Bijlage 3. bij memo Weerbaarheidsopgave
Tekst van het document
Weerbaarheidsopgave Versterken van weerbaarheid in het licht van militaire en hybride dreigingen
Weerbaarheidsopgave
Inleiding en context De internationale veiligheidssituatie is de afgelopen jaren sterk verslechterd en dit raakt Nederland. We zijn doelwit van hybride aanvallen, zoals cyberoperaties, spionage en sabotage. Door de Russische oorlog in Oekraïne is het voor het eerst in lange tijd reëel dat Nederland via de collectieve verdedigingsclausule in het NAVO- verdrag ('artikel 5') direct betrokken raakt bij een grootschalig gewapend conflict.
Hoewel er al een solide basis ligt om de weerbaarheid te versterken,
In deze publicatie staat wat het kabinet als opgave ziet om tot
is het niet genoeg. In het huidige tijdsgewricht, met een verslechte
een weerbare maatschappij te komen, in het licht van hybride
rende veiligheidssituatie, ontkomen we er niet aan om een flinke
en militaire dreiging. Een maatschappij die schokken aankan,
stap extra te zetten. We moeten daarom onze weerbaarheid
die voorbereid is. Een maatschappij die veerkracht toont, als de
verhogen. Met een weerbare maatschappij beschermen we onze
dreiging werkelijkheid zou worden. Dit is geen blauwdruk maar het
veiligheid, vrijheid, welvaart en waarden. Weerbaarheid helpt om
startpunt van het gesprek met de gehele maatschappij. Want een
een conflict te voorkomen én om beter voorbereid te zijn als het
weerbare samenleving maken we samen. Samen met inwoners,
onverhoopt toch misgaat. Zodat we als samenleving weerstand
gemeenten, maatschappelijke organisaties, bedrijven, kennis
kunnen bieden en veerkracht kunnen tonen. Het verhogen van de
instellingen en belangenverenigingen willen we de weerbaarheids
weerbaarheid helpt bovendien ook om andere crises, zoals groot
opgave verdiepen en uitwerken. Om samen scherp te krijgen wat er
schalige overstromingen, een pandemie of langdurige uitval van
nodig is en hoe ieder kan bijdragen aan een weerbaar Nederland.
vitale processen beter aan te kunnen.
2
Weerbaarheidsopgave
De weerbaarheidsopgave in vogelvlucht De weerbaarheidsopgave bestaat uit twee sporen: maatschappelijke weerbaarheid en militaire paraatheid. Onder beide sporen hangen pijlers die in deze publicatie verder worden toegelicht, namelijk:
Spoor 1
Maatschappelijke weerbaarheid
Pijler 1 Het beschermen van vitale en andere belangrijke processen in de maatschappij Pijler 2 Een parate en veerkrachtige samenleving Pijler 3 Het overeind houden van de Nederlandse democratie, rechtsstaat en overheid Pijler 4 Een weerbare economie
Spoor 2
Militaire paraatheid
Pijler 5 Het beschermen en verdedigen van het eigen en bondgenootschappelijk grondgebied Pijler 6 Het waarborgen van civiele ondersteuning aan de krijgsmacht bij de uitoefening van de militaire taak
3
Weerbaarheidsopgave
Spoor 1
Pijler 1
Pijler 2
Pijler 3
Pijler 4
Pijler 1 Het beschermen van vitale en andere belangrijke processen in de maatschappij Verstoringen van belangrijke processen kunnen snel leiden tot
In het beschermen van vitale en andere belangrijke processen
grote economische schade of zelfs maatschappelijke ontwrichting.
in de maatschappij zal er gewerkt moeten worden aan:
Dat geldt in het bijzonder voor processen waar veel ándere processen weer van afhankelijk zijn, zoals energievoorziening, mobiele communicatienetwerken, internet, plaats- en tijd
Verdere versterking van de weerbaarheid van onze vitale
bepaling met behulp van satellieten en transport of processen die
infrastructuur, zowel fysiek als digitaal, specifiek in het licht van
raken aan primaire levensbehoeftes zoals noodzorg, voedsel- en
een hybride dreiging of militair conflict. Zodat deze meervoudig
drinkwatervoorziening. We zijn extra kwetsbaar omdat ook de
redundant is. Dit geldt in het bijzonder voor processen waar veel
krijgsmacht, hulpdiensten en crisisorganisaties in sommige
andere processen van afhankelijk zijn zoals energievoorziening,
gevallen sterk op deze vitale processen leunen. Uitval of verstoring
mobiele communicatienetwerken, internet, plaats- en tijd
van dit soort processen kan in het uiterste geval langere tijd duren.
bepaling (vb. GPS en Galileo-navigatiesysteem) en transport (via het spoor, lucht, wegen, havens, de Noordzee en rivieren) of
Oorzaken kunnen fysieke en digitale aanvallen zijn maar ook
processen die raken aan primaire levensbehoeftes zoals nood
door tekorten of afwezigheid van bepaalde goederen, middelen
zorg en voedsel- en drinkwatervoorziening. Zoals ook de NAVO
of capaciteiten. Nederland is als knooppunt en poort naar
van ons vraagt zullen deze voldoende robuust, redundant en
Europa een mogelijk doelwit bijvoorbeeld om logistieke steun
gediversifieerd moeten zijn om maatschappelijke ontwrichting
naar Oekraïne of militaire troepenaanvoer naar Oost-Europa
zoveel mogelijk te voorkomen en het eigen of bondgenootschap
te verstoren.
pelijke militair optreden te ondersteunen. Daarnaast zal gewerkt moeten worden aan het testen en vergroten van het herstel
Een conflict zorgt ook voor druk op andere belangrijke processen.
vermogen van vitale processen. We moeten hierbij niet alleen in
Denk aan het opvangen van grote groepen mensen en het op
nationaal maar ook in Europees en internationaal verband zoeken
vangen van grote aantallen gewonden in ziekenhuizen. Onder
naar nieuwe oplossingen om de weerbaarheid te vergroten,
tussen moet het functioneren van de arbeidsmarkt, de onaf
zeker met betrekking tot een grensoverschrijdende markt of
hankelijkheid van de media en de continuïteit van het onderwijs
productieketen.
zoveel mogelijk worden beschermd. De COVID-19-crisis heeft ons geleerd hoe belangrijk dat is. Het verkleinen van de risico’s van afhankelijkheden tussen vitale processen en in hun toeleveranciersketen. Zo kan de grote afhankelijkheid van bijvoorbeeld energie, plaats- en tijdbepaling en (mobiele) communicatienetwerken en internet door digitalisering van de samenleving al snel omvangrijke verstorende neveneffecten hebben. Daarin ligt een taak voor de aanbieders van die vitale processen. Tegelijkertijd hebben gebruikers of afnemers van deze processen een eigen verantwoordelijkheid om rekening te houden met verstoring of tekorten.
