Bijlage 1. Rapport Methodiek en Dataverwerking CO2-monitoring en Overshootday Middelburg 868562

Methodiek en Dataverwerking CO₂ monitoring en Overshootday Middelburg MOTIE ACTIEPLAN KEC + OVERSHOOTDAY

Rens Verhage, Annet Hannewijk, Saitia Comenencia

Inhoudsopgave 1. Inleiding ..............................................................................................................................1 2. Databronnen en Beschikbaarheid ........................................................................................2 2.1 Kleinverbruikers ..............................................................................................................2 2.2 Gemeentelijk Vastgoed ...................................................................................................2 2.3 Grootverbruikers.............................................................................................................2 2.4 Mobiliteit ........................................................................................................................2 2.5 Consumptie (voeding) .....................................................................................................2 3.

Methodiek ...........................................................................................................................3 3.1 CO₂ berekening ..............................................................................................................3 3.1.1 Kleinverbruikers + gemeentelijk vastgoed ..................................................................3 3.1.2 Mobiliteit ..................................................................................................................3 3.1.3 Consumptie (voeding) ...............................................................................................3 3.1.4 (Rest)afval ................................................................................................................4 4. Overshoot day .....................................................................................................................5 5. Vergelijking met 1990 ...........................................................................................................6 6.

kanttekeningen ....................................................................................................................8 6.1 algemeen .......................................................................................................................8 6.1.1 Benaderingen en gemiddelden ..................................................................................8 6.1.2 Data-afhankelijkheid .................................................................................................8 6.1.3 Veranderingen in emissiefactoren .............................................................................8 6.1.4 Indirecte emissies en grenzen van de rekenmethode ..................................................8 6.1.5 Restafval en de verwerkingsroute ..............................................................................8 6.2 Overshoot day ................................................................................................................8 6.2.1 Vergelijkbaarheid beperkt .........................................................................................8 6.2.2 Vereenvoudiging van conversiefactoren.....................................................................8 6.2.3 Demografische en ruimtelijke factoren ......................................................................8 7.

Conclusie ............................................................................................................................9 8. Bronnen ............................................................................................................................ 10 8. Bijlage .................................................................................................................................0

1

1. Inleiding Deze rapportage beschrijft de methodiek en dataverwerking die wordt gehanteerd voor de monitoring van de CO₂-uitstoot in de gemeente Middelburg, evenals de berekening van de zogeheten “Overshoot Day”: Het is de dag waarop we in Nederland/Middelburg alle grondstoffen hebben opgemaakt die onze planeet in een jaar kan voortbrengen. Deze inzichten geven richting aan duurzaamheidsbeleid en klimaatdoelstellingen. De berekening is gebaseerd op vijf onderdelen: •

Gebouwde omgeving (zoals woningen, kantoren en gemeentelijk vastgoed),

•

Mobiliteit (voertuigverplaatsingen binnen de gemeente),

•

Voedselconsumptie,

•

Restafval.

•

Biocapaciteit (van de gemeente Middelburg)

Voor elk onderdeel zijn gegevens gebruikt van gemeentelijke en landelijke openbare bronnen. Waar lokale data ontbreken, is gewerkt met landelijke gemiddelden. Niet alle uitstoot is meegenomen. De analyse sluit onder andere de volgende zaken uit: •

Productie van goederen buiten de gemeente,

•

Vliegreizen en internationale transporten,

•

Landbouw en grote industrie (door gebrek aan lokale gegevens).

De rapportage geeft een globaal maar bruikbaar overzicht van de ecologische voetafdruk op gemeentelijk niveau.

1

2. Databronnen en Beschikbaarheid 2.1 Kleinverbruikers De gegevens met betrekking tot het energieverbruik van kleinverbruikers binnen de gemeente Middelburg worden verkregen via netbeheerder Stedin. Deze dataset omvat het jaarlijkse gas- en elektriciteitsverbruik van huishoudens en kleinere bedrijven. De gegevens worden op wijk- en buurtniveau geaggregeerd, waardoor het mogelijk is om een beeld te krijgen van de CO₂ -uitstoot die voortkomt uit particuliere en kleinschalige commerciële activiteiten binnen de gemeentegrenzen.

2.2 Gemeentelijk Vastgoed Voor het gemeentelijk vastgoed zijn verbruiksgegevens deels beschikbaar. De gemeente beschikt over een reeks metingen die worden verzameld via energierekeningen en slimme meters. Echter, de volledigheid van deze dataset is nog niet gegarandeerd, doordat sommige gebouwen nog niet zijn uitgerust met slimme meters of omdat de administratie van het energieverbruik over meerdere instanties verspreid is. Recentelijk is aanvullende informatie verkregen uit slimme meters, wat bijdraagt aan een nauwkeurigere meting van het verbruik en de resulterende CO₂ uitstoot. Het streven is om in de komende jaren een volledige en consistente dataset op te bouwen die een betrouwbare trendanalyse mogelijk maakt.

