en de mengketel. Hamermolen, deze zal waarschijnlijk uit de jaren zestig dateren. Dit soort machines zijn moeilijk weer maalvaardig te maken zonder aantasting van de waarde. Het beste is het om deze machine te conserveren. De waarde van de hamermolen is beperkt. Eerste zolder Dubbele houten maalstoel met twee koppels van onderen aangedreven maalstenen geheel compleet met meelkuipen, karen etc. De maalstenen zijn waarschijnlijk in maalvaardige staat weggezet en zijn goed te restaureren zonder de hoge cultuurwaarde aan te tasten. Tweede zolder Elektrisch aangedreven luiwerk, dit is eenvoudig werkend te restaureren. Het aangebouwde pakhuis had vooral een opslagfunctie, hier zijn geen machines aangetroffen. De waarde als ondersteuning van de rijksbeschermde onderdelen is beperkt. Zoals uit het onderzoek is gebleken zal het pakhuis gezien de leeftijd ten tijde van aanwijzing niet onder de beschermde onderdelen kunnen vallen. De aangebouwde garage en betonnen varkensschuren doen afbreuk aan de waarde van de rijksbeschermde onderdelen De voormalige machineloods, paardestal hebben een belangrijke cultuurhistorische waarde vooral vanuit de gebruiksfunctie.

Bouwtechnisch zijn deze delen in een slechte staat, de daken ontbreken grotendeels. Er zijn nog ondersteunende machines uit de maalderijfunctie. Dit betreft een buil die nu onder de tweede zolder is opgehangen. Vanuit de functie is dit onderdeel behoudens waardig. Echter het is een min of meer los onderdeel dat ook elders in de molen een plaats kan krijgen mocht dit vanuit de toekomstige exploitatie nodig zijn. Ook de vrijstaande wanmolen op de tweede zolder is als zodanig aan te merken. Beide machines kunnen weer werkend worden gerestaureerd. Daarnaast zijn er diverse losse gereedschappen aangetroffen als bilhamers, steenkraan met hijsbeugels etc. Het is van belang bij een restauratie dit soort onderdelen elders op te slaan zodat deze niet “zoekraken”. Bovenstaande machines zijn van cultuur historische waarde. Bij een reconstructie van de molenwieken, kap van de molen, staartwerk, stelling en de maalstenen bovenin de molen zullen de bestaande monumentale waarden niet worden aangetast. Het weer in maalvaardige staat brengen zal leiden tot versterking van de monumentale waarden.

Hierbij is het grootste belang gelegen in het maalvaardig restaureren van de in de molen aanwezige maalderijmachines. Het maalvaardig terugbrengen van de oorspronkelijke door de wind aangedreven maalstenen kan worden gezien als een versterking van de cultuur historische waarden. Deze toevoeging maakt het gehele verhaal van het malen van graan zoals dit bijna zes eeuwen op deze plaats heeft plaatsgevonden beter tastbaar en zichtbaar voor bezoekers. Herstel van de achter de molen gelegen voormalige machineruimte en de paardenstal is van belang om het functioneren van de molen/ maalderij beter inzichtelijk te maken. Deze ruimten hadden een belangrijke ondersteunende functie in het maalbedrijf. De restauratie van de molenromp met alle daarin gelegen machine sluit ook volledig aan op de beschreven monumentale waarden waaronder deze molen is ingeschreven in het rijksregister van beschermde monumenten. Reconstructie tot werkende molen zal daarnaast bijdragen aan een duurzame instandhouding en zal zo belangrijk zijn voor het voortbestaan en de toekomstige exploitatie van dit monument. Een draaiende molen zal hierbij de belangrijkste publiekstrekker zijn die op deze wijze naar de molen worden getrokken en vervolgens het gehele functioneren door de tijd kunnen aanschouwen.