4
Weerbaarheidsopgave
Spoor 1
Pijler 1
Pijler 2
Pijler 3
Pijler 4
Inzetten op het verhogen van de digitale weerbaarheid van
Slagvaardige, wendbare en opschaalbare gezondheidszorg
Nederland door middel van intensiveren van de publiek-private
die berekend is op (langdurige) crises of conflicten, in staat is om
samenwerking middels het sneller delen van cyberdreigingen en
grote aantallen slachtoffers op te vangen en ondersteuning kan
incidenten en het gezamenlijk analyseren van deze informatie.
bieden aan nationale en bondgenootschappelijke troepen. Goede
In het Programma Cyclotron wordt gewerkt aan het realiseren
en toegankelijke zorg is een belangrijk fundament onder een
van dit publiek-private samenwerkingsverband, waar onder
vitale en stabiele maatschappij, die ook in geval van calamiteit
meer de inlichtingen- en veiligheidsdiensten aan deelnemen.
of conflict kan blijven functioneren. De continuïteit van zorg is
Daarnaast levert het Cyberweerbaarheidsnetwerk een belangrijke
immers een belangrijke randvoorwaarde voor de continuïteit van
bijdrage aan het verhogen van de digitale weerbaarheid, door
de samenleving. Doel is om ten tijde van crisis, ontwrichting en
intensiever met publieke en private partners samen te werken.
conflict de publieke, curatieve en langdurige gezondheidszorg
Naast het sneller delen en gezamenlijk analyseren moet Neder
in Nederland voor zoveel mogelijk mensen zo lang mogelijk toe
land zich in een dreigings- en conflictscenario ook actief digitaal
gankelijk te houden, met een daarbij passende kwaliteit. Naast de
moeten kunnen verdedigen. Het is van cruciaal belang om
zorgcontinuïteit van de reguliere zorg, zal de zorg ook toegerust
gezamenlijke en publiek-private inspanningen mogelijk te maken
moeten zijn om zorg te kunnen bieden aan migratiestromen en
om aanvallen op netwerk- en informatiesystemen in een dergelijk
om grote aantallen (militaire) gewonden op te kunnen vangen.
scenario met succes te voorkomen, op te sporen, aan te pakken
Dit vergt een versterking van civiel-militaire samenwerking op
en tegen te houden. Dit vraagt om actieve cyberbescherming met
het gebied van de spreiding van patiënten en het bieden van
als doel meer grip te krijgen op digitale dreigingen.
zorg. Daarvoor dient de zorg terug te kunnen vallen op medicijn voorraden, brede inzet van zorgmedewerkers en een robuuste informatievoorziening. De Onderzoeksraad voor Veiligheid
Het verzorgen van adequate toegang tot voldoende, veilig
(OVV) heeft uitgebreid onderzoek gedaan naar de aanpak van de
en gezond voedsel onder alle omstandigheden, ook ter onder
coronacrisis. De lessen van de OVV zijn uiterst waardevol voor
steuning van militaire operaties. Het vraagstuk gaat daarbij niet
het verbeteren van de wijze waarop het kabinet toekomstige,
alleen om de beschikbaarheid, maar ook over de betaalbaarheid
langdurige crises met landelijke impact het hoofd wil bieden.
en in sommige situaties zelfs verdeling en/of distributie van
Uiteraard worden ook deze lessen in de aanpak betrokken.1
voedsel. Als laatste dient er oog te zijn voor Nederland als belang rijk doorvoerland op het gebied van voedsel, in het bijzonder ten behoeve van de Europese interne markt. Ook in een dreigingsen conflictscenario zal Nederland deze belangrijke rol moeten kunnen blijven vervullen.
1 Kamerstuk 25295 nr. 2173, Aanpak Coronacrisis Deel 3: januari 2020–september 2022, Onderzoeksraad voor de Veiligheid.
5
Weerbaarheidsopgave
Spoor 1
Pijler 1
Pijler 2
Pijler 3
Pijler 4
Het ontwikkelen van de juiste instrumenten om mobiliteit
Generieke maatregelen om beter om te kunnen gaan met een
op de arbeidsmarkt tijdens en in de aanloop van een conflict
situatie wanneer zich schaarste voordoet, rekening houdend
mogelijk te maken. Ook rekening houdend met de huidige
met de continuïteit van de samenleving en militaire operaties.
krapte op de arbeidsmarkt in bijvoorbeeld de techniek en IT
Bijvoorbeeld bij tekorten aan producten (bijv. medicijnen en
sector. Daarnaast mogelijkheden verkennen om overheids
water), grondstoffen, personeel en capaciteit (bijvoorbeeld
ingrijpen op de arbeidsmarkt mogelijk te maken op het moment
vervoerscapaciteit of mobiele netwerken). Hiervoor zullen kennis
dat door verstoringen in bepaalde sectoren werk wegvalt of juist
en instrumenten moeten worden ontwikkeld om – indien nood
veel werk ontstaat. Hierbij moet rekening gehouden worden
zakelijk – te kunnen sturen op de verdeling van schaarste.
met arbeidsrechtelijke gevolgen en de gevolgen op het vlak van sociale zekerheid, bijvoorbeeld in relatie tot bestaande arbeids verhoudingen, loon en uitkeringen, en arbeidsomstandigheden.
Het zorgdragen van de continuïteit en de bescherming van
Maatregelen op dit vlak – bijvoorbeeld in de vorm van overheids
onderwijs en onderzoek, media, culturele instellingen en
ingrijpen - vereisen nauwe samenwerking en afstemming met
activiteiten en het beschermen van cultureel erfgoed, zodat het
werkgevers- en werknemersvertegenwoordigers, maar ook met
dagelijks leven zoveel mogelijk in normale vorm door kan gaan in
uitvoeringsorganisaties en andere overheden. Het kabinet onder
geval van dreiging en in tijden van een conflict.
zoekt in hoeverre maatregelen in aanloop naar en na afloop van een conflict noodzakelijk en mogelijk zijn.
Het voorbereiden op de opvang van grote groepen mensen als gevolg van een dreiging of conflict. Deze migratiestromen zetten druk op vitale infrastructuur en voorzieningen zoals gezondheidszorg, huisvesting en onderwijs. Om verstoring van het dagelijkse leven te minimaliseren, moet de opvang van grote groepen uit EU- of NAVO-landen, die tijdelijke bescherming krijgen, worden gescheiden van het reguliere asielproces. Dit verhoogt de weerbaarheid van de migratieketen en zorgt voor een efficiëntere verdeling van verantwoordelijkheden. Cruciaal hierbij is logistieke ondersteuning zoals registratie om flexibiliteit te behouden. Nederland heeft eerder aangetoond vluchtelingen te willen opvangen, maar langdurige migratie stromen kunnen het draagvlak onder druk zetten. Het kabinet moet daarom inzetten op een robuuste, flexibele migratieketen en voldoende financiële middelen vrijmaken om de belasting op voorzieningen te beperken.