2.3 Grootverbruikers Het verkrijgen van gegevens over het energieverbruik van grootverbruikers binnen de gemeente is een uitdaging vanwege wetgeving omtrent privacy en de beperkte publieke beschikbaarheid van deze gegevens. Grootverbruikers, zoals industriële ondernemingen en grote instellingen, spelen een belangrijke rol in de totale uitstoot van de gemeente, maar directe data-inwinning is beperkt. Er wordt gestreefd naar het verkrijgen van aanvullende data.

2.4 Mobiliteit De CO₂-uitstoot als gevolg van mobiliteit binnen de gemeente Middelburg wordt beïnvloed door het aantal en type voertuigen dat in de gemeente geregistreerd staat. Volgens gegevens van de Rijksdienst voor het wegverkeer (RDW) waren er in maart 2025 in totaal 32.764 voertuigen geregistreerd in Middelburg (exclusief leaseauto’s), waarvan 23.718 personenauto's. Van deze voertuigen waren er 810 volledig elektrisch. Aanvullend zijn via het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) gegevens beschikbaar over het aantal gereden kilometers per provincie. Ook is op landelijk niveau bekend hoeveel kilometers er jaarlijks met bestelauto’s worden gereden. Deze data kunnen gebruikt worden als referentie of schattingsbasis voor gemeentelijke analyses, mits correct opgeschaald of genormaliseerd naar lokale omstandigheden (zoals inwoneraantal of economische activiteit). Desondanks blijft het gebruik van deze data op gemeentelijk niveau indicatief, aangezien lokale verkeerspatronen en verbruiksprofielen kunnen afwijken van provinciale of landelijke gemiddelden.

2.5 Consumptie (voeding) De CO₂-uitstoot als gevolg van voedselconsumptie is niet direct te herleiden uit gemeentelijke data, en wordt daarom benaderd via landelijke gemiddelden per inwoner. Deze gemiddelden zijn gebaseerd op studies van onder andere het Voedingscentrum, het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL) en Milieu Centraal, waarin de klimaatimpact van verschillende voedselgroepen is berekend. 2

3. Methodiek 3.1 CO₂ berekening 3.1.1 Kleinverbruikers + gemeentelijk vastgoed Voor het bepalen van de CO₂-uitstoot door kleinverbruikers is gebruikgemaakt van gemeentelijke energieverbruiksdata, die beschikbaar zijn via openbare data van Stedin. Kleinverbruik omvat met name huishoudens en kleinere bedrijven of instellingen die niet vallen onder grootzakelijke aansluitingen. De berekening maakt onderscheid tussen aardgasverbruik (in nm³) en elektriciteitsverbruik (in kWh). Deze hoeveelheden zijn omgerekend naar CO₂-uitstoot met behulp van landelijke emissiefactoren zoals vastgesteld door de Rijksdienst voor Ondernemend Nederland (RVO). Voor aardgas wordt doorgaans een factor rond de 1,779 kg CO₂ per nm³ gehanteerd, en voor elektriciteit een factor van 0,328 kg CO₂ per kWh, afhankelijk van de actuele elektriciteitsmix. Omdat het elektriciteitsnet niet lokaal is af te bakenen, geldt de landelijke emissiefactor voor elektriciteit, ook op gemeentelijk niveau. Zo ontstaat een beeld van de CO₂-uitstoot door huishoudelijke energieconsumptie en kleinzakelijke verbruikers binnen de gemeente.

3.1.2 Mobiliteit De CO₂-uitstoot door mobiliteit is vastgesteld op basis van een combinatie van voertuigregistraties op gemeentelijk niveau, gemiddelde jaarkilometers op provinciaal niveau en landelijke emissiefactoren per voertuigtype. Hiervoor is gebruikgemaakt van gegevens van de RDW (voor het aantal voertuigen in Middelburg), het CBS (voor gereden kilometers per provincie en landelijk totaal voor specifieke voertuigcategorieën zoals bestelwagens), en de RVO (voor de omrekening van gereden kilometers naar CO₂-uitstoot). Voor personenauto’s zijn gemeentelijke registraties gekoppeld aan provinciale gemiddelden van jaarkilometrages en landelijk vastgestelde emissiefactoren (in gram CO₂ per gereden kilometer). Voor voertuigcategorieën waarvoor alleen landelijke cijfers beschikbaar zijn—zoals bestelwagens—wordt de uitstoot op gemeentelijk niveau geschat door een proportionele benadering toe te passen op basis van het inwoneraandeel van Middelburg ten opzichte van het landelijke totaal.