Wanneer geen maatregelen worden genomen zal de molen nog verder in verval raken met grote kans op algehele teloorgang van dit eeuwenoude monument. Om het object in de toekomst ook duurzaam te kunnen exploiteren is in dit geval een nevenbestemming/ functie gewenst waarbij gelden kunnen worden verkregen om het monument ook in de toekomst te kunnen behouden. Alleen met een functie ( bestemming naar oorspronkelijke functie) zal het behoud op termijn verzekerd kunnen worden. Vanuit de wens om het monument weer een actieve en duurzame functie te geven zal het onontkoombaar zijn dat onderdelen met indifferente monumentwaarden / niet beschermde onderdelen zullen moeten verdwijnen. Dit zullen zijn het huidige dak op de molenromp, het uit de jaren zestig van de vorige eeuw daterende pakhuis en de nog recentere betonnen varkensschuren achter het pakhuis. Het is niet de verwachting dat delen met hoge- of positieve monumentwaarden bij de algehele restauratie tot maalvaardige windgedreven korenmolen met inwendige maalderijmachines daarbij zullen worden aangetast.

Ensemblewaarde De molen maakt deel uit van de “skyline” van Sint Laurens. Ook is de molen gelegen op een aantrekkelijke plaats in het dorp waar veel mensen langskomen. Bij de molen staat een klein machinegebouw en paardenloods dat gezien de samenhang in functie een ensemble vormt met de molen. Geadviseerd wordt dit machinegebouwtje met de paardenloods dan ook mee te nemen in een algeheel restauratieplan. De meer modernere varkensloodsen en het pakhuis maken ook deel uit van het totale ensemble. Echter deze onderdelen hebben een negatieve en indifferente monumentwaarde.

Architectuurhistorische waarde Omdat een molen een werktuig is, is de vormgeving van de gehele molen voortgekomen uit het gebruik. Architectuurhistorische waarden zijn dan ook niet voor de molen toepasbaar. Wel kan bij deze molen worden gesproken van een doordacht ontwerp, waarbij de molen in 1721 bij de bouw een belangrijke innovatie en verbetering was ten opzichte van de middeleeuwse standerdmolen. Sint Laurens liep hierbij, ook landelijk, voorop bij het vervangen van de meer ouderwetse standerdmolens door meer modernere stenen koren- stellingmolens in het begin van de 18e eeuw. De verwachting is dan ook dat deze molen als voorbeeld heeft gediend voor latere gebouwde soortgelijke stenen korenmolens in Zeeland. ( de vier stenen stellingmolens van Middelburg dateren bijvoorbeeld van 1728, 1755, 1847 en 1882)

Gebruikshistorische waarde De gebruikshistorie is nog zeer goed af te lezen. Herstel tot maalvaardige korenmolen met bijbehorend herstel van de maalderijmachines zal deze gebruikshistorische waarde doen vergroten en nog beter zichtbaar maken. De gehele inrichting heeft een hoge waarde vanuit de gebruikshistorie.

Cultuurhistorische waarde De molenplaats is reeds zeer oud. In de 15e eeuw komt deze molenplaats al voor in geschriften. Tot 1721 was hier een houten standerdmolen aanwezig. De huidige molen werd gebouwd in 1721 en heeft meer dan 200 jaar van zijn bestaan op windkracht koren gemalen. De molen is een van de oudste bewaard gebleven Zeeuwse korenmolens. Vanaf 1920 was er ook nog de mogelijkheid om graan te malen op een maalstoel onderin de molen. In 1943 verdwenen de wieken, kap en stelling door brand. Door de oorlogsomstandigheden kon de molen daarna niet worden hersteld. Pas na de oorlog volgende herstel met tweedehands materialen van een gesloopte maalderij uit Geertruidenberg. Weer later volgde een pakhuis voor opslag en een hamermolen voor het malen van veevoer. Het malen van granen kwam al in de jaren negentig ten einde. Sindsdien staat de molen leeg in en zonder functie in afwachting van de algeheel restauratie. Herstel/ restauratie tot werkende molen naar de oorspronkelijke functie zal een versterking betekenen van de monumentale waarden. Dit zeker in combinatie met de restauratie van de aanwezige maalderijmachines. Molenplaats, molen en de gaafheid van het complex hebben dan ook een hoge cultuurhistorische waarde.