6
Weerbaarheidsopgave
Spoor 1
Pijler 1
Pijler 2
Pijler 3
Pijler 4
Pijler 2 Een parate en veerkrachtige samenleving
Ontwrichtende hybride aanvallen of een militair conflict hebben
Voor een parate en veerkrachtige samenleving moeten we
grote invloed op ons dagelijks leven. Ook als het conflict zich
werken aan:
niet direct in Nederland afspeelt. Denk aan langdurige uitval van stroom, schaarste van drinkwater en voedsel of zelfs verwoesting van onze infrastructuur. Dit raakt onze vrijheid en zet ons leven
Duidelijke en geïntensiveerde overheidscommunicatie over
op z’n kop.
de dreiging zodat de samenleving wéét waar we ons op voor bereiden. Dit kan ook thematisch, bijvoorbeeld met overheids
Logischerwijs leidt zo’n situatie tot bezorgdheid en hulpvragen,
communicatie over hoe desinformatie te herkennen of over
en in sommige gevallen misschien wel tot maatschappelijke
handelingsperspectieven zodat mensen kunnen omgaan met
onrust. Tegelijkertijd moeten we beseffen dat overheid, zowel
bijvoorbeeld langdurige uitval van stroom, (voedsel)tekorten
nationaal als decentraal, dan niet altijd de hulp en zorg kan leveren
of schade.2
die we gewend zijn, zeker in de eerste paar dagen. Ieders inzet is nodig om de samenleving te laten draaien, met oog voor ieders kunnen en voor de diversiteit in de maatschappij.
Adequate communicatie en alerteringssystematiek om alle inwoners te waarschuwen in geval van gevaar. Hiervoor moeten
De overheid moet erop kunnen vertrouwen dat de samenleving
de communicatie- en informatiesystemen redundant zijn. Daar
tijdelijk of gedeeltelijk zonder haar kan. Het is daarom belangrijk
om onderzoeken we wat een hybride en conflictscenario betekent
dat de samenleving meer inzet op zelfredzaamheid, zodat ieder
voor alertering van de bevolking via NL-alert en of er aanvullende
een beter voorbereid is op dergelijke omstandigheden. Doordat
opties nodig zijn. Om ruimte te creëren voor zorgvuldige besluit
mensen en bedrijven zelf beter zijn voorbereid om de eerste klap
vorming over de vervolgrichting van het Waarschuwings- en
op te kunnen vangen of doordat er voldoende netwerken zijn
Alarmeringss ysteem (het WAS) wordt de huidige wijze van onder
waarbinnen hulp (aan elkaar) georganiseerd kan worden.
houd van het WAS tijdelijk gecontinueerd voor de duur van twee jaren vanaf 1 januari 2026.
Voor een parate en veerkrachtige samenleving zal de maatschap pij meer betrokken worden bij noodzakelijke voorbereiding op crisis en conflict. Zodat we allemaal weten wat we nu moeten
Het actualiseren van het handelingsperspectief ten aanzien
doen, voor als het onverhoopt mis gaat. Een robuust Nederland
van schuilen en evacueren. Hierbij kijken we naar de heden
maken we immers samen.
daagse dreigingscontext en de specifieke eisen vanuit hybride dreigings- en conflictscenario’s, waarbij het besluit uit 1990 tot beëindiging van het stimuleringsbeleid van het Rijk ten aanzien van openbare schuilgelegenheden als vertrekpunt geldt.
2 Meer informatie vindt u in de passage onder ‘Communicatie over dreiging en handelingsperspectief’ in de Kamerbrief Weerbaarheid tegen Militaire en Hybride Dreigingen.
7
Weerbaarheidsopgave
Spoor 1
Pijler 1
Pijler 2
Pijler 3
Pijler 4
Een landelijk platform of netwerk weerbare samenleving om
Vergroten van jongerenparticipatie voor een weerbare samen
traditionele hulpverleners, (vrijwilligers)organisaties en bedrijven
leving, waarbij we leren van bestaande initiatieven en evidence
te verbinden ter voorbereiding op grote verstoringen, uitval en
based interventies op het gebied van jongerenparticipatie, zoals
ramp- en crisisscenario’s, waaronder een conflict. Hierbij
het programma Maatschappelijke Diensttijd (MDT).
activeren we de samenleving door onder ander het koppelen van partners en (burger)initiatieven, het ontsluiten van kennis en het benoemen van ontwikkelpunten en barrières. Dit moet
Verstevigen (crisis)capaciteit van het postennetwerk voor het
samen met onder andere veiligheidsregio’s, (mede-)overheden,
verlenen van consulaire hulp en ondersteuning aan Nederlanders
uitvoeringsinstanties, andere maatschappelijke en crisispartners,
bij crisissituaties in het buitenland, mede door (inter)nationale
bedrijven en kennisinstituten.
samenwerking op het gebied van crisisbeheersing. Daarbij staat de eigen verantwoordelijkheid van Nederlanders centraal, waarin het reisadvies en de informatieservice (Nederland Wereldwijd)
Het verder vormgeven van burgerhulpverlening, waarbij ook
een belangrijk (communicatie)kanaal is aan Nederlanders over
gekeken wordt naar de specifieke eisen vanuit hybride dreigings-
de risico’s ter plaatse. Een door de overheid georganiseerde
en conflictscenario. Hierbij is versterkte samenwerking met maat
consulaire evacuatie is daarbij geen vanzelfsprekendheid en
schappelijk organisaties en aansluiting op bestaande (lokale)
alleen een uiterste mogelijkheid als de situatie levensgevaarlijk is,
initiatieven noodzakelijk. Deze maatschappelijke organisaties
als er geen andere zelfstandige en/of commerciële mogelijkheden
zijn onmisbaar bij het mobiliseren van vrijwilligers of het bieden
meer zijn om het gebied te verlaten én als de evacuatie praktisch
van noodhulp, en daarmee van groot belang voor onze zelf
haalbaar en veilig uitvoerbaar is.
redzaamheid. Het kabinet kan dit alleen maar aanmoedigen en zal zich inzetten om samenwerking te versterken.
Maatschappijbreed oefenen, trainen en opleiden in relatie tot een conflict, zoals met langdurige uitval van stroom of mobiele netwerken en internet. Daarvoor is niet alleen inzet nodig van de verschillende (nationale en internationale) overheidslagen binnen de bestaande crisisstructuren, maar juist ook van burgers, bedrijven (vitale infrastructuur) en maatschappelijke organisaties. Hierbij zal op verzoek van de Kamer tevens gekeken moeten worden naar een uitbreiding en doorontwikkeling van de Leer gang Leiderschap in Nationale Veiligheid.3
3 De toezegging van de Minister van Justitie en Veiligheid om in de Kamerbrief Weerbaarheid tegen Militaire en Hybride Dreigingen in te gaan op de uitbreiding van Leergang Nationale Veiligheid. Toezegging gedaan in het commissiedebat Nationale Veiligheid, Brandweer en Crisisbeheersing op 4 juni 2024.
8
Weerbaarheidsopgave
Spoor 1
Pijler 1
Pijler 2
Pijler 3
Pijler 4
Pijler 3 De Nederlandse democratie, rechtsstaat en overheid blijven overeind Kwaadwillenden hebben er baat bij om onze democratie, de
In het kader van het beschermen van onze democratie
rechtsstaat en overheid te ontregelen en daarmee onze demo
en rechtsstaat zal er gewerkt moeten worden aan een
cratische rechtsorde te bedreigen. Als onderdeel van hybride
proactieve aanpak:
conflictvoering kunnen statelijke actoren diverse middelen inzetten, zoals sabotage, spionage, desinformatie en ongewenste inmenging om de Nederlandse bevolking te beïnvloeden.