3.1.3 Consumptie (voeding)

De methodiek houdt rekening met een gemiddelde voedingsmix van Nederlandse huishoudens (vlees, zuivel, groente, granen, dranken, etc.), waarbij elke productgroep een specifieke CO₂uitstoot per kilogram kent. De gemiddelde uitstoot per inwoner wordt vervolgens vermenigvuldigd met het aantal inwoners in de gemeente om tot een lokale schatting te komen. Indien mogelijk kunnen gedragsspecifieke aanpassingen worden gemaakt, bijvoorbeeld als bekend is dat een gemeente relatief hoog scoort op vegetarisch of biologisch voedselgebruik— maar standaard wordt gewerkt met landelijke gemiddelden voor consistentie en vergelijkbaarheid.

3

3.1.4 (Rest)afval De CO₂-uitstoot als gevolg van restafval wordt berekend op basis van het gemiddelde restafvalaanbod per inwoner, wat in de gemeente Middelburg 0,4 kg per inwoner per dag betreft. Voor de emissieberekening wordt gebruikgemaakt van standaard emissiefactoren per ton restafval, die zijn vastgesteld door de Rijksoverheid of erkende onderzoeksbureaus (zoals CE Delft of RWS). Deze factoren omvatten de volledige keten: van inzameling en transport tot verwerking (bijvoorbeeld verbranding of storting). De gebruikelijke benadering is dat restafval grotendeels wordt verbrand in afvalenergiecentrales, waarbij per ton restafval een bepaalde hoeveelheid CO₂ vrijkomt. Voor huishoudelijk restafval is nu gewerkt met een emissiefactor van circa 509 kg CO₂ per ton restafval.

4

4. Overshoot day Earth Overshoot Day markeert het moment waarop wereldwijd meer natuurlijke hulpbronnen zijn verbruikt dan de aarde in één jaar kan regenereren. In 2024 viel deze dag op 1 augustus. Vanaf dat moment ontstaat ecologische schuld: er worden dan meer grondstoffen gebruikt en meer CO₂ uitgestoten dan de natuur kan herstellen of opnemen. Deze dag benadrukt de urgentie van duurzamer gebruik van energie, grondstoffen en ruimte. Naast deze wereldwijde datum is er ook een landelijke Overshoot Day, die laat zien wanneer binnen één land de draagkracht van de aarde is overschreden, op basis van het nationale verbruik. Steeds vaker wordt ook op lokaal niveau gekeken naar het ecologische verbruik. Hierbij wordt nu een gemeentelijke Overshoot Day geïntroduceerd. Dit helpt bij het stellen van doelen en het meten van voortgang richting een duurzamer Middelburg. De berekening is als volgt: 𝑂𝑣𝑒𝑟𝑠ℎ𝑜𝑜𝑡𝑑𝑎𝑦 = (

𝐵𝑖𝑜𝑐𝑎𝑝𝑎𝑐𝑖𝑡𝑒𝑖𝑡 𝑝𝑒𝑟 𝑝𝑒𝑟𝑠𝑜𝑜𝑛 ) ∗ 365 𝑑𝑎𝑔𝑒𝑛 𝐸𝑐𝑜𝑙𝑜𝑔𝑖𝑠𝑐ℎ𝑒 𝑣𝑜𝑒𝑡𝑎𝑓𝑑𝑟𝑢𝑘 𝑝𝑒𝑟 𝑝𝑒𝑟𝑠𝑜𝑜𝑛

Voor Middelburg is de ecologische voetafdruk benaderd op basis van de jaarlijkse CO₂-uitstoot per inwoner. Op basis van de methodiek uit hoofdstuk 3, komt de jaarlijkse CO2-uitstoot in 2024 per inwoner uit op ongeveer 161.159 ton. Met circa 50.167 inwoners resulteert dit in gemiddeld ongeveer 3,21 ton CO₂ per persoon. Aangezien 1 ton CO₂ overeenkomt met ongeveer 0,29 globale hectare (gha) aan voetafdruk, bedraagt de geschatte voetafdruk per inwoner in Middelburg ca. 0,93 gha. De biocapaciteit wordt berekend op basis van kengetallen die aangeven hoeveel CO₂ per hectare kan worden geabsorbeerd in een specifiek gebied. Grondgebruik dat bijdraagt aan biocapaciteit omvat bossen, landbouwgrond, graslanden, wetlands en visgronden. Niet-bijdragend zijn verstedelijkt gebied, infrastructuur en industrieel terrein. Voor de gemeente Middelburg bedraagt de totale biocapaciteit naar schatting circa 7.902 gha, wat overeenkomt met ongeveer 0,16 gha per inwoner. Dit betekent dat de Overshoot Day voor Middelburg in 2024 op de 61e dag van het jaar viel. Wat overeenkomt met 1 maart 2024.