Figuur 35 Plattegrond van de molen met waardestelling

Molen, paardenstal en varkensstal ( blauw) betreffen oorspronkelijke onderdelen. Hierbij is het deel molen nog uit de bouwtijd van 1721. Het deel paardestal en varkensstal ( later machinegebouw voor de dieselmotor) zal uit het einde van de 19e eeuw dateren. De blauwe onderdelen met de hierin gelegen machines hebben een hoge monumentwaarde. De delen pakhuis, schuur ( groen) hebben een positieve waarde vanuit de ontstaansgeschiedenis van het molencomplex. Echter deze onderdelen waren bij aanwijzing als rijksmonument nog geen 50 jaar oud en zullen formeel zo buiten de rijksbescherming vallen. Vanuit de monument waarde op basis van beschermde onderdelen van rijkswege is de waarde van deze onderdelen dan ook indifferent. Het betonnen hok/ schuur ( geel) heeft negatieve cultuurhistorische waarde en doet afbreuk aan het complex. Dit geld ook voor de voormalige mestvaalt ( geel), dit was vooral een plaats waar de mest van vermoedelijk de varkensschuur werd uitgereden en is als zodanig niet als een onroerend goed aan te wijzen.

Figuur 36 Molenromp met de daarin gelegen machines, de paardestal en op de voorgrond het voormalige machinegebouw voor de dieselmotor hebben hoge monumentwaarde.

Figuur 37 Pakhuis en schuur ( blauw) hebben een indifferente waarde. Betonnen schuur ( geel) heeft een negatieve monumentwaarde.

Bronnen: 1. Vroege geschiedenis Molen de Hoop te Sint Laurens vanaf 1450, en overzicht eigenaren opgesteld door G.H. Keunen voorjaar 2018 2. Pachtcontract 1719 gepubliceerd in De Windmolen nr. 28 van februari 1982 3. De Hoop in Sint Laurens, artikel in De Windmolen officieel orgaan van de vereniging “de Zeeuwse molen” juni 2015 4. Oude vakbroeders: Cor Willemse, de laatste molenaar van Molen De Hoop, interview uit november 2014 in De Windmolen officieel orgaan van de vereniging “de Zeeuwse molen” juni 2015 5. Rapport Historie en bouwhistorische waarneming Molen De Hoop Sint Laurens door G. H. Keunen 15.01.2018 6. De rekeningen der Grafelijkheid van Holland onder het Henegouwsche Huis, door Dr. H.G.Hamaker, Utrecht 1875. Grafelijke rekeningen van Holland van het jaar 1308 tot het jaar 1346. 7. De rekeningen van de Grafelijkheid van Zeeland onder het Henegouwsche Huis, door Dr. H.G.Hamaker. 8. Molens in Middelburg, door E. van Wijk (1985). 9. Archief familie Van Borssele van Brigdamme 1387 – 1540 inv. nr. 20. en 21. 10. Zeelandia Illustrator. Eerste Deel. 11. Inventaris van: De archieven van Popkensburg en Sint Laurens inv. nr. 66. Stukken betreffende het recht van dwangmaalderij voor de heer van Sint Laurens 1668 – 1794. 12. Enige Zeeuwsche Oudheden VI, door Jacob Ermerins (1784). 13. Enige Zeeuwsche Oudheden I, door Jacob Ermerins (1780). 14.