Een sterke responsmogelijkheid van Nederland tegen hybride
Nederland is nu al doelwit van hybride aanvallen zoals spionage
conflictvoering, waaronder de doorontwikkeling van het Rijks
activiteiten, het hacken van gevoelige informatie of persoons
breed Responskader. Dit instrument geeft de overheid het
gegevens en cyberaanvallen gericht op het platleggen van
vermogen om – met verschillende middelen - krachtig te reageren
netwerk- en informatiesystemen.
richting een kwaadwillende statelijke actor met enerzijds het doel om de actor af te schrikken en deze te bewegen haar activi
Daarom is het van belang om de hybride dreiging te kennen,
teiten te staken, anderzijds met het doel de acties van de agressor
hybride conflictvoering zoveel mogelijk te voorkomen en krachtig
te mitigeren dan wel de mogelijkheid ontzeggen nog langer de
te kunnen reageren als een aanval onverhoopt toch plaatsvindt.
acties uit te voeren. Dit betreft een breed scala aan diplomatieke
Met de doorontwikkeling van de aanpak Statelijke Dreigingen
en technische maatregelen.
wordt hier in 2025 invulling aan gegeven. Enerzijds als afschrikking en anderzijds omdat ondermijning van Nederland niet mag lonen. Internationale samenwerking is hierbij onmisbaar.
Een sterker geopolitiek handelingsvermogen door inter nationale samenwerking te intensiveren, zowel bilateraal als
Door pogingen om onze democratie, rechtsstaat en overheid te
in EU-, NAVO- en VN-verband. Het postennetwerk helpt bij het
ontregelen, neemt het risico op extremisme, radicalisering en
versterken van de Nederlandse informatiepositie door zowel het
polarisatie toe. Juist in een situatie dat vertrouwen in de overheid
faciliteren van kennisuitwisseling als het signaleren en duiden
gewenst is en de overheid er moet staan. Het openbaar bestuur
van potentiële dreigingen. Daarnaast zet Nederland zich in
zal moeten blijven functioneren en grondrechten zullen zoveel
voor het voorkomen en beheersen van conflict door middel van
mogelijk moeten worden gewaarborgd.
diplomatieke inspanningen, ook in relatie tot de agressor, om mogelijkheden voor (multilaterale) samenwerking op basis van gedeelde belangen te blijven identificeren.
9
Weerbaarheidsopgave
Spoor 1
Pijler 1
Pijler 2
Pijler 3
Pijler 4
Dat betekent dat de AIVD en MIVD, met het oog op de wettelijk Proactieve inzet op het tegengaan van hybride dreigingen zoals
verankerde taakuitvoering, de inzet versneld moeten kunnen
sabotage en (cyber)spionage. Ditzelfde geldt in het domein van
intensiveren tegen (acute) dreigingen die één of meer nationale
kennisveiligheid en het digitale domein. Door het verbeteren
veiligheidsbelangen aantasten. Daar kan al sprake van zijn in de
van het integrale beeld van de (potentiële) hybride dreiging,
aanloop naar of tijdens de voorfase van een conflict. Bezien wordt
het voorkomen en mitigeren van kwetsbaarheden als spionage,
op welke wijze bestaande wettelijke kaders betreffende de taken
sabotage, statelijke inmengingen of (heimelijke) beïnvloeding
en bevoegdheden toepasbaar zijn om een dergelijke intensivering
en het vergroten van het vermogen van de overheid om “terug te
op een verantwoorde wijze mogelijk te maken.4 Naast het
duwen” of “terug te slaan” als respons op hybride conflictvoering.
inzichtelijk maken van de dreiging door inlichtingenonderzoek
Enerzijds als afschrikking en anderzijds omdat ondermijning
dragen de inlichtingen- en veiligheidsdiensten bij aan het
van Nederland niet mag lonen. Met de doorontwikkeling van de
verhogen van de weerbaarheid van de overheid, vitale sectoren,
aanpak Statelijke Dreigingen wordt hier in 2025 invulling aan
kennisinstellingen en (delen van) het bedrijfsleven. Daartoe
gegeven. Daarnaast is het van belang dat er gewerkt wordt aan
wordt ingezet op versterking van de bewustwording van de gevaren
een sterker geopolitiek handelingsvermogen door internationale
van (cyber)spionage, sabotage en kennisdiefstal en advisering
samenwerking te intensiveren, zowel bilateraal als in EU-, NAVO-
over adequate veiligheidsmaatregelen. Dat laatste doet de AIVD
en VN-verband.
door middel van het opstellen van dreigingsbeelden en (veilig heids)adviezen.
Een sterke inlichtingenpositie en zicht op de dreiging is van doorslaggevend belang om een proactieve inzet op het tegengaan
Proactief optreden tegen (heimelijke) beïnvloeding. Het tegen
van hybride dreigingen als sabotage en (cyber)spionage mogelijk
gaan van ongewenste (heimelijke) vormen van buitenlandse
te maken. Daarmee kunnen de inlichtingen- en veiligheidsdiensten
beïnvloeding die het functioneren van de democratische rechts
dergelijke typen (ongekende) dreigingen tegen de nationale
staat ondermijnen is een belangrijke onderdeel van het tegen
veiligheid en de democratische rechtsorde tijdig onderkennen
gaan van hybride dreigingen. Het gaat dan bijvoorbeeld om
en zo nodig voorkomen of verstoren. Anticiperend op potentiële
activiteiten gericht op het beïnvloeden van maatschappelijke
schaarste, verdringingseffecten en rekening houdend met de
sentimenten, zoals het verspreiden van desinformatie door state
mogelijkheid dat AIVD of MIVD-inzet versneld moet worden
lijke actoren5, maar ook om al dan niet heimelijke activiteiten
geïntensiveerd. Hierbij dient ten eerste de rechtsstatelijkheid
die de integriteit van ons politieke en bestuurlijke stelsel onder
van de inzet van de bevoegdheden door de diensten ook tijdens
mijnen. We dragen zorg voor een weerbaar en integer bestuur,
uitzonderlijke omstandigheden, geborgd te blijven. Ten tweede
politiek stelsel en publiek debat. Vertrouwen in de overheid
moeten de diensten in staat worden gesteld (ongekende) dreigingen
vraagt onafhankelijke controle door journalisten. In de aanpak
tegen de nationale veiligheid en de democratische rechtsorde
voor maatschappelijke weerbaarheid erkennen we daarom het
tijdig te kunnen onderkennen en zo nodig te voorkomen of te
belang van de continuïteit van onafhankelijke journalistiek.
verstoren.