5

5. Vergelijking met 1990 De vergelijking van de huidige CO₂ -uitstoot met het niveau van 1990 is een essentieel onderdeel van klimaatbeleid. Dit jaar wordt internationaal als referentiepunt gebruikt omdat in dat jaar de eerste uitgebreide emissieregistraties en klimaatakkoorden werden opgesteld. Voor de gemeente Middelburg zijn de exacte emissiecijfers uit 1990 destijds niet lokaal gemeten, maar op basis van landelijke trends en modelberekeningen ingeschat. Destijds lag de uitstoot aanzienlijk hoger, mede doordat de elektriciteitsproductie sterk afhankelijk was van fossiele brandstoffen en energie-efficiëntie in huishoudens en mobiliteit beperkt was. Inmiddels zijn de emissiecijfers voor Middelburg vanaf 1990 tot en met 2022 beschikbaar via de landelijke emissieregistratie. Deze cijfers tonen een duidelijke daling van de CO₂-uitstoot ten opzichte van 1990, met een forse stijging tussen 1995 en 2005. Dit is in tabel 1 zichtbaar: Tabel 1: CO₂ emissies van de gemeente Middelburg vanaf 1990 t/m 2022 Jaar

Emissie (kg CO₂)

1990 213.339 1995 229.387 2000 352.998 2005 270.484 2010 228.330 2015 202.918 2019 192.936 2020 180.536 2021 183.595 2022 160.733

Als de berekende emissie van 161.159 ton CO₂ in 2024 wordt vergeleken met 1990, dan is er een reductie in de CO₂ emissies zichtbaar van 24,5%. Wanneer er wordt gekeken naar het energieverbruik dan is die zelfde daling zichtbaar, zie figuur 1:

6

Figuur 1: CO₂ uitstoot in kg vanaf 2013 t/m 2024 van de kleinverbruikers in de gemeente Middelburg

Verder zijn er in de bijlage meerdere grafieken te zien die inzicht kunnen geven in onze CO₂ emissies.

7

6. Kanttekeningen 6.1 Algemeen 6.1.1 Benaderingen en gemiddelden

De meeste berekeningen zijn gebaseerd op gemiddelde verbruiken, landelijke emissiefactoren en veronderstelde jaarkilometrages of verbruikspatronen. Er is vaak geen directe toegang tot exacte verbruiksdata op individueel of bedrijfsniveau.

6.1.2 Data-afhankelijkheid

Cijfers zijn afhankelijk van de beschikbaarheid en actualiteit van bronnen zoals het CBS, de RVO, en gemeentelijke registraties. Vertraging of afwijkende definities kunnen leiden tot onzekerheden.

6.1.3 Veranderingen in emissiefactoren

Emissiefactoren voor elektriciteit en afvalverbranding veranderen jaarlijks door de verduurzaming van de energiemix of verbeteringen in afvalverwerkingsinstallaties.

6.1.4 Indirecte emissies en grenzen van de rekenmethode Niet alle emissies zijn lokaal toe te wijzen. Denk aan indirecte uitstoot door productie van goederen buiten de gemeentegrenzen of verplaatsingen van inwoners naar andere regio’s. Deze worden in de huidige benadering vaak niet meegenomen, tenzij expliciet anders vermeld.

6.1.5 Restafval en de verwerkingsroute

De mate waarin restafval gerecycled of verbrand wordt, verschilt per regio en over de jaren. De gebruikte emissiefactor is daarom een gemiddelde inschatting en geen exacte weergave van de werkelijke uitstoot per ton afval.

6.2 Overshoot day 6.2.1 Vergelijkbaarheid beperkt

De Overshoot Day is geen maat die eenvoudig vergeleken kan worden tussen gemeenten of landen. Dit komt doordat de biocapaciteit – de natuurlijke draagkracht van een gebied – sterk verschilt per locatie. Gemeenten met veel natuur- of landbouwgebied per inwoner kunnen een veel latere overshoot day hebben dan stedelijke gebieden met weinig biocapaciteit.

6.2.2 Vereenvoudiging van conversiefactoren De omrekening van CO₂ naar mondiale hectares (gha) is gebaseerd op gemiddelde internationale conversiefactoren. Deze benadering maakt de berekening geschikt voor indicatieve monitoring, maar is niet nauwkeurig genoeg voor beleidsmatige vergelijkingen tussen regio’s of over jaren.