Mededelingen van K.de Visser, molenaar te Wolphaartsdijk op 6 november 2017 aan G.H. Keunen. Hij is de zoon van Lein de Visser, geboren in 1927 en heeft tot het vertrek uit Sint Laurens in 1939 als jonge jongen de molen nog gekend en daarover nu nog een en ander verteld. 15. Archief gemeente Sint Laurens, inv. nr. 403. 16. Rapport Groen: Haalbaarheidsonderzoek herbestemming Molen De Hoop Sint Laurens april 2014 17. Advies Raad voor Cultuur, bescherming molen De Hoop van St. Laurens 2-11-2000 18. Advies Bond Heemschut m.b.t. de bescherming, 11-5-1999 19. Raadsbesluit met advies molen aan te wijzen als beschermd monument 21-11-2000 20. Waardestelling molen De Hoop, Dr.Ir. A.H. van Drunen en Drs. A.F.E. Kipp, 17-8-2015 21. www.delpher.nl 22. www.allemolens.nl 23. www.molendatabase.nl 24. www.krantenbankzeeland.nl

Bijlage foto`s huidige situatie

Figuur 38 Overzicht

De metselaars hebben in 1721 een goed stuk werk geleverd. De romp is niet specifiek uitwaterend gebouwd maar vertoont niettemin nagenoeg geen vorstschade. Wel zijn er opgaande scheuren door zetting. De dikte van de muur is beneden 2,5 steen en vanaf de maalsteenzolder 2 steen. De molenromp is opgebouwd uit IJsselstenen. De molen loopt taps toe en heeft aan verschillende zijden ramen. Het raam op de begane grond is vervangen en het kozijn is vergroot. Tijdens de laatste werkende situatie is de negge van het raam veranderd en is het kozijn aan de buitenzijde geplaatst. Op oude afbeeldingen is waar te nemen dat het kozijn nog een diepe negge heeft en dat de vorm anders was. Op dit moment is de molen voorzien van een bijna plat dak dat niet zichtbaar is. De romp is bij de bouw voorzien van twee tegenover elkaar gelegen brede inrijpoorten, met ieder twee deuren en ongeveer op de as noord – zuid. Beide openingen zijn zoals aan oud metselwerk is te zien ooit versmald tot de breedte van één enkele deur. De versmalde deur aan de noordkant is later helemaal dichtgemetseld. Aan de zuidkant bleef een toegang tot de molen.

Figuur 39 In fasen dichtgemetselde opening.

Aan de buitenkant van de romp zijn nog een aantal oude balkankers aanwezig. Deze ankers, en degenen die op oude foto’s nog te zien zijn, geven een indruk met betrekking tot de oorspronkelijke balklagen en zolderhoogten.

Figuur 40 Een oude duim van het scharnier van een toegangsdeur.

Figuur 41 De paardenstal achter de molen

Figuur 42 Het huidige platte dak op de romp, De zware balk lijkt in 1943 te zijn hergebruikt ( staartbalk?) Van belang is de gele kleurstelling.

Na de brand zal men de romp helemaal hebben ontdaan van wat ook nog binnen de molen resteerde. Aan de buitenkant van de romp zijn onder het niveau van de voormalige stelling nog twee bij twee dichtgemetselde gaten te zien die waarschijnlijk ooit gemaakt zijn voor de dakconstructie

van een wat “transparante” kleine houten aanbouw. Die is enigszins te zien op de oude foto van het roedesteken en wel links van de molen. Wanneer scherp wordt gekeken zijn her en der de dichtgemetselde gaten te zien van de vroegere stellingliggers. Ook lijkt er een vrij groot dichtgemetseld balkgat links boven het onderste raam aan de noordkant en links boven de oostelijke stellingdeur.

Figuur 43 De lege balkgaten aan de binnenkant zal men na de brand hebben dichtgemetseld waarna de muur met een pleisterlaag weer is “gefatsoeneerd”. Daardoor zijn oude bouwsporen nu niet zichtbaar. Dit kan veranderen bij een restauratie want dan zal om te beginnen deze deels gescheurde pleisterlaag worden verwijderd waarna het verleden op een te begrijpen wijze weer in beeld komt.

Volgend deel →

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij de gemeente is leidend. Bron: https://api.notubiz.nl/document/16657705/1