4 De toezegging van de Minister van Justitie en Veiligheid om in de Kamerbrief Weerbaarheid tegen Militaire Dreigingen in te gaan op de bevoegdheden die nodig zijn om Nederland weerbaarder te maken in een preconflictfase. Toezegging gedaan in het debat over de weerbaarheid van de Nederlandse samenleving tegen ondermijnende activiteiten vanuit het buitenland van 30 mei 2024. 5 Zoals aangekondigd in de Voortgangsbrief Rijksbrede strategie voor de effectieve aanpak van desinformatie, gaat het ministerie van BZK een brede verkenning uitvoeren kwetsbaarheden in het open publieke debat, waaronder de wijze waarop desinformatie de Nederlandse democratische rechtsstaat in de breedte kan beïnvloeden.
10
Weerbaarheidsopgave
Spoor 1
Pijler 1
Pijler 2
Pijler 3
Pijler 4
Om ervoor te zorgen dat de overheid ook in aanloop naar en tijdens een potentieel militair conflict kan functioneren, is het
Het integraal bezien van de noodzakelijke redundantie t.a.v.
van groot belang dat het openbaar bestuur – zowel op nationaal
informatie- en communicatiesystemen, inclusief de door
als decentraal niveau - kan doorwerken en grondrechten zo veel
ontwikkeling van de noodcommunicatievoorziening, zodat
mogelijk worden gewaarborgd, daarom zal er gewerkt worden aan:
indien onverhoopt alle reguliere communicatie uitvalt, overheids- en andere belangrijke partners met elkaar kunnen blijven communiceren in het kader van de (bestuurlijke) crisis
Veilige en schokbestendige overheidsprocessen en bedrijfs
besluitvorming.
voering. Om ervoor te zorgen dat de continuïteit van de overheid zo goed mogelijk is verzekerd, de democratische controle plaats kanblijven vinden, het openbaar bestuur kan doorwerken, er
Omgang met schaarste: De overheid moet in staat zijn om
toegang is tot onafhankelijke rechtspraak en grondrechten zo
diensten en personeel te kunnen prioriteren wanneer er schaarste
goed mogelijk worden gewaarborgd, is inzet nodig om overheids
optreedt of wanneer taken en bevoegdheden verschuiven naar
processen en bedrijfsvoering schokbestendig te maken. Essentiële
decentraal niveau. De overheid brengt in kaart wat er nodig is
processen en systemen moeten daarom voldoende robuust en
om de continuïteit van een basisniveau van overheidsoptreden
redundant worden gemaakt. Denk aan basisregistraties, Rijks
te kunnen borgen en hoe hierin geprioriteerd kan worden. De
huisvestingsbeleid en (interne) overheidscommunicatie.
meest noodzakelijke overheidsprocessen moeten blijven draaien.
Instandhouding van de democratische rechtsorde en onaf
Een versterkte crisisstructuur en –besluitvorming: met goede
hankelijke rechtspraak. Met de rechtspraak een kader creëren
aansluiting op lokale, sectorale, nationale, Europese en inter
voor zaaksafhandeling in de aanloop naar en tijdens een potentieel
nationale en militaire crisisstructuren. Intensievere grens
conflict. De rechtspraak is in voorkomend geval immers mogelijk
overschrijdende samenwerking, inclusief de mogelijkheid tot
genoodzaakt keuzes te maken en prioriteiten te stellen bij
(gerubriceerde) informatie-uitwisseling, is daarbij nodig.6
zaaksafhandeling.
In de planvorming en oefeningen moet specifiek rekening gehouden worden met een conflict. Er wordt daarom ingezet op de ontwikkeling van verschillende crisisplannen.7 De continuïteit
Continuering van ons financiële uitkerings- en belasting
van de crisiscoördinatie en besluitvorming en de betrokkenheid
systeem en beschikbaarheid van eigen financiële middelen,
uitvoerings- en maatschappelijke organisaties dienen bij een
toegang tot de schuldenmarkt, bescherming van overheidsvoor
conflict zeker gesteld te zijn. Lessen uit het onderzoek van de
zieningen zoals sociale zekerheid tegen digitale verstoringen, en
Onderzoeksraad voor Veiligheid naar de aanpak van de Corona
beschermen van bedrijven en werkenden die door de omstandig
crisis worden hier bij betrokken.8
heden hun werk niet op dezelfde manier kunnen doen.
6 Kamerbrief voortgang crisisbheersing d.d. 14 december 2023 Kamerstuk 29517 nr. 251, Ontwikkelingen in het Stelsel van Crisisbeheersing. 7 Conform motie erkens/ dassenKamerstuk 36410-X nr. 45 – PM verwijzing landelijke agenda crisisbeheersing, Motie Erkens/Dassen. 8 TK 2023-2024, 25295, nr. 2173 Kamerstuk 25295 nr. 2173, Aanpak Coronacrisis Deel 3: januari 2020–september 2022, Onderzoeksraad voor de Veiligheid.
11
Weerbaarheidsopgave
Spoor 1
Pijler 1
Pijler 2
Pijler 3
Pijler 4
Het onderzoeken van mogelijkheden voor structurele civiel- militaire crisiscoördinatie, besluitvorming en aansturing: zowel Defensie als de samenleving doen ten tijden van een militaire dreiging een beroep op dezelfde beperkte capaciteiten, ruimte, producten en diensten. Daarnaast zal het noodzakelijk zijn de uitvoering van bepaalde militaire operaties, zoals groot schalige militaire verplaatsingen, af te stemmen of coördineren met civiele autoriteiten om de militaire operaties soepel te laten verlopen en een eventuele impact op de Nederlandse samenleving te mitigeren. Besluiten in het civiele domein hebben om die reden invloed op het optreden van de krijgsmacht en andersom hebben besluiten ten behoeve van het militair optreden invloed op de samenleving. Dit vraagt onder andere om deconflictering, prioritering en intensieve samenwerking. Een passend wettelijk kader, inclusief afwegingskader en communicatie hierover richting de samenleving, ook in aanloop naar een conflict. Bezien wordt of er binnen het staatsnoodrecht en het reguliere recht leemten zijn die gedicht moet worden. Het kan daarbij bijvoorbeeld gaan om eventueel aanvullende bevoegdheden of inzetmogelijkheden, gegeven specifieke dreiging- en conflictscenario’s. Daarnaast wordt onderzocht of het staatsnoodrecht voldoende toepasbaar is in onze gedigitaliseerde samenleving.