6.2.3 Demografische en ruimtelijke factoren De bevolkingsdichtheid, bebouwing, infrastructuur en industrie beïnvloeden de ecologische impact. Een landelijke gemeente met veel natuur en landbouw en weinig bebouwing en industrie, scoort doorgaans beter qua ecologische voetafdruk dan een grote stedelijke gemeente. Maar een stad met hoge dichtheid kan per inwoner een kleinere voetafdruk hebben dan een uitgestrekte gemeente, afhankelijk van het energie- en vervoerssysteem.

8

7. Conclusie Deze rapportage biedt inzicht in de methodiek en dataverwerking achter de CO₂-monitoring en de berekening van de Overshoot Day in de gemeente Middelburg. Door gebruik te maken van beschikbare data over energieverbruik, mobiliteit, voedselconsumptie en afvalproductie, ontstaat een benaderend beeld van de totale uitstoot per inwoner. De gehanteerde rekenmethodes zijn gebaseerd op landelijke emissiefactoren, openbare databronnen en aannames waar directe data ontbreekt. De resultaten laten zien dat Middelburg in 2024 een berekende uitstoot kende van 161.159 ton CO₂, wat neerkomt op ongeveer 3,21 ton per inwoner. In verhouding tot de geschatte biocapaciteit betekent dit dat de Overshoot Day al op 1 maart plaatsvond, wat de urgentie onderstreept om verdere stappen te zetten richting verduurzaming. Hoewel de uitstoot sinds 1990 met circa 24,5% is gedaald, zijn er nog significante reducties nodig om binnen de grenzen te blijven die de aarde aankan. Let op: De berekende Overshoot Day voor Middelburg is een benadering op basis van beschikbare en lokaal toepasbare gegevens. Door verschillen in de geografische ligging, aannames, datadekking en bezetting van het gemeentelijk gebied, is het niet mogelijk om de uitkomst rechtstreeks te vergelijken met de landelijke Overshoot Day of met berekeningen van andere gemeenten.

De cijfers zijn bedoeld als intern beleidsinstrument en geven vooral richting aan lokale keuzes en prioriteiten binnen het duurzaamheidsbeleid.

De grootste uitdagingen liggen bij het verkrijgen van volledige en actuele data, met name voor grootverbruikers en mobiliteit. Ook de indirecte emissies, zoals productie buiten de gemeentegrenzen, blijven grotendeels buiten beeld. Desondanks vormt deze aanpak een waardevolle basis voor beleidsontwikkeling, monitoring en evaluatie van klimaatmaatregelen. De komende jaren is het wenselijk om: •

Datagaten verder te dichten, met name rond gemeentelijk vastgoed en grootverbruikers;

•

De frequentie en resolutie van de metingen te verbeteren;

•

Inzicht te vergroten in indirecte emissies;

•

En de berekening van de Overshoot Day te blijven verfijnen.

Zo kan Middelburg gericht sturen op reductie van haar ecologische voetafdruk en bijdragen aan landelijke en mondiale klimaatdoelen.

9

8. Bronnen • • • • • • • • •

10

Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS). (z.j.). StatLine databank. https://opendata.cbs.nl Milieu Centraal. (z.j.). Klimaatimpact van voedsel. https://www.milieucentraal.nl Planbureau voor de Leefomgeving (PBL). (2023). Voedsel en klimaatrapportage. https://www.pbl.nl Rijksdienst voor Ondernemend Nederland (RVO). (z.j.). Emissiefactoren. https://www.rvo.nl Rijksdienst voor het Wegverkeer (RDW). (2025). Voertuigregistraties per gemeente. https://www.rdw.nl CE Delft. (z.j.). Afval en emissies: rapportages en rekentools. https://www.cedelft.eu Global Footprint Network. (2024). Ecological Footprint and Biocapacity Data. Beschikbaar via: https://data.footprintnetwork.org Earth Overshoot Day (2024). Global Footprint Network. https://www.overshootday.org WWF Nederland. (2023). Living Planet Report – Nederland. https://www.wwf.nl/wat-wedoen/actueel/publicaties/living-planet-report-nederland

9. Bijlage

1

Co2 uitstoot gemeente Middelburg door de jaren 400000 352998

350000

Co2 uitstoot (kg)

300000 250000

270484

213339

229387

228330 202918

200000

192936

180536

183595

2020

2021

160733

150000

100000 50000 0 1990

1995

2000

2005

2010

2015

Jaartal

2

2019

2022

3