12
Weerbaarheidsopgave
Spoor 1
Pijler 1
Pijler 2
Pijler 3
Pijler 4
Pijler 4 Een weerbare economie
Een militair conflict of hybride aanval kan de Nederlandse
Deze open, concurrerende en innovatieve economie zorgt voor
economie en buitenlandse handel ernstig verstoren. Het is
veel welvaart en maakt publieke voorzieningen mogelijk, zoals
cruciaal dat de economie in zo’n geval zoveel mogelijk blijft
goed onderwijs, toegankelijke gezondheidszorg en een sterke
draaien. Dat zorgt ervoor dat we in onze basisbehoeften – zoals
defensie.Tegelijkertijd brengt deze openheid afhankelijkheden
voedselzekerheid, energie en gezondheidszorg – kunnen blijven
van het buitenland met zich mee. Dat wordt risicovol wanneer
voorzien. Bovendien ondersteunt een draaiende economie de
een product, dienst of technologie cruciaal is voor het waarborgen
inzet van de krijgsmacht. Dit kan betekenen dat bepaalde sectoren
van publieke belangen en er een groot risico is op leveringsonder
of bedrijven hun productie en middelen moeten aanpassen om
brekingen. Als bedrijven zulke risico’s in hun ketens onvoldoende
strategische doelen te ondersteunen. Bedrijven kunnen bijvoor
beheersen, kan de overheid besluiten in te grijpen. Hierbij staan
beeld worden gevraagd om prioriteit te geven aan de productie
doelmatigheid en proportionaliteit centraal.
van goederen en diensten die essentieel zijn voor verdediging, zoals voedsel, medische benodigdheden, transportmiddelen en
In het kader van een weerbare economie, zal er gewerkt
militaire uitrusting.
worden aan:
Overeind blijven in een grimmiger, turbulenter en fragmenterende wereld vergt kostbare inspanningen en scherpe keuzes.9 Als de
Weerbaarheid van overheid en bedrijfsleven. Het kabinet zet in
leveringszekerheid van cruciale producten of diensten onder druk
op een nauwere samenwerking tussen de overheid en het
komt te staan, is overheidsingrijpen vaak noodzakelijk. Daarbij is
bedrijfsleven om gezamenlijk de weerbaarheid van de economie
het van belang dat de maatregelen zowel doelmatig als propor
te versterken. In tijden van schaarste, verstoringen of schade is het
tioneel zijn. Het is wenselijk dat de overheid vroegtijdig optreedt
cruciaal om ons verdienvermogen op peil te houden en te zorgen
met minimale marktverstoring.
voor continuïteit van essentiële economische processen. Het financieel systeem van de overheid moet eveneens robuust zijn,
Het kabinet zet zich daarom in om de weerbaarheid van de
zodat overheidsinkomsten en uitgaven niet in gevaar komen.
Nederlandse economie tegen schokken te vergroten. Het bedrijfs
Daarnaast zal worden geïnventariseerd welke rol bedrijven kunnen
leven heeft hierbij een essentiële rol, omdat bedrijven zelf verant
spelen tijdens een militair conflict. Ook zal worden onderzocht
woordelijk zijn voor de inrichting van hun eigen waardeketens.
hoe het bedrijfsleven kan bijdragen aan het waarborgen van de economische continuïteit in tijden van crisis. De invoering
Nederland heeft een open economie waarin het verdelen van
van het wetsvoorstel inzake de weerbaarheid van defensie- en
schaarste grotendeels aan de markt wordt overgelaten.
veiligheid-gerelateerde industrie (WWDVI) is een belangrijke stap in dit proces.10
9 Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid, WRR-rapport nr. 109 Nederland in een fragmenterende wereldorde, 2024. 10 Kamerstuk 31125 nr. 132. De ministers van Defensie en Economische Zaken krijgen hiermee de mogelijkheid om een beperkt aantal ondernemingen te sturen op strategische voorraden en de bevoorradingsketen. Daarnaast krijgen de ministers de mogelijkheid een beperkt aantal ondernemingen te sturen op: 1. de ontwikkeling van nieuwe technologie of productiemethoden, 2. het betrekken van specifieke toeleveranciers, kennisinstellingen of andere partijen, 3. het ter beschikking stellen van bedrijfsmiddelen, 4. het in stand houden van productiemethoden of -faciliteiten, 5. het verrichten van diensten inzake onderhoud en modernisering van gedateerde systemen en 6. het bij voorrang uitvoeren van opdrachten van Defensie. Hiermee biedt de wet na inwerkingtreding een juridische basis om de (toe)levering van defensiematerieel te garanderen.
13
Weerbaarheidsopgave
Spoor 1
Pijler 1
Pijler 2
Pijler 3
Pijler 4
Versterken van productiecapaciteit in Nederland ten behoeve
Het in kaart brengen van de risico’s van strategische
van productiezekerheid tijdens een conflict. Om de leverings
afhankelijkheden in productieketens, en waar nodig de risico’s
zekerheid van cruciale militaire goederen te waarborgen, wordt
verminderen, bijvoorbeeld door het stimuleren van diversificatie
gekeken naar voorraden van kritieke grondstoffen en het versterken
en circulariteit, het versterken van onze industrie, of het onder
van strategische productiecapaciteit, met name met name in
zoeken van voorraadvorming. De interdepartementale Taskforce
sectoren die van vitaal belang zijn voor nationale veiligheid en
Strategische Afhankelijkheden speelt hierin een ondersteunende
economische continuïteit. Bedrijven die binnen de reikwijdte van
en aanjagende rol. Marktpartijen zijn primair zelf verantwoorde
het wetsvoorstel vallen kunnen in geval van militaire dreiging
lijk voor het mitigeren van risicovolle strategische afhankelijk
worden gevraagd hun productieprocessen aan te passen om
heden, met een ondersteunende rol van de overheid. Het is
prioriteit te geven aan de productie van essentiële goederen en
van belang om telkens een gedegen afweging te maken van de
diensten, zoals voedsel, medische hulpmiddelen, transport
noodzaak en mate van overheidsingrijpen. Indien meer invasief
middelen en militaire uitrusting.
overheidsingrijpen nodig wordt bevonden, zijn doelmatigheid en proportionaliteit van belang. Vroegtijdig optreden met zo min mogelijk marktverstoring geniet dan de voorkeur.
Continue inzet op onze economische veiligheid. De overheid blijft zich inzetten voor het waarborgen van de economische veiligheid van Nederland door risico’s voor de nationale veilig
Het versterken van het MKB binnen kritieke sectoren. In tijden
heid te identificeren en te mitigeren. Dit omvat onder meer het
van crisis spelen MKB-bedrijven een cruciale rol door hun
voorkomen van ongewenste buitenlandse investeringen en over
flexibiliteit en vermogen om snel te schakelen. Ze kunnen hun
names van bedrijven die actief zijn in vitale sectoren of gevoelige
productieprocessen aanpassen om strategische sectoren te onder
technologieën. Er wordt tevens gewerkt aan het tegengaan van
steunen en bijdragen aan het behoud van essentiële goederen en
het weglekken van gevoelige kennis, zowel op nationaal niveau
diensten, zoals voedsel, gezondheidszorg en transportmiddelen.
als binnen de EU. Ook wordt ingezet op het bevorderen van de
Tegelijkertijd is het MKB kwetsbaarder voor crises en verstoringen,
positie van strategische sectoren en technologieën.
waardoor het noodzakelijk is om MKB-bedrijven goed voor te bereiden. Het vergroten van het risicobewustzijn binnen het MKB, evenals nauwe samenwerking tussen MKB-bedrijven,
Zekerstellen van de robuustheid van het betaal- en effecten
grotere bedrijven en de overheid, is essentieel om de weerbaar
verkeer. Om de continuïteit van financiële diensten te waarborgen,
heid van deze bedrijven verder te versterken.
wordt er gewerkt aan de robuustheid van het betaal- en effecten verkeer, zodat geldstromen beschikbaar blijven voor zowel de kapitaalmarkten als de burger.
14
Weerbaarheidsopgave
Spoor 2
Pijler 5
Pijler 6
Pijler 5 Het beschermen en verdedigen van het eigen en bondgenootschappelijk grondgebied Gezien de verslechterde veiligheidssituatie blijven investeringen
Hoewel deze investeringen een stap in de goede richting zijn,
in de krijgsmacht noodzakelijk. Om voorbereid te zijn op een
hebben we nog een lange weg te gaan. Voor Defensie is het
conflict moet de militaire paraatheid worden versterkt. Dit draagt
cruciaal dat er nu afspraken worden gemaakt en voorbereidingen
bij aan de drie strategische doelstellingen van Defensie: afschrik
worden getroffen, zodat dit niet tot obstakels leidt tijdens een
ken en voorbereid zijn op een grootschalig conflict, klaar zijn
daadwerkelijk conflict.
voor het gevecht van de toekomst en veranderende dreigingen, en klaar zijn voor het uitvoeren van nationale taken.11 Daarnaast
Het kabinet zet zich daarom in voor:
zijn de hierboven beschreven opgaven t.b.v. maatschappelijke weerbaarheid voor Defensie van groot belang. Een gebrek aan maatschappelijke weerbaarheid kan de capaciteit van Defensie
Het voortzetten van de groeilijn, onder andere door wettelijk
onder druk zetten, of in het ergste geval de militaire inzet onder
te verankeren dat structureel minimaal twee procent van
mijnen. Als burgers bijvoorbeeld niet in staat zijn om zichzelf
het bbp aan Defensie wordt besteed, conform de NAVO-norm.
voor 72 uur te redden in een noodsituatie, zal Defensie mogelijk
Het wettelijk vastleggen van een minimaal percentage biedt
steun moeten leveren, ondanks eventuele militaire prioriteiten.
Defensie meerjarige zekerheid om langdurige verplichtingen aan
Er zijn al diverse initiatieven ontwikkeld, zoals de Landelijke
te gaan. Dit draagt direct bij aan een krijgsmacht die in staat is
Agenda Crisisbeheersing en het Landelijk Crisisplan Militaire
om op te treden in huidige en toekomstige veiligheidssituaties.
Dreigingen, die bijdragen aan zowel de militaire paraatheid als de
Om de wettelijke verankering te realiseren is inmiddels een
maatschappelijke weerbaarheid.
traject gestart.
Na decennia van bezuinigingen zijn investeringen in Defensie de afgelopen jaren, en in het bijzonder sinds de Russische invasie
Wet- en regelgeving die voorbereiding op een militair conflict
van Oekraïne, fors toegenomen. Het huidige kabinet brengt de
door Defensie mogelijk maakt en die bijdraagt aan afschrikking.
defensie-uitgaven structureel naar minimaal twee procent van
De huidige wet- en regelgeving is ingericht voor voornamelijk
het bruto binnenlands product (bbp). Tegelijkertijd is duidelijk
vredestijd, terwijl Nederland zich helaas in een grijze zone tussen
dat met deze twee procent niet voldaan kan worden aan alle
vrede en oorlog bevindt. Om haar taken goed uit te kunnen voeren
capaciteitsbehoeften van de NAVO, die nodig zijn om de hoge
en Nederland veilig te kunnen houden, werkt Defensie met partners
risico’s bij het uitvoeren van de nieuwe militaire plannen van het
aan passende wet- en regelgeving.
bondgenootschap te verlagen. Het vastleggen welke nationale taken Defensie kan c.q. moet (blijven) uitvoeren in aanloop naar en tijdens een conflict en verkennen hoe geconstateerde tekortkomingen kunnen worden opgevuld. Op basis van operationele mogelijkheden dienen hier over bestuurlijke en politieke afspraken te worden gemaakt. 11 Kamerstuk 36592 nr. 1, Defensienota 2024.
15
Weerbaarheidsopgave
Spoor 2
Pijler 5
Pijler 6
Het waar nodig verduidelijken en aanvullen van politieke,
Het zekerstellen van energiezekerheid van defensielocaties en
bestuurlijke en operationele verantwoordelijkheden en
–materieel, waardoor Defensie beter voorbereid is op – en weer
bevoegdheden voor tijdens een conflictsituatie. Op dit moment
baar is tegen - verstoringen door bijvoorbeeld cyberaanvallen.
werkt Defensie aan het ontwikkelen van een Landelijk Crisis Plan Militaire Dreigingen wat inzicht gaat bieden in dit vraagstuk. Het verkennen van en inzetten op analoge alternatieven voor verschillende digitale systemen van Defensie. Hiervoor zullen Het vergroten van de betrokkenheid van de samenleving bij
opleidingen en middelen, bijvoorbeeld analoge kaarten en
de krijgsmacht door het invoeren van een dienmodel dat Defensie
kompassen, weer tot het standaard pakket moeten behoren.
in staat stelt om op en af te schalen al naar gelang de dreiging en het uitbreiden van het reservistenbestand en het aantal dien jaarmilitairen om het grote personeelstekort (gedeeltelijk) te
Het versterken van de (operationele) slagkracht van de
mitigeren.12 Daartoe werkt Defensie aan de uitwerking van een
krijgsmacht en de inlichtingen- en veiligheidsdiensten in het
vrijwillige enquête onder jongeren om de betrokkenheid en de
cyberdomein, waarbij specifiek gezorgd wordt dat de krijgsmacht
instroom te vergroten. Daarnaast wordt ook gewerkt aan het
zowel eigenstandig als geïntegreerd militaire cybercapaciteiten
uitbreiden van het programma Defensity College.
kan inzetten.
Het ten alle tijden kunnen voorzien in informatie aan de
De versterking van de cyberverdediging van Defensie
Nederlandse samenleving. Daarbij is het belangrijk dat Defensie
netwerken en -infrastructuur, conform de NATO Cyber
beschikt over een robuust online platform voor informatie
Defence Pledge.
verstrekking over Defensieactiviteiten aan de samenleving, dat ook in crisissituaties operationeel blijft. Het platform verbetert (na verdere updates) ook de interactie tussen Defensie en de
Bijdragen aan een betere synergie tussen de NAVO en de EU
samenleving.
wat betreft crisismanagement, weerbaarheidsvraagstukken en een Artikel 5 situatie om civiele en militaire inzet beter op elkaar aan te laten sluiten. Dat gaat onder andere over het opzoeken van synergiën tussen de NAVO Resilience Objectives en de EU Disaster Resilience Goals. Het omvat ook het zoeken van aan sluiting tussen de aankomende EU Preparedness Union Strategy en NAVO-initiatieven.
12 Kamerbrief ‘Een dienmodel dat past bij een schaalbare krijgsmachtskrijgsmacht’, BS2024015423, 3 juni 2024.
16
Weerbaarheidsopgave
Spoor 2
Pijler 5
Pijler 6
Pijler 6 Het waarborgen van civiele ondersteuning aan de krijgsmacht bij de uitoefening van de militaire taak Als land grenzend aan de Noordzee en toegangspoort tot het
Om ondersteuning te bieden aan de verdediging van ons land en
Europese binnenland, vervult Nederland binnen het NAVO-bond
dat van onze bondgenootschappen, en tegelijkertijd de maat
genootschap een belangrijke rol als knooppunt en doorvoerland
schappij door te laten draaien, is het nodig dat we om kunnen
voor militair materieel en troepen, bijvoorbeeld via de havens
gaan met verdelingsvraagstukken, inclusief de daarbij horende
van Rotterdam of Vlissingen. Dit geldt nu al, bijvoorbeeld tijdens
ethische aspecten.
grootschalige NAVO-oefeningen, en zal nog meer gelden in aan loop naar en tijdens een conflict. Onze rol als doorvoerland wordt
Het kabinet zet zich daarom in voor:
getest bij het verplaatsen van militair materieel en troepen via onze (lucht)havens, wegen, spoorwegen, rivieren en de Noord zee. Dit zal grote impact hebben op het gewone weg-, lucht-,
Het in kaart brengen van de precieze behoefte van Defensie
water- en treinverkeer en de import en export van goederen.
ten aanzien van civiele ondersteuning in aanloop naar en tijdens een conflict en vervolgens het zekerstellen daarvan. Dit
Een militair conflict zal bovendien vragen om voldoende mensen
heeft betrekking op verschillende terreinen, waaronder trans
en middelen, terwijl de arbeidsmarkt krap is, de ruimte in Neder
port, voedsel, infrastructuur, gezondheidzorg, energievoor
land schaars en onze middelen beperkt. Het is waarschijnlijk
zieningen, internet en mobiele netwerken. Daarbij moet
dat de maatschappij en krijgsmacht tijdens een conflict dezelfde
rekening worden gehouden met lopende en nog niet-afgeronde
schaarse mensen, middelen en capaciteiten moeten delen en dat
trajecten zoals het NAVO Force Model en bijhorende eisen, het
er een afweging moet worden gemaakt tussen de behoefte van de
nieuwe Host Nation Support concept van de NAVO, het Landelijk
maatschappij en de krijgsmacht. Dit kan betekenen dat er in het
Crisisplan militaire dreigingen en het Nationaal Defensie Plan
uiterste geval moet worden geprioriteerd. Zo is er in Nederland
Kritieke Infrastructuur. Omdat er sprake is van een wisselwerking,
ruimte nodig voor woningen of noodopvang, maar heeft Defensie
spant het kabinet zich er ook voor in om te onderzoeken wat het
ook behoefte aan ruimte voor militaire oefeningen, het stationeren
beroep van Defensie op de civiele overheids- en hulpverlenings
van (bondgenootschappelijke) troepen en de opslag van militair
organisaties zoals de politie en de veiligheidsregio’s (waaronder
materieel. Ook kan er verdringing optreden in menskracht,
de brandweer) betekent voor de gewenste aanwezige slagkracht
bijvoorbeeld wanneer reservisten worden opgeroepen voor de
van die organisaties.
13
krijgsmacht, terwijl zij ook een vitaal civiel beroep uitoefenen. Daarnaast zal Nederland tijdens een conflict worden gevraagd om grootschalige opvang van- en medische zorg voor (militaire) gewonden te faciliteren, wat uiteenlopende gevolgen zal hebben voor de gewone zorg, in het bijzonder met betrekking tot conti nuïteit, prioritering en verdringing. Slagvaardige, wendbare en opschaalbare (nood)zorg is dan nodig, ook als sprake is van een (langdurige) verstoring of conflict.
13 Zoals ook beschreven in de NAVO Resilience Objectives.
17
Weerbaarheidsopgave
Spoor 2
Pijler 5
Pijler 6
Het realiseren van een schaalbare krijgsmacht die in staat is
Het civiele beschermingsmechanisme van de EU is een
om capaciteiten (personeel, materieel, infrastructuur, en kennis)
belangrijk en volwaardig instrument voor de coördinatie van de
uit zowel de Defensieorganisatie alsook de samenleving in
Europese respons op rampen en crises en het tonen van solidari
korte tijd in te zetten. De krijgsmacht moet daartoe snel kunnen
teit binnen de EU. Deze aanvulling op nationale capaciteiten
opschalen indien nodig en afschalen waar mogelijk, waarbij
kan door effectievere en grootschaligere respons de krijgsmacht
een partnerschap met de civiele overheids- en hulpverlenings
ontzien van haar de hulpverleningstaak wanneer dat nodig is.
organisaties zoals de politie en de veiligheidsregio’s (waaronder de brandweer) en de verschillende maatschappelijke partijen, waaronder lokale overheden, bedrijven en uitvoeringsorganisaties
Het versterken en verbreden van de kennis- en innovatiebasis
cruciaal is.
van Defensie waarbij een heldere militaire onderzoeks- en innovatiebehoefte en inzicht kan geven in waar en op welke manier onderzoek en innovatie door kan blijven gaan, of zelfs
Het verkennen van mogelijkheden ten aanzien van prioritering
versneld kan worden, in geval van een militair conflict of een
van de militaire behoeften op civiele behoeften. Bijvoorbeeld
ontwrichtende hybride aanval.
als het gaat om transport. Als er voor een militaire doorvoer operatie bijvoorbeeld grote hoeveelheden munitie per spoor moet worden vervoerd, is prioritering nodig om te voorkomen
Het testen van de weerbaarheid binnen de NAVO en de EU door
dat het betreffende transport ongepland en voor langere tijd
jaarlijkse oefeningen gebaseerd op verschillende scenario’s van
tot stilstand komt. Dit kan een potentieel risico vormen voor de
toenemende dreiging en mogelijke conflicten. Een goed voor
openbare orde en veiligheid.
beeld hiervan is de tweejaarlijkse NAVO Crisis Management Exercise (CMX) waarbij zowel de politiek-militaire besluitvormingsen crisisstructuren binnen NAVO-verband als de nationale weer
Het versterken van publiek-private en civiel-militaire samen
baarheid van bondgenoten wordt getest. Ook de tegenhanger
werking. Dit geldt onder meer op het gebied van personele
van CMX aan de EU-zijde, Parallel and Coordinated Exercise
uitwisseling, logistieke ondersteuning waaronder medische
(PACE) beoefent belangrijke crisiscoördinatiestructuren van
capaciteiten, intensivering van samenwerking met de industrie,
de EU en de samenwerking daarvan met NAVO structuren. De
bewaken en beveiligen, IT infrastructuur en digitale ruimte. Ook
inzichten uit deze oefeningen dienen als richtlijn om zowel de
is de uitwisseling van (gerubriceerde) gegevens tussen militaire
nationale weerbaarheid als die van de NAVO en de EU te versterken.
en civiele autoriteiten cruciaal.
Het kabinet zal zich inzetten om de Nederlandse bijdrage binnen deze oefeningen te vergroten en kijkt daarbij nadrukkelijk naar de interne aanbevelingen en lessons learned die voortkomen uit deze oefeningen zoals de CMX die in 2023 plaatsvond.
18
Weerbaarheidsopgave
Deze publicatie is opgesteld door de Rijksoverheid. Onder coördinatie van de Nationaal Coördinator Terrorismebestrijding en Veiligheid (NCTV) en het ministerie van Defensie. rijksoverheid.nl/dreiginginnederland
December 